इंग्रजी शब्द scepticism स्केप्टीझम शब्दाला जवळचा आणि वापरात असलेला शब्द आहे "टीका" टीका ही दर्शनशास्त्र समजून घ्यायला खूप उपयोगी ठरलेली आहे.

इंग्रजी शब्द scepticism स्केप्टीझम शब्दाला जवळचा आणि वापरात असलेला शब्द आहे "टीका" टीका ही दर्शनशास्त्र समजून घ्यायला खूप उपयोगी ठरलेली आहे.

मला एक सांगा माणसामध्ये द्वेष,हिंसा,क्रोध अशा नकारात्मक प्रवृत्ती आहेत ना ? त्या त्याच्या बीइंग चा पार्ट नाहीत का ? त्यांच अस्तित्व आपण नाकारु शकतो का ? अगदी लहान बालकांमध्ये ज्यांच व्यक्तीमत्व अजुन पुरत विकसीत ही झालेल नाही त्या मध्ये ही या प्रवृत्ती आढळुन येतात यांना नाकारण शक्य आहे काअ ? तसेच वर दिलेल्या प्राणि जगतातील उदाहरणात ही सॅडीझम दिसुन येतो तो ही अनैसर्गिक आहे असे आपणास म्हणायचे आहे का? संस्कृती ने आपले काम ज्या माणसावर सुरु केले नाही त्यात हे आढळत नाही का ? आपणास माहीत आहे का की एके काळी जवळ जवळ संपुर्ण मानवी समाज हा कानीबलीस्ट होता ?

विल ड्युरांट याच्या स्टोरी ऑफ सीव्हीलायझेशन च्या पहील्या अवर ओरीएंटल हेरीटेज या पहील्या भागातील पुस्तकाचा हा उतारा बघा यात कानिबालीझम कीती आदिम काळापासुन प्रचलित आहे हे दिसुन येते. याच पुस्तकात विल ड्युरांट दाखवुन देतात की वात्सल्य आदि भावना या कशा हळु हळु नंतर विकसीत होत गेल्या. वात्सल्य ही काही आदिम भावना नव्हती. To all the varied articles of diet that we have enumerated, man added the greatest delicacy of all- his fellowman. Cannibalism was at one time practically universal; it has been found in nearly all primitive tribes, and among such later peoples as the Irish, the Iberians, the Picts, and the eleventh-century Danes. `010217 Among many tribes human flesh was a staple of trade, and funerals were unknown. In the Upper Congo living men, women and children were bought and sold frankly as articles of food; `010218 on the island of New Britain human meat was sold in shops as butcher's meat is sold among ourselves; and in some of the Solomon Islands human victims, preferably women, were fattened for a feast like pigs. `010219 The Fuegians ranked women above dogs because, they said, "dogs taste of otter." In Tahiti an old Polynesian chief explained his diet to Pierre Loti: "The white man, when well roasted, tastes like a ripe banana." The Fijians, however, complained that the flesh of the whites was too salty and tough, and that a European sailor was hardly fit to eat; a Polynesian tasted better. `010220 What was the origin of this practice? There is no surety that the custom arose, as formerly supposed, out of a shortage of other food; if it did, the taste once formed survived the shortage, and became a passionate predilection. `010221 Everywhere among nature peoples blood is regarded as a delicacy- never with horror; even primitive vegetarians take to it with gusto. Human blood is constantly drunk by tribes otherwise kindly and generous; sometimes as medicine, sometimes as a rite or covenant, often in the belief that it will add to the drinker the vital force of the victim. `010222 No shame was felt in preferring human flesh; primitive man seems to have recognized no distinction in morals between eating men and eating other animals. In Melanesia the chief who could treat his friends to a dish of roast man soared in social esteem. "When I have slain an enemy," explained a Brazilian philosopher-chief, "it is surely better to eat him than to let him waste.... The worst is not to be eaten, but to die; if I am killed it is all the same whether my tribal enemy eats me or not. But I could not think of any game that would taste better than he would.... You whites are really too dainty." `010223 Doubtless the custom had certain social advantages. It anticipated Dean Swift's plan for the utilization of superfluous children, and it gave the old an opportunity to die usefully. There is a point of view from which funerals seem an unnecessary extravagance. To Montaigne it appeared more barbarous to torture a man to death under the cover of piety, as was the mode of his time, than to roast and eat him after he was dead. We must respect one another's delusions.

१) मँटीस इज अ‍ॅन एक्सेप्शन आणि अपवाद नियमच सिद्ध करतो! २) दुसरा भाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. इतर सजीव अस्तित्त्वाशी अजाणता एकरुप आहेत त्यामुळे (मँटीस सोडता) परपीडन करतांना कुणीही दिसत नाही. त्यात पुन्हा, `मादीला आनंद होतो' असं मानणं हा निव्वळ मानवी दृष्टीकोन आहे. अस्तित्वाशी आपणही एकरुपच आहोत पण ते समजण्याची क्षमता (`जाणीवपूर्वक एकरुपता') ही संभावना फक्त माणसात आहे. त्यामुळे चुकीच्या गृहितकामुळे ती संभावना संपेल. Now with this understanding, love is basic & positive whereas sadism is un-natural & negative. Sadism needs correction.

आता क्रौर्याच्या मुद्याकडे वापस येऊ या. क्रौर्य करणारा प्रत्येक क्रुरतेच्या घटनेत आनंद अनुभवत असेलच असेही नाही. निव्वळ पेशन्स तुटल्या नंतरचे फ्रस्ट्रेशन, बदला या ठिकाणी क्रौर्य करणार्या व्यक्तीचा अनुभव कदाचित अगतीकता संपवण्याचा किंवा रागाचा असू शकेल किंवा रेल्वे इंजीनच्या ड्रायव्हरचा अनूभव खेदाचा दुख्खाचाही असू शकेल किंवा खाटीक खान्यात काम करणार्‍या व्यक्तीला आनंदही नाही दुख्खही नाही अशी बोथट जाणीव सूद्धा असू शकेल का ? तर युद्धात झालेले क्रौर्य केवळ जीवनसंघर्षाचा भाग असल्यामुळे युद्ध उन्माद असूनही आनंद असेलच असेही नाही अशीही स्थिती असू शकते का ? फ्रस्ट्रेशन, बदला यासाठी बर्‍याचदा परपिडानंद नसताच्याही क्रौर्यालाही बर्‍याचदा परपिडानंद या कॅटॅगरीत टाकले जाऊ शकते. इथे परपिडानंदाचा आरोप करणारी व्यक्ती केवळ भावनाविवशतेतून तसे करत असते का शिक्षा अधिक कठोर झाल्यामुळे भावनाविवश व्यक्तींनाही परपिडानंद मिळणार असतो ?

@ शुचि - छान प्रतिसाद.

पण त्या वस्तुस्थितीचा अनुभव आल्याशिवाय सर्वांशी नातं जुळत नाही. अगदी साधं उदाहरण द्यायचं झालं तर संवेदनाशील माणूस आपसूक शाकाहारी होतो. मला आहाराविषयी वाद निर्माण करायचा नाही, फक्त हिंसेचा मुद्दा अधोरेखित करायचा आहे. आपली सांप्रत नाती (निव्वळ) मानसिक आहेत, ती जाणीवेतून निर्माण झालेली नाहीत त्यामुळे तिसर्‍या समूहाला `असंबधित' म्हटलंय. इस्लामी पद्धतीचं वर्णन आणि हेतू मॅसोचिजम आहे आणि त्या अनुषंगानं ती पद्धत न्यायं वाटणं सॅडिजम आहे असा विचार मांडला आहे.

मला एक सांगा माणसामध्ये द्वेष,हिंसा,क्रोध अशा नकारात्मक प्रवृत्ती आहेत ना ? त्या त्याच्या बीइंग चा पार्ट नाहीत का ? त्यांच अस्तित्व आपण नाकारु शकतो का ? अगदी लहान बालकांमध्ये ज्यांच व्यक्तीमत्व अजुन पुरत विकसीत ही झालेल नाही त्या मध्ये ही या प्रवृत्ती आढळुन येतात यांना नाकारण शक्य आहे काअ ? तसेच वर दिलेल्या प्राणि जगतातील उदाहरणात ही सॅडीझम दिसुन येतो तो ही अनैसर्गिक आहे असे आपणास म्हणायचे आहे का? संस्कृती ने आपले काम ज्या माणसावर सुरु केले नाही त्यात हे आढळत नाही का ? आपणास माहीत आहे का की एके काळी जवळ जवळ संपुर्ण मानवी समाज हा कानीबलीस्ट होता ?

विल ड्युरांट याच्या स्टोरी ऑफ सीव्हीलायझेशन च्या पहील्या अवर ओरीएंटल हेरीटेज या पहील्या भागातील पुस्तकाचा हा उतारा बघा यात कानिबालीझम कीती आदिम काळापासुन प्रचलित आहे हे दिसुन येते. याच पुस्तकात विल ड्युरांट दाखवुन देतात की वात्सल्य आदि भावना या कशा हळु हळु नंतर विकसीत होत गेल्या. वात्सल्य ही काही आदिम भावना नव्हती. To all the varied articles of diet that we have enumerated, man added the greatest delicacy of all- his fellowman. Cannibalism was at one time practically universal; it has been found in nearly all primitive tribes, and among such later peoples as the Irish, the Iberians, the Picts, and the eleventh-century Danes. `010217 Among many tribes human flesh was a staple of trade, and funerals were unknown. In the Upper Congo living men, women and children were bought and sold frankly as articles of food; `010218 on the island of New Britain human meat was sold in shops as butcher's meat is sold among ourselves; and in some of the Solomon Islands human victims, preferably women, were fattened for a feast like pigs. `010219 The Fuegians ranked women above dogs because, they said, "dogs taste of otter." In Tahiti an old Polynesian chief explained his diet to Pierre Loti: "The white man, when well roasted, tastes like a ripe banana." The Fijians, however, complained that the flesh of the whites was too salty and tough, and that a European sailor was hardly fit to eat; a Polynesian tasted better. `010220 What was the origin of this practice? There is no surety that the custom arose, as formerly supposed, out of a shortage of other food; if it did, the taste once formed survived the shortage, and became a passionate predilection. `010221 Everywhere among nature peoples blood is regarded as a delicacy- never with horror; even primitive vegetarians take to it with gusto. Human blood is constantly drunk by tribes otherwise kindly and generous; sometimes as medicine, sometimes as a rite or covenant, often in the belief that it will add to the drinker the vital force of the victim. `010222 No shame was felt in preferring human flesh; primitive man seems to have recognized no distinction in morals between eating men and eating other animals. In Melanesia the chief who could treat his friends to a dish of roast man soared in social esteem. "When I have slain an enemy," explained a Brazilian philosopher-chief, "it is surely better to eat him than to let him waste.... The worst is not to be eaten, but to die; if I am killed it is all the same whether my tribal enemy eats me or not. But I could not think of any game that would taste better than he would.... You whites are really too dainty." `010223 Doubtless the custom had certain social advantages. It anticipated Dean Swift's plan for the utilization of superfluous children, and it gave the old an opportunity to die usefully. There is a point of view from which funerals seem an unnecessary extravagance. To Montaigne it appeared more barbarous to torture a man to death under the cover of piety, as was the mode of his time, than to roast and eat him after he was dead. We must respect one another's delusions.

१) मँटीस इज अ‍ॅन एक्सेप्शन आणि अपवाद नियमच सिद्ध करतो! २) दुसरा भाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. इतर सजीव अस्तित्त्वाशी अजाणता एकरुप आहेत त्यामुळे (मँटीस सोडता) परपीडन करतांना कुणीही दिसत नाही. त्यात पुन्हा, `मादीला आनंद होतो' असं मानणं हा निव्वळ मानवी दृष्टीकोन आहे. अस्तित्वाशी आपणही एकरुपच आहोत पण ते समजण्याची क्षमता (`जाणीवपूर्वक एकरुपता') ही संभावना फक्त माणसात आहे. त्यामुळे चुकीच्या गृहितकामुळे ती संभावना संपेल. Now with this understanding, love is basic & positive whereas sadism is un-natural & negative. Sadism needs correction.

आता क्रौर्याच्या मुद्याकडे वापस येऊ या. क्रौर्य करणारा प्रत्येक क्रुरतेच्या घटनेत आनंद अनुभवत असेलच असेही नाही. निव्वळ पेशन्स तुटल्या नंतरचे फ्रस्ट्रेशन, बदला या ठिकाणी क्रौर्य करणार्या व्यक्तीचा अनुभव कदाचित अगतीकता संपवण्याचा किंवा रागाचा असू शकेल किंवा रेल्वे इंजीनच्या ड्रायव्हरचा अनूभव खेदाचा दुख्खाचाही असू शकेल किंवा खाटीक खान्यात काम करणार्‍या व्यक्तीला आनंदही नाही दुख्खही नाही अशी बोथट जाणीव सूद्धा असू शकेल का ? तर युद्धात झालेले क्रौर्य केवळ जीवनसंघर्षाचा भाग असल्यामुळे युद्ध उन्माद असूनही आनंद असेलच असेही नाही अशीही स्थिती असू शकते का ? फ्रस्ट्रेशन, बदला यासाठी बर्‍याचदा परपिडानंद नसताच्याही क्रौर्यालाही बर्‍याचदा परपिडानंद या कॅटॅगरीत टाकले जाऊ शकते. इथे परपिडानंदाचा आरोप करणारी व्यक्ती केवळ भावनाविवशतेतून तसे करत असते का शिक्षा अधिक कठोर झाल्यामुळे भावनाविवश व्यक्तींनाही परपिडानंद मिळणार असतो ?

@ शुचि - छान प्रतिसाद.

पण त्या वस्तुस्थितीचा अनुभव आल्याशिवाय सर्वांशी नातं जुळत नाही. अगदी साधं उदाहरण द्यायचं झालं तर संवेदनाशील माणूस आपसूक शाकाहारी होतो. मला आहाराविषयी वाद निर्माण करायचा नाही, फक्त हिंसेचा मुद्दा अधोरेखित करायचा आहे. आपली सांप्रत नाती (निव्वळ) मानसिक आहेत, ती जाणीवेतून निर्माण झालेली नाहीत त्यामुळे तिसर्‍या समूहाला `असंबधित' म्हटलंय. इस्लामी पद्धतीचं वर्णन आणि हेतू मॅसोचिजम आहे आणि त्या अनुषंगानं ती पद्धत न्यायं वाटणं सॅडिजम आहे असा विचार मांडला आहे.