अल्बम जरी पुत्रवियोगानंतर काढला होता आणि (त्याला) समर्पित असला तरी, गज़लकडे त्या अँगलनं पाहून उपयोग नाही. कारण फ़ना निज़ामीचा अंदाज़े बयां तसा नाही. ...तो असा आहे : जोपर्यंत कुणी प्रेमाचं साहस करत नाही तोपर्यंत त्याच्यासाठी ही दुनिया गुलशन होत नाही. त्याच्या जीवनात फुलांच्या रंगांची उधळण होत नाही. कोई समझेगा क्या राज़-ए-गुलशन जब तक उलझे न काँटों से दामन आणि त्याचं कारण मोठं दिलकष आहे, त्यानं प्रेमाची (काटेरी) पायवाट चालण्याचा मोह चुकवलेला असतो. तो साधं, सरळ, (हृदयाला धक्का न लागेल असं) जगलेला असतो. एका हिंदी गाण्याच्या ओळी आहेत : हमने तो दिलको आपके कदमोंपे रख़ दिया, इस दिलका क्या करेंगे ये, अब आप सोचिए | वन हॅज टू रिस्क! `जब तक उलझे न काँटों से दामन' कुणालाही जीवनातल्या वसंताचं रहस्य (`राज़-ए-गुलशन'), समजणार नाही. __________________________ याक-बा-याक सामने आना जाना तुझी इतकी वाट पाहिलीये सखे, की आता तू अशी अचानक (आणि सहज) समोर येऊ नकोस. रूक न जाये कहीं दिल की धड़कन | याचे दोन अर्थ आहेत. साधा सरळ अर्थ असा की, तुला अचानक असं समोर पाहून जीव इतका हरखून जाईल की कदाचित हे हृदय थांबेल. दुसरा अर्थ असायं, `तू येशिल' या आशेवर तर हे हृदय धकधकतंय. तू अचानक, प्रत्यक्ष (आणि इतक्या सहज) सामोरी आलीस, तर हृदयाला धकधकायला... काही कारणच उरणार नाही. _____________________ गुल तो गुल खार तक चुन लिए हैं फिर भी खाली है गुलचीं का दामन गुलचीं म्हणजे फ्लोरिस्ट. शायर म्हणतो, मी (तीचे) सगळे रंग स्वीकारले. (शेवटी प्रेम म्हणजे आहे तरी काय? एक बेतहाशा चाहत. ती तुमच्यासाठी परी असली की `राज़-ए-गुलशन' उलगडायला लागतं. मग दुनिया भले काहीही म्हणू दे. आणि तिला देखिल तुम्ही हवेसे वाटायला पाहिजे असं कुठे आहे? तुमच्याकरता ती सर्वस्व असली की झालं!) तीचं प्रेमच काय धिक्कार सुद्धा मंजूर केला पण तीनं मला आपलसं केलं नाही. माझ्या हृदयाला शेवटापर्यंत एकाकीपणाच सहन करावा लागला. ____________________ कितनी आराइश-ए-आशियाना टूट जाये न शाख-ए-नशेमन आशियाना आणि नशेमन, दोन्ही शब्दांचा एकच अर्थ आहे, `घर'. पण इथे ते शब्द प्रेयसीच्या देहाला उद्देशून आहेत आणि त्यामुळे शेर कमालीचा नज़ाकतदार झाला आहे. तू इतकी सजली आहेस (की त्या आभूषणांची तुला दृष्ट न लागो), आणि देहाची कमनीयता जरा सुद्धा कमी न होवो. (`टूट न जाए शाख-ए-नशेमनचा' इथे लिटरल अर्थ नाही.) तुझा देह इतका सजला आहे की त्या आभूषणांनी हरपून जाऊन, कुणाला (तुझ्या) देहाच्या एकेका सौंदर्यशाखेचा विसर न पडो. खरं तर तू इतकी सजली आहेस की त्या सजण्यानं, मला तुझ्या देहाच्या सौंदर्याचा (म्हणजे तुझा!) विसर न होवो. ___________________________ अज़मत-ए-आशियाना बढा दी बर्क को दोस्त समझूँ के दुश्मन शेवटचा शेर क्लायमॅक्स आहे. तुझ्या आगमनामुळे माझ्या जीवनात रोषणाई झाली. तू विजेसारखी माझ्या आयुष्यात आलीयेस. आता ही विज, माझी संगीनी होईल की क़ातिल, माझं घर रौशन करेल की उजाडून टाकेल? हे विद्युलते, तुला मी सखी समजू की वैरी? ___________________________ हमने तो दिलको आपके कदमोंपे रख़ दिया, इस दिलका क्या करेंगे ये, अब आप सोचिए |

या गझल मधील गालिब या प्रियकरा चा व एकंदरीत भाव अहंमन्य मला माझ्यापुरता वाटला. गालिब अ‍ॅज अ पर्सन देखील अहंकारी होता ही तर अनेक दा दिसुन येणारी बाब आहे. मात्र त्याने काही फरक मला तरी पडत नाही. वर म्हटल्या प्रमाणे त्याचा इगो मला आवडतो. एक मनस्वी पिळ असलेला माणुस होता तो त्यात या कारणासाठी त्याचा तिरस्कार करावा निर्भत्सना करावी असे काही वाटत नाही. मी तर त्याच्या काव्याचा प्रेमी आहे. त्याच्या कवितांचा आनंद घेतांना तर ती बाब पुर्णपणे निरर्थक दुय्यम आहे. मात्र या गझल मधील जो प्रियकराचा भाव आहे तो असा आहे असे म्हणायचे होते. व तो तसा असतांना जेव्हा जगजित सिंग च्या आवाजात जो भाव येतो मत पुछ के क्या हाल है मेरा तेरे पिछे तो अतिशय व्याकुळ हर्ट झालेला बघ मी कीती दु:खात आहे काय माझी हालत झालीय या अर्थाचा तो विसंगत असुन ही जर मुळ गझल वाचलेली नसेल नुसताच जगजित च्या स्वरात ऐकला असेल तर वेगळा परीणाम होतो इतकच सुचवायच होत हे दर्शविण्यात मिडीऑक्रसी तुम्हाला वाटली याचा खेद वाटतो. बाजीचा ए अत्फ़ाल है दुनिया मेरे आगे होता है शब-ओ-रोज तमाशा, मेरे आगे इक खेल है औरंग-ए-सुलेमॉ मेरे नजदींक इक बात है एजाज-ए-मसीहा मेरे आगे जुज नाम नही सुरत-ए-आलम मुझे मंजुर जुज वहम नही हस्ती-ए-अशियॉ मेरे आगे होता है निहॉ गर्द मे सहरा मेरे होते घिसता है जबी खाक पे दरिया मेरे आगे मत पुछ के क्या हाल है मेरा तेरे पिछे ये बता के क्या रंग है तेरा मेरे आगे सच कहते हो , खुदबीन-ओ-खुदआरा हु न क्यु हु ? बैठा है बुत-ए-आईना सीमा, मेरे आगे

संक्षी..

`माझ्या प्रितीमुळे तुझा रंग बहरलायं' (ये बता के क्या रंग है तेरा मेरे आगे)

हे इंटरप्रिटेशन वेगळं असलं तरी ते बरोबर वाटत नाही. तेरे पीछे या शब्दांत ती पुढे निघून गेलीय आणि हा आता पूर्ण मागे पडलाय ( तिच्या बाजूने भूतकाळ झालाय) हे सिद्ध होतं. आणि मेरे आगे यातून तुझ्या या पुढील नव्या (माझ्याविना पुढे चालू असलेल्या ) आयुष्यात तुझे काय positive , केवळ सलामतच नव्हे तर नजाकत (रंग) याबाबत, कसे चालले आहे ते विचारले आहे. इथे अहंमन्यतेच्या पूर्ण उलट भाव आहे. मेरी (रडकथा) छोड अपनी (रंगभरी दास्तान) बता. तिचा 'हाल' पूछण्याऐवजी रंग कैसा है ही सकारात्मक रचना आहे. हे वाईट किंवा चांगले असा प्रश्न नाही पण अर्थ असा वाटतो.

कुणाला चर्चा लाईनवर ठेवण्यात इंटरेस्ट तर कुणाला (गा़लिबच निमित्त करुन) शेरेबाजी करण्यात.....असो! गवि, सहमत आहे. इतक्या पसार्‍यात मूळ गज़ल सापडली हेच नवल आहे! त्या एपिसोडमधे नेमकी तीच गज़ल असेल असं मला सुद्धा वाटलं नव्हतं. पण आता स्वतः गुलजारनं सगळी सिरियल केलीये म्हटल्यावर, हे वर्शन :

मत पुछ के क्या हाल है मेरा तेरे पिछे तू देख के क्या रंग, तेरा मेरे आगे |

ग्राह्य धरायला हवं. आणि मग `तू देख के क्या रंग, तेरा मेरे आगे' याचे दोन अर्थ संभवतात. कुणाला गा़लिब अहंमन्य वाटू शकतो...तर कुणाला तो त्याच्या (किंवा कुणाच्याही सच्च्या आशिकीचा) विजय वाटू शकतो.

क्यो मियॉ बात जब निकलेगी तो दुर तक जाएगी वाला मामला हो गया. ये सिलसिला क्यो तोडते हो हुजुर देखा एक ख्वाब तो ये सिलसिले हुए चलो आपकी गझल लेते है कुछ तुम कहो कुछ हम कहत है कयामत तक ना सही कुछ रोज तक ही सही पुरा दिवान नही कुछ चुनिंदा शेर सही रेख्ते के सारे उस्ताद ना सही कुछ गालिब कुछ फैज सही ******************* १- आए कुछ अब्र कुछ शराब आए, उसके बाद आए जो अजाब आए २- बाम-ए-मीना से माहताब उतरे , दस्त-ए-साकीं मे आफताब आए ३- हर रग-ए-खु मे फिर चरागॉ हो, सामने फिर वो बे-नकाब आए ४- उम्र के हर वक पे दिल को नजर, तेरी मेहर-ओ-वफॉ के बाब आए ५- कर रहा था गम-ए-जहॉ का हिसाब, आज तुम याद बेहिसाब आए ६- ना गयी तेरे गम की सर्दरी, दिल मे यु रोज इन्किलाब आए. ७- जल उठे बज्म-ए-गैर के दर ओ बाम, जब भी हम खानाम्ख्रराब आए ८--इस तरह अपनी खामोशी गुंजी, गोया हर सिम्त से जवाब आए ९-फैज थी राह सर बसर मंजील, हम जहॉ पहुचे कामयाब आए. यातील माझा सर्वात आवडता शेर हर रग-ए-खु मे फिर चरागॉ हो सामने फिर वो बे-नकाब आए. याच अर्थाच्या जवळ जाणारा दुसरा असाच एक सुंदर शेर जाने आज किस किस की मौत आयी है रुख पे उनके कोइ नकाब नही. और एक सरकती जाए है रुख से नकाब आहिस्ता आहिस्ता निकलता आ रहा है आफताब आहिस्ता आहिस्ता आणि एव्हर ग्रीन गालिब खुदा के वास्ते परदॉ ना काबे से उठा गालिब कहि एसा ना हो के या भी वही काफिर सनम निकले ( काबा या पवित्र स्थळा वर एक पडदा आहे असे म्हणतात , गालिब विंनंती करतोय की तेथील पडदा कृपया हटवु नका कारण मला देवाएवजी तिथे माझ्या प्रियेचेच दर्शन होइल. कारण मला ती जळी-स्थळी-काष्ठी-पाषाणी तीच तर दिसत आहे. म्हणुन मला तिथे पडदा हटवल्यावर देखील तिच दिसणार, जहॉ भी जाउ ये लगता है तेरी महफिल है तु इस तरह से मेरी जिंदगी मे शामिल है.) तो फिर एक बार शमॉ गवि मियॉ के सामने रखता हु और इर्शाद कहता हु. प्लीज एक्सप्लेन ४ ७ आणि ९ हे जरा विशेष कठीण वाटतात बाकी प्रत्येका साठी अनेक असोसिएशन्स ची अर्थांची व सिमीलर शेर ची मालिका मनात सुरु झाली आहे. मात्र ४ ७ व ९ पे थोडा उजाला डालिए हुजुर इर्शाद टू ऑल

ज्योती जी या नविन माहीती साठी धन्यवाद !

अल्बम जरी पुत्रवियोगानंतर काढला होता आणि (त्याला) समर्पित असला तरी, गज़लकडे त्या अँगलनं पाहून उपयोग नाही. कारण फ़ना निज़ामीचा अंदाज़े बयां तसा नाही. ...तो असा आहे : जोपर्यंत कुणी प्रेमाचं साहस करत नाही तोपर्यंत त्याच्यासाठी ही दुनिया गुलशन होत नाही. त्याच्या जीवनात फुलांच्या रंगांची उधळण होत नाही. कोई समझेगा क्या राज़-ए-गुलशन जब तक उलझे न काँटों से दामन आणि त्याचं कारण मोठं दिलकष आहे, त्यानं प्रेमाची (काटेरी) पायवाट चालण्याचा मोह चुकवलेला असतो. तो साधं, सरळ, (हृदयाला धक्का न लागेल असं) जगलेला असतो. एका हिंदी गाण्याच्या ओळी आहेत : हमने तो दिलको आपके कदमोंपे रख़ दिया, इस दिलका क्या करेंगे ये, अब आप सोचिए | वन हॅज टू रिस्क! `जब तक उलझे न काँटों से दामन' कुणालाही जीवनातल्या वसंताचं रहस्य (`राज़-ए-गुलशन'), समजणार नाही. __________________________ याक-बा-याक सामने आना जाना तुझी इतकी वाट पाहिलीये सखे, की आता तू अशी अचानक (आणि सहज) समोर येऊ नकोस. रूक न जाये कहीं दिल की धड़कन | याचे दोन अर्थ आहेत. साधा सरळ अर्थ असा की, तुला अचानक असं समोर पाहून जीव इतका हरखून जाईल की कदाचित हे हृदय थांबेल. दुसरा अर्थ असायं, `तू येशिल' या आशेवर तर हे हृदय धकधकतंय. तू अचानक, प्रत्यक्ष (आणि इतक्या सहज) सामोरी आलीस, तर हृदयाला धकधकायला... काही कारणच उरणार नाही. _____________________ गुल तो गुल खार तक चुन लिए हैं फिर भी खाली है गुलचीं का दामन गुलचीं म्हणजे फ्लोरिस्ट. शायर म्हणतो, मी (तीचे) सगळे रंग स्वीकारले. (शेवटी प्रेम म्हणजे आहे तरी काय? एक बेतहाशा चाहत. ती तुमच्यासाठी परी असली की `राज़-ए-गुलशन' उलगडायला लागतं. मग दुनिया भले काहीही म्हणू दे. आणि तिला देखिल तुम्ही हवेसे वाटायला पाहिजे असं कुठे आहे? तुमच्याकरता ती सर्वस्व असली की झालं!) तीचं प्रेमच काय धिक्कार सुद्धा मंजूर केला पण तीनं मला आपलसं केलं नाही. माझ्या हृदयाला शेवटापर्यंत एकाकीपणाच सहन करावा लागला. ____________________ कितनी आराइश-ए-आशियाना टूट जाये न शाख-ए-नशेमन आशियाना आणि नशेमन, दोन्ही शब्दांचा एकच अर्थ आहे, `घर'. पण इथे ते शब्द प्रेयसीच्या देहाला उद्देशून आहेत आणि त्यामुळे शेर कमालीचा नज़ाकतदार झाला आहे. तू इतकी सजली आहेस (की त्या आभूषणांची तुला दृष्ट न लागो), आणि देहाची कमनीयता जरा सुद्धा कमी न होवो. (`टूट न जाए शाख-ए-नशेमनचा' इथे लिटरल अर्थ नाही.) तुझा देह इतका सजला आहे की त्या आभूषणांनी हरपून जाऊन, कुणाला (तुझ्या) देहाच्या एकेका सौंदर्यशाखेचा विसर न पडो. खरं तर तू इतकी सजली आहेस की त्या सजण्यानं, मला तुझ्या देहाच्या सौंदर्याचा (म्हणजे तुझा!) विसर न होवो. ___________________________ अज़मत-ए-आशियाना बढा दी बर्क को दोस्त समझूँ के दुश्मन शेवटचा शेर क्लायमॅक्स आहे. तुझ्या आगमनामुळे माझ्या जीवनात रोषणाई झाली. तू विजेसारखी माझ्या आयुष्यात आलीयेस. आता ही विज, माझी संगीनी होईल की क़ातिल, माझं घर रौशन करेल की उजाडून टाकेल? हे विद्युलते, तुला मी सखी समजू की वैरी? ___________________________ हमने तो दिलको आपके कदमोंपे रख़ दिया, इस दिलका क्या करेंगे ये, अब आप सोचिए |

या गझल मधील गालिब या प्रियकरा चा व एकंदरीत भाव अहंमन्य मला माझ्यापुरता वाटला. गालिब अ‍ॅज अ पर्सन देखील अहंकारी होता ही तर अनेक दा दिसुन येणारी बाब आहे. मात्र त्याने काही फरक मला तरी पडत नाही. वर म्हटल्या प्रमाणे त्याचा इगो मला आवडतो. एक मनस्वी पिळ असलेला माणुस होता तो त्यात या कारणासाठी त्याचा तिरस्कार करावा निर्भत्सना करावी असे काही वाटत नाही. मी तर त्याच्या काव्याचा प्रेमी आहे. त्याच्या कवितांचा आनंद घेतांना तर ती बाब पुर्णपणे निरर्थक दुय्यम आहे. मात्र या गझल मधील जो प्रियकराचा भाव आहे तो असा आहे असे म्हणायचे होते. व तो तसा असतांना जेव्हा जगजित सिंग च्या आवाजात जो भाव येतो मत पुछ के क्या हाल है मेरा तेरे पिछे तो अतिशय व्याकुळ हर्ट झालेला बघ मी कीती दु:खात आहे काय माझी हालत झालीय या अर्थाचा तो विसंगत असुन ही जर मुळ गझल वाचलेली नसेल नुसताच जगजित च्या स्वरात ऐकला असेल तर वेगळा परीणाम होतो इतकच सुचवायच होत हे दर्शविण्यात मिडीऑक्रसी तुम्हाला वाटली याचा खेद वाटतो. बाजीचा ए अत्फ़ाल है दुनिया मेरे आगे होता है शब-ओ-रोज तमाशा, मेरे आगे इक खेल है औरंग-ए-सुलेमॉ मेरे नजदींक इक बात है एजाज-ए-मसीहा मेरे आगे जुज नाम नही सुरत-ए-आलम मुझे मंजुर जुज वहम नही हस्ती-ए-अशियॉ मेरे आगे होता है निहॉ गर्द मे सहरा मेरे होते घिसता है जबी खाक पे दरिया मेरे आगे मत पुछ के क्या हाल है मेरा तेरे पिछे ये बता के क्या रंग है तेरा मेरे आगे सच कहते हो , खुदबीन-ओ-खुदआरा हु न क्यु हु ? बैठा है बुत-ए-आईना सीमा, मेरे आगे

संक्षी..

`माझ्या प्रितीमुळे तुझा रंग बहरलायं' (ये बता के क्या रंग है तेरा मेरे आगे)

हे इंटरप्रिटेशन वेगळं असलं तरी ते बरोबर वाटत नाही. तेरे पीछे या शब्दांत ती पुढे निघून गेलीय आणि हा आता पूर्ण मागे पडलाय ( तिच्या बाजूने भूतकाळ झालाय) हे सिद्ध होतं. आणि मेरे आगे यातून तुझ्या या पुढील नव्या (माझ्याविना पुढे चालू असलेल्या ) आयुष्यात तुझे काय positive , केवळ सलामतच नव्हे तर नजाकत (रंग) याबाबत, कसे चालले आहे ते विचारले आहे. इथे अहंमन्यतेच्या पूर्ण उलट भाव आहे. मेरी (रडकथा) छोड अपनी (रंगभरी दास्तान) बता. तिचा 'हाल' पूछण्याऐवजी रंग कैसा है ही सकारात्मक रचना आहे. हे वाईट किंवा चांगले असा प्रश्न नाही पण अर्थ असा वाटतो.

कुणाला चर्चा लाईनवर ठेवण्यात इंटरेस्ट तर कुणाला (गा़लिबच निमित्त करुन) शेरेबाजी करण्यात.....असो! गवि, सहमत आहे. इतक्या पसार्‍यात मूळ गज़ल सापडली हेच नवल आहे! त्या एपिसोडमधे नेमकी तीच गज़ल असेल असं मला सुद्धा वाटलं नव्हतं. पण आता स्वतः गुलजारनं सगळी सिरियल केलीये म्हटल्यावर, हे वर्शन :

मत पुछ के क्या हाल है मेरा तेरे पिछे तू देख के क्या रंग, तेरा मेरे आगे |

ग्राह्य धरायला हवं. आणि मग `तू देख के क्या रंग, तेरा मेरे आगे' याचे दोन अर्थ संभवतात. कुणाला गा़लिब अहंमन्य वाटू शकतो...तर कुणाला तो त्याच्या (किंवा कुणाच्याही सच्च्या आशिकीचा) विजय वाटू शकतो.

क्यो मियॉ बात जब निकलेगी तो दुर तक जाएगी वाला मामला हो गया. ये सिलसिला क्यो तोडते हो हुजुर देखा एक ख्वाब तो ये सिलसिले हुए चलो आपकी गझल लेते है कुछ तुम कहो कुछ हम कहत है कयामत तक ना सही कुछ रोज तक ही सही पुरा दिवान नही कुछ चुनिंदा शेर सही रेख्ते के सारे उस्ताद ना सही कुछ गालिब कुछ फैज सही ******************* १- आए कुछ अब्र कुछ शराब आए, उसके बाद आए जो अजाब आए २- बाम-ए-मीना से माहताब उतरे , दस्त-ए-साकीं मे आफताब आए ३- हर रग-ए-खु मे फिर चरागॉ हो, सामने फिर वो बे-नकाब आए ४- उम्र के हर वक पे दिल को नजर, तेरी मेहर-ओ-वफॉ के बाब आए ५- कर रहा था गम-ए-जहॉ का हिसाब, आज तुम याद बेहिसाब आए ६- ना गयी तेरे गम की सर्दरी, दिल मे यु रोज इन्किलाब आए. ७- जल उठे बज्म-ए-गैर के दर ओ बाम, जब भी हम खानाम्ख्रराब आए ८--इस तरह अपनी खामोशी गुंजी, गोया हर सिम्त से जवाब आए ९-फैज थी राह सर बसर मंजील, हम जहॉ पहुचे कामयाब आए. यातील माझा सर्वात आवडता शेर हर रग-ए-खु मे फिर चरागॉ हो सामने फिर वो बे-नकाब आए. याच अर्थाच्या जवळ जाणारा दुसरा असाच एक सुंदर शेर जाने आज किस किस की मौत आयी है रुख पे उनके कोइ नकाब नही. और एक सरकती जाए है रुख से नकाब आहिस्ता आहिस्ता निकलता आ रहा है आफताब आहिस्ता आहिस्ता आणि एव्हर ग्रीन गालिब खुदा के वास्ते परदॉ ना काबे से उठा गालिब कहि एसा ना हो के या भी वही काफिर सनम निकले ( काबा या पवित्र स्थळा वर एक पडदा आहे असे म्हणतात , गालिब विंनंती करतोय की तेथील पडदा कृपया हटवु नका कारण मला देवाएवजी तिथे माझ्या प्रियेचेच दर्शन होइल. कारण मला ती जळी-स्थळी-काष्ठी-पाषाणी तीच तर दिसत आहे. म्हणुन मला तिथे पडदा हटवल्यावर देखील तिच दिसणार, जहॉ भी जाउ ये लगता है तेरी महफिल है तु इस तरह से मेरी जिंदगी मे शामिल है.) तो फिर एक बार शमॉ गवि मियॉ के सामने रखता हु और इर्शाद कहता हु. प्लीज एक्सप्लेन ४ ७ आणि ९ हे जरा विशेष कठीण वाटतात बाकी प्रत्येका साठी अनेक असोसिएशन्स ची अर्थांची व सिमीलर शेर ची मालिका मनात सुरु झाली आहे. मात्र ४ ७ व ९ पे थोडा उजाला डालिए हुजुर इर्शाद टू ऑल

ज्योती जी या नविन माहीती साठी धन्यवाद !