तुम्ही किती बारकाईने लेख वाचलाय हे प्रतिसादावरून कळतंय.

निदान यातून काही जणांचे मीटरिंग व एक्पोझर स्टॉपस या फिचरवर लक्ष गेले तरी खूप.

बरोबर. छायाचित्रणाचा हा भाग पुष्कळशा छायाचित्रकारांकडून दुर्लक्षिला जातो. नवोदितांना तर यातील तांत्रिकतेने हा विषय फारच बोजड व नीरस वाटतो.

http://digital-photography-school.com/metering-modes-explained/ या लिंकवर एकच फोटो जनरल ग्रीड रिडिंग, सेंट्रल ग्रीड रीडिंग प्लस ग्रीड अराउंड सेंटर व फक्त सेट्रल ग्रीड या तिन्ही पद्धतीनी फोटो कसा येतो ते दाखविले आहे. आपण ज्यावेळी रिम लाईट असलेले मिडशॉट किंवा क्लोज अप्स काढतो त्यावेळी त्या कट लाईटसनी चित्रात गोडवा तसेच त्रिमिती निर्माण होते. ( जी फ्लॅश असला की मार खाते) अशावेळी मागील जास्त लाईटमुळे ओठ डोळे गाल ई मात्र अंधारलेले येतात. ते येऊ नयेत म्हणून बॅक लाईटला मीटरिंग मधून वगळावे लागते . अशा वेळी फोटूतील सर्व मॅट्रिक्समधील प्रकाशाचा विचार करून चालतच नाही. अशा वेळी या इतर दोन मीटरिंग मोडचा फार उपयोग होतो.

खालील उदाहरणे पहा.
उदाहरण १.
या प्रतिमेत मी एका लहान मुलीला कॅमेर्‍यात कैद करण्याचा प्रयत्न करत होतो. ती खेळण्यात मग्न होती आणि फोटोसाठी न हलता पोज देण्याच्या मूडमध्ये नव्हती. सर्व प्रकाश कॅमेर्‍याच्या दिशेने समोरून येत होता आणि अशा परिस्थितीत मॅट्रिक्स किंवा सेन्टरवेटेड अ‍ॅवरेज मीटरींगने पार्श्वभूमीही लक्षात घेऊन उद्भासन काढले असते. प्रतिमा स्पष्ट यावी म्हणून फास्ट शटर इन्टर्वल वापरायचा होता. लेन्सचे कमाल अ‍ॅपर्चर हे f/5.6 इतकेच होते. म्हणजेच मला कमी आयएसओ वाढवणे हाच पर्याय होता. तरीही नॉइज टाळण्यासाठी मी आयएसओ ४०० पर्यंतच वाढवायचा निर्णय घेतला. शटर प्रायोरिटी मोडमध्ये शटर इन्टर्वल हळूहळू वाढवत नेत (म्हणजे 1/100, 1/50, 1/40 असे स्लो करत) नेले व स्पॉट मीटरींग वापरून तिच्या चेहर्‍यावर व बाजूच्या सारख्याच टोनॅलिटीच्या वस्तूंवर स्पॉट मीटरींग करून पाहिले. तरीही कॅमेरा तिचा चेहरा उद्भासित करायला खूपच दीर्घ शटर इन्टर्वल घेत होता. तेवढ्या वेळात ती हमखास हलली असती. म्हणून मग ऋणात्मक एक्स्पोजर कॉम्पेन्सेशन वापरून कॅमेर्‍याला गडद उद्भासनाची प्रतिमा घ्यायला लावली. नंतर प्रतिमासंस्करणात मग चेहरा व्यवस्थित एक्स्पोज होईल इतपत प्रखरता वाढवली. या सर्व प्रकारात एक हाय-की पोर्ट्रेट प्रतिमा मला मिळाली.

उदाहरण २.

इथे गडद, प्रखर व मध्यम टोनच्या घटकांचा प्रतिमाचौकटीत योग्य समावेश होता. तरीही तिच्या चेहर्‍यावरील टोनल डिटेल्स व्यवस्थित यावेत यासाठी -2/3 EV इतके उद्भासन समायोजन कमी केले व मॅट्रिक्स मीटरींग ठेवले. आधी f/1.8 पासून सुरुवात करून शेवटी सर्व चेहरा नीट फोकसमध्ये यावा यासाठी f/5.6 इतकी लेन्स स्टॉप-डाउन केली. अ‍ॅपर्चर प्रायोरिटीमध्ये मग अंतिम प्रतिमा घेतली. उद्भासन समायोजन किंचित ऋण ठेवले नसते तर चेहर्‍याची टोनॅलिटी जपण्याऐवजी कॅमेर्‍याने तिच्या कपड्यांची व बनीची टोनॅलिटी उद्भासित केली असती व चेहरा थोडा ओवरएक्स्पोज झाला असता. किंचित अंडरएक्स्पोज प्रतिमेतील शॅडो डिटेल्स मिळवणे त्यामानाने सोपे असते पण ब्लोआउट झालेल्या ओवरएक्स्पोज प्रतिमेतील हायलाइट्स पुन्हा आणणे कठीण असते.

धन्यवाद मधुराताई. त्यांनाही मिपाचे सदस्यत्व घ्यायचे निमंत्रण द्या तसेच तुम्ही लोकांनी काढलेले फोटोही कलादालनात टाका. मिपाकरांना पहायला आवडतील.

तशी उदाहरणे व आकृत्या देणे आवश्यक होते. शिवाय साध्या पॉइन्ट-अ‍ॅण्ड-शूट वर पण कसे वापरायचे हेही सांगायचे होते. पण एवढा लेख लिहितालिहिताच मी कंटाळलो. आणि लेखात सगळं घुसडण्याऐवजी प्रतिसादातून सांगूया म्हणून टाळले. टप्प्याटप्प्याने टाकत राहतो.

खूपखूप धन्यवाद वल्ली!

ग्रे कार्ड कसे वापरावे ते समजले नाही. ते लेन्सच्या पुढ्यात अडकवायचे(फिल्टर सारखे) किंवा कसे?

उदाहरणासाठी खालील प्रतिमा पहा. वरील प्रतिमेची उद्भासन मूल्यसंगती अशी आहे. अ‍ॅपर्चर: f/8 शटर इन्टर्वल: 1/500s आयएसओ: ISO 100 मीटरींग: Spot उद्भासन समायोजन: -2/3EV      ग्रे कार्ड हे लेन्सला अडकवायचे नसते. ग्रे कार्ड एका क्षणासाठी विसरून जा. समोर फक्त तुमची विषयवस्तू आहे असे समजा. प्रकाश तुम्हांला हवा त्यापेक्षा कमी किंवा जास्त आहे. त्यामुळे कॅमेरा मीटर चुकीचे उद्भासन सुचवणार याची खात्री आहे. म्हणून तुम्ही स्पॉट मीटरींग वापरायचा निर्णय घेतला आहे. पण समोरच्या दृश्यातील कोणत्या घटकावर मीटरींग करावे हे समजत नाहीये कारण आपली दृष्टी कृष्णधवल प्रकारात पाहू शकत नाही. समोरचे सगळेच रंगीत दिसत असल्याने त्यातला कोणता भाग मध्यम टोनॅलिटीच्या आसपास जाणारा असेल हे नक्की समजत नाहीये. उदा. वरील प्रतिमेत जी छोटी पाने एकदम अंधारलेल्या पार्श्वभूमीवर प्रकाशझोतात आल्यासारखी वाटताहेत तसे ते दृश्य प्रत्यक्षात नव्हते. प्रकाश खूप जास्त होता आणि आजूबाजूचे गवत, झुडुपे, खळग्याच्या पार्श्वभूमीमधील डिटेल्स हे सर्व नजरेला सहज जाणवत होते. पण मला फक्त ती सोनेरी पिवळी पानेच प्रतिमेत घ्यायची होती तेही कोणतेही पोस्टप्रोसेसिंग मॅजिक न करता. म्हणजेच मला खालील पर्याय उपलब्ध होते - अ‍ॅपर्चर - हे इतके जास्त ठेवायचे होते की पार्श्वभूमी धूसर येईल (बोके इफेक्ट) पण संपूर्ण पाने फोकस होतील इतके लहानही. म्हणून मी f/8 निवडले. आयएसओ - कमीतकमी प्रकाश संवेदकावर टिपला जावा यासाठी आयएसओ किमान पातळीवर ठेवणे आवश्यक होते, म्हणून ISO 100. शटर इन्टर्वल - हे इतके फास्ट हवे होते की कमी प्रकाशातील पार्श्वभूमी संपूर्ण गडद यावी आणि फक्त ही पानेच टिपली जावीत. शिवाय वार्‍याने पाने सारखी हलतही होती.      ह्या शटर इन्टर्वलचे मूल्य ठरवण्यासाठी मला ट्रायल-अ‍ॅण्ड-एरर मध्ये वेळ घालवायचा नव्हता म्हणून मी फक्त पानांवर उद्भासन मापन करायचे ठरवले. पण पाने तर जास्त प्रकाशित होती. त्यामुळे मध्यम टोनॅलिटीची एकही वस्तू प्रतिमेच्या चौकटीत नव्हती. मग मीटरींग करणार कसे?      इथे मग तुमच्या मदतीला येते 'ग्रे कार्ड'. मी प्रकाशाची दिशा कोणती आहे ते पाहिले. सूर्य जवळजवळ माथ्यावर होता. (आकृती पहा.) मग मी ग्रे कार्ड पानांसारखेच कॅमेर्‍याच्या दिशेने करडा पृष्ठभाग येईल असे, पण सूर्याच्या दिशेने किंचित तिरपे असे कॅमेर्‍यासमोर धरले जेणेकरून कॅमेरा त्या ग्रे कार्डवरून परावर्तित होणार्‍या प्रकाशावरून स्पॉट मीटरींग मोडमध्ये उद्भासनमापनाची आकडेमोड करू शकेल.
     ग्रे कार्ड वापरण्याच्या बर्‍याच पद्धती आहेत. त्यातल्या त्यात सोपी पद्धत खाली देत आहे. १. ग्रे कार्ड तुमच्या विषयवस्तूवर जो प्रकाश पडत आहे त्याच प्रकाशात असायला हवे. कॅमेरा स्पॉट किंवा पार्शल मीटरींग मोडमध्ये ठेवा. A Priority किंवा S Priority मोड जो हवा तो निवडून ठेवा. २. विषयवस्तूवर लेन्स संकेंद्रीत करा व फोकस लॉक करून ठेवा. ३. ग्रे कार्ड विषयवस्तू जवळ असेल तर विषयवस्तूच्याच प्रतलात शेजारी तुमच्या सहाय्यकाला धरायला सांगा. किंवा स्वतः हातानेच कॅमेर्‍याच्या समोर थोडे लांब धरा. ४. ग्रे कार्डची दिशा - कॅमेर्‍याकडे असायला हवी. प्रकाश खूपच बाजूने येत असेल व तुम्हांला विषयवस्तूची प्रकाशाकडील बाजूच उद्भासित करायची असेल तर ग्रे कार्डही त्याच कोनात धरा. समजा सावलीतली बाजू उद्भासित करायची असेल तर ग्रे कार्ड प्रकाशाच्या दिशेला त्याप्रमाणात तिरपे येईल असे धरा. उदा. बॅकलिट पोर्ट्रेटमध्ये प्रकाश विषयवस्तूच्या मागून आणि कॅमेर्‍याच्या थेट समोरून येतो. तेव्हा ग्रे कार्डही विषयवस्तूप्रमाणेच प्रकाशाच्या उलट धरले पाहिजे. ५. चित्रचौकटीत ग्रे कार्ड योग्य पद्धतीने आले की कॅमेर्‍याचा मीटर काय वाचन दर्शवतोय ते पहा व मॅन्युअल मोडमध्ये जाऊन शटर इन्टर्वल/अ‍ॅपर्चर तसे सेट करा. ६. ग्रे कार्ड बाजूला करा व छायाचित्र घ्या. ग्रे कार्डवर फोकस करू नका. स्पॉट मीटरींग वापरत असाल तर ग्रे कार्ड व्ह्यूफाइंडरच्या मधोमध आले पाहिजे. नाहीतर कॅमेरा चित्रचौकटीत ग्रे कार्ड असूनही भलतीकडेच मीटरींग करत बसेल. हे टाळण्यासाठी आधी ग्रे कार्डवर मीटरींग करून घ्या व मग कॉम्पोझिशन किंचित बदलून छायाचित्र घ्या.      हे सगळं वाचताना अवघड वाटेल, पण एकदा सराव झाला की अजिबात न चुकता तुम्ही मीटरींग स्वतःचे स्वतःच करू लागाल.

आवर्जून प्रतिसाद दिल्याबद्दल मनापासून आभार. तुमच्याच वाक्यात या कलेचेही सौंदर्य सामावलेले आहे. कुठलेही छायाचित्र आधी छायाचित्रकाराच्या मनात तयार होते. ते कॅमेर्‍यात टिपणे हा तांत्रिक कौशल्याचा भाग झाला. आधी दृष्टीला दिसले तर पाहिजे. हाच नियम सर्वच कलांना लागू आहे. या मालिकेचा उद्देश केवळ तांत्रिक माहितीचा भडिमार करून वाचकांना प्रभावित करणे हा नसून आधी छायाचित्रकाराची दृष्टी विकसित करणे व तिला तांत्रिकतेची जोड देऊन मूर्त स्वरूप देणे या दोन्ही बाबी ठसवणे हा आहे. यात आपल्यासारख्या दर्दी वाचकांचे प्रतिसाद माझा उत्साह वाढवत असतात. पुनरेकवार आभार. *smile*

ह्या विषयावर इंग्रजीत अक्षरशः ढिगाने माहिती उपलब्ध असली तरी मराठीत तेही ऑनलाइन असे लेखन फारच कमी झाले आहे. छायाचित्रणाच्या क्षेत्रातील पारिभाषिक संज्ञा मूळ इंग्रजीतून वाचणे बर्‍याचजणांना सहज जमतेही. पण तेच मराठीत आणताना अतिरूक्षता व अगम्यता टाळून फक्त मराठी तोंडावळा मात्र जपणे हा उद्देश ठेवायचा प्रयत्न केला आहे. थोडे अवजड वाटतेही. पण ह्या गोष्टी मराठीत पुनःपुन्हा लिहिल्या-वाचल्या-बोलल्यामुळे व्यवहारातही जरूर रुळतील असा आशावाद आहे. तुमच्या मित्रांना या लेखमालेची मदत होतेय हे वाचून छान वाटले. त्यांनाही माझे धन्यवाद जरूर कळवा. तसेच काही प्रश्न वा शंका असतील तर तुमच्यामार्फत विचारले तरी चालतील. धन्यवाद.

जाता जाता शास्त्रीय संगीत ऐकणे व ते समजून उमजून ऐकणे यात रसास्वास्दात नक्की फरक पडतो असा अनुभव आहे. तसेच चित्र माध्यमाचे ही असते. विचारपूर्वक फोटो काढणे यात पक्षी. प्राणी, लाटा , लहान मुले याना स्थान कमीच. तरीही तंत्र समजून घेतल्याने फूटबॉल खेळणारे , नर्तकी पंख पसरून अस्मानात संचार करणारे पक्षी यांचे प्रत्ययकारी फोटो काढता येतात. अगदी डिस्टोर्शन ,कलर अब्रेझन ई सखोल बाजू समजून घेतल्या नाहीत तरी फोकसिंग. कम्पोसिशन व प्रकाश या तीन महत्वाच्या बाजू देखील फोटोला एक दर्जा देऊन जातात.

मला पहिला फोटो आवडला. त्यातली उत्स्फूर्तता छान टिपलीय. हॉरिझॉन्टल फ्रेमिंगही छान वाटले. दोन्ही प्रतिमांमध्ये डायनॅमिक रेंज (रंगभेदन क्षमता) जर फिल्म असती तर अजून छान आली असती असे वाटले. तुम्ही sRGB ऐवजी Adobe RGB कलरस्पेस वापरून पहा.

आणि हो... ते लाल रंगातल आम्ही वाचतो बरं का.

हाहाहाहा. लोकांनी किमान तेवढंतरी वाचावं म्हणून टाकत असतो. ;-)

तुम्ही किती बारकाईने लेख वाचलाय हे प्रतिसादावरून कळतंय.

निदान यातून काही जणांचे मीटरिंग व एक्पोझर स्टॉपस या फिचरवर लक्ष गेले तरी खूप.

बरोबर. छायाचित्रणाचा हा भाग पुष्कळशा छायाचित्रकारांकडून दुर्लक्षिला जातो. नवोदितांना तर यातील तांत्रिकतेने हा विषय फारच बोजड व नीरस वाटतो.

http://digital-photography-school.com/metering-modes-explained/ या लिंकवर एकच फोटो जनरल ग्रीड रिडिंग, सेंट्रल ग्रीड रीडिंग प्लस ग्रीड अराउंड सेंटर व फक्त सेट्रल ग्रीड या तिन्ही पद्धतीनी फोटो कसा येतो ते दाखविले आहे. आपण ज्यावेळी रिम लाईट असलेले मिडशॉट किंवा क्लोज अप्स काढतो त्यावेळी त्या कट लाईटसनी चित्रात गोडवा तसेच त्रिमिती निर्माण होते. ( जी फ्लॅश असला की मार खाते) अशावेळी मागील जास्त लाईटमुळे ओठ डोळे गाल ई मात्र अंधारलेले येतात. ते येऊ नयेत म्हणून बॅक लाईटला मीटरिंग मधून वगळावे लागते . अशा वेळी फोटूतील सर्व मॅट्रिक्समधील प्रकाशाचा विचार करून चालतच नाही. अशा वेळी या इतर दोन मीटरिंग मोडचा फार उपयोग होतो.

खालील उदाहरणे पहा.
उदाहरण १.
या प्रतिमेत मी एका लहान मुलीला कॅमेर्‍यात कैद करण्याचा प्रयत्न करत होतो. ती खेळण्यात मग्न होती आणि फोटोसाठी न हलता पोज देण्याच्या मूडमध्ये नव्हती. सर्व प्रकाश कॅमेर्‍याच्या दिशेने समोरून येत होता आणि अशा परिस्थितीत मॅट्रिक्स किंवा सेन्टरवेटेड अ‍ॅवरेज मीटरींगने पार्श्वभूमीही लक्षात घेऊन उद्भासन काढले असते. प्रतिमा स्पष्ट यावी म्हणून फास्ट शटर इन्टर्वल वापरायचा होता. लेन्सचे कमाल अ‍ॅपर्चर हे f/5.6 इतकेच होते. म्हणजेच मला कमी आयएसओ वाढवणे हाच पर्याय होता. तरीही नॉइज टाळण्यासाठी मी आयएसओ ४०० पर्यंतच वाढवायचा निर्णय घेतला. शटर प्रायोरिटी मोडमध्ये शटर इन्टर्वल हळूहळू वाढवत नेत (म्हणजे 1/100, 1/50, 1/40 असे स्लो करत) नेले व स्पॉट मीटरींग वापरून तिच्या चेहर्‍यावर व बाजूच्या सारख्याच टोनॅलिटीच्या वस्तूंवर स्पॉट मीटरींग करून पाहिले. तरीही कॅमेरा तिचा चेहरा उद्भासित करायला खूपच दीर्घ शटर इन्टर्वल घेत होता. तेवढ्या वेळात ती हमखास हलली असती. म्हणून मग ऋणात्मक एक्स्पोजर कॉम्पेन्सेशन वापरून कॅमेर्‍याला गडद उद्भासनाची प्रतिमा घ्यायला लावली. नंतर प्रतिमासंस्करणात मग चेहरा व्यवस्थित एक्स्पोज होईल इतपत प्रखरता वाढवली. या सर्व प्रकारात एक हाय-की पोर्ट्रेट प्रतिमा मला मिळाली.

उदाहरण २.

इथे गडद, प्रखर व मध्यम टोनच्या घटकांचा प्रतिमाचौकटीत योग्य समावेश होता. तरीही तिच्या चेहर्‍यावरील टोनल डिटेल्स व्यवस्थित यावेत यासाठी -2/3 EV इतके उद्भासन समायोजन कमी केले व मॅट्रिक्स मीटरींग ठेवले. आधी f/1.8 पासून सुरुवात करून शेवटी सर्व चेहरा नीट फोकसमध्ये यावा यासाठी f/5.6 इतकी लेन्स स्टॉप-डाउन केली. अ‍ॅपर्चर प्रायोरिटीमध्ये मग अंतिम प्रतिमा घेतली. उद्भासन समायोजन किंचित ऋण ठेवले नसते तर चेहर्‍याची टोनॅलिटी जपण्याऐवजी कॅमेर्‍याने तिच्या कपड्यांची व बनीची टोनॅलिटी उद्भासित केली असती व चेहरा थोडा ओवरएक्स्पोज झाला असता. किंचित अंडरएक्स्पोज प्रतिमेतील शॅडो डिटेल्स मिळवणे त्यामानाने सोपे असते पण ब्लोआउट झालेल्या ओवरएक्स्पोज प्रतिमेतील हायलाइट्स पुन्हा आणणे कठीण असते.

धन्यवाद मधुराताई. त्यांनाही मिपाचे सदस्यत्व घ्यायचे निमंत्रण द्या तसेच तुम्ही लोकांनी काढलेले फोटोही कलादालनात टाका. मिपाकरांना पहायला आवडतील.

तशी उदाहरणे व आकृत्या देणे आवश्यक होते. शिवाय साध्या पॉइन्ट-अ‍ॅण्ड-शूट वर पण कसे वापरायचे हेही सांगायचे होते. पण एवढा लेख लिहितालिहिताच मी कंटाळलो. आणि लेखात सगळं घुसडण्याऐवजी प्रतिसादातून सांगूया म्हणून टाळले. टप्प्याटप्प्याने टाकत राहतो.

खूपखूप धन्यवाद वल्ली!

ग्रे कार्ड कसे वापरावे ते समजले नाही. ते लेन्सच्या पुढ्यात अडकवायचे(फिल्टर सारखे) किंवा कसे?

उदाहरणासाठी खालील प्रतिमा पहा. वरील प्रतिमेची उद्भासन मूल्यसंगती अशी आहे. अ‍ॅपर्चर: f/8 शटर इन्टर्वल: 1/500s आयएसओ: ISO 100 मीटरींग: Spot उद्भासन समायोजन: -2/3EV      ग्रे कार्ड हे लेन्सला अडकवायचे नसते. ग्रे कार्ड एका क्षणासाठी विसरून जा. समोर फक्त तुमची विषयवस्तू आहे असे समजा. प्रकाश तुम्हांला हवा त्यापेक्षा कमी किंवा जास्त आहे. त्यामुळे कॅमेरा मीटर चुकीचे उद्भासन सुचवणार याची खात्री आहे. म्हणून तुम्ही स्पॉट मीटरींग वापरायचा निर्णय घेतला आहे. पण समोरच्या दृश्यातील कोणत्या घटकावर मीटरींग करावे हे समजत नाहीये कारण आपली दृष्टी कृष्णधवल प्रकारात पाहू शकत नाही. समोरचे सगळेच रंगीत दिसत असल्याने त्यातला कोणता भाग मध्यम टोनॅलिटीच्या आसपास जाणारा असेल हे नक्की समजत नाहीये. उदा. वरील प्रतिमेत जी छोटी पाने एकदम अंधारलेल्या पार्श्वभूमीवर प्रकाशझोतात आल्यासारखी वाटताहेत तसे ते दृश्य प्रत्यक्षात नव्हते. प्रकाश खूप जास्त होता आणि आजूबाजूचे गवत, झुडुपे, खळग्याच्या पार्श्वभूमीमधील डिटेल्स हे सर्व नजरेला सहज जाणवत होते. पण मला फक्त ती सोनेरी पिवळी पानेच प्रतिमेत घ्यायची होती तेही कोणतेही पोस्टप्रोसेसिंग मॅजिक न करता. म्हणजेच मला खालील पर्याय उपलब्ध होते - अ‍ॅपर्चर - हे इतके जास्त ठेवायचे होते की पार्श्वभूमी धूसर येईल (बोके इफेक्ट) पण संपूर्ण पाने फोकस होतील इतके लहानही. म्हणून मी f/8 निवडले. आयएसओ - कमीतकमी प्रकाश संवेदकावर टिपला जावा यासाठी आयएसओ किमान पातळीवर ठेवणे आवश्यक होते, म्हणून ISO 100. शटर इन्टर्वल - हे इतके फास्ट हवे होते की कमी प्रकाशातील पार्श्वभूमी संपूर्ण गडद यावी आणि फक्त ही पानेच टिपली जावीत. शिवाय वार्‍याने पाने सारखी हलतही होती.      ह्या शटर इन्टर्वलचे मूल्य ठरवण्यासाठी मला ट्रायल-अ‍ॅण्ड-एरर मध्ये वेळ घालवायचा नव्हता म्हणून मी फक्त पानांवर उद्भासन मापन करायचे ठरवले. पण पाने तर जास्त प्रकाशित होती. त्यामुळे मध्यम टोनॅलिटीची एकही वस्तू प्रतिमेच्या चौकटीत नव्हती. मग मीटरींग करणार कसे?      इथे मग तुमच्या मदतीला येते 'ग्रे कार्ड'. मी प्रकाशाची दिशा कोणती आहे ते पाहिले. सूर्य जवळजवळ माथ्यावर होता. (आकृती पहा.) मग मी ग्रे कार्ड पानांसारखेच कॅमेर्‍याच्या दिशेने करडा पृष्ठभाग येईल असे, पण सूर्याच्या दिशेने किंचित तिरपे असे कॅमेर्‍यासमोर धरले जेणेकरून कॅमेरा त्या ग्रे कार्डवरून परावर्तित होणार्‍या प्रकाशावरून स्पॉट मीटरींग मोडमध्ये उद्भासनमापनाची आकडेमोड करू शकेल.
     ग्रे कार्ड वापरण्याच्या बर्‍याच पद्धती आहेत. त्यातल्या त्यात सोपी पद्धत खाली देत आहे. १. ग्रे कार्ड तुमच्या विषयवस्तूवर जो प्रकाश पडत आहे त्याच प्रकाशात असायला हवे. कॅमेरा स्पॉट किंवा पार्शल मीटरींग मोडमध्ये ठेवा. A Priority किंवा S Priority मोड जो हवा तो निवडून ठेवा. २. विषयवस्तूवर लेन्स संकेंद्रीत करा व फोकस लॉक करून ठेवा. ३. ग्रे कार्ड विषयवस्तू जवळ असेल तर विषयवस्तूच्याच प्रतलात शेजारी तुमच्या सहाय्यकाला धरायला सांगा. किंवा स्वतः हातानेच कॅमेर्‍याच्या समोर थोडे लांब धरा. ४. ग्रे कार्डची दिशा - कॅमेर्‍याकडे असायला हवी. प्रकाश खूपच बाजूने येत असेल व तुम्हांला विषयवस्तूची प्रकाशाकडील बाजूच उद्भासित करायची असेल तर ग्रे कार्डही त्याच कोनात धरा. समजा सावलीतली बाजू उद्भासित करायची असेल तर ग्रे कार्ड प्रकाशाच्या दिशेला त्याप्रमाणात तिरपे येईल असे धरा. उदा. बॅकलिट पोर्ट्रेटमध्ये प्रकाश विषयवस्तूच्या मागून आणि कॅमेर्‍याच्या थेट समोरून येतो. तेव्हा ग्रे कार्डही विषयवस्तूप्रमाणेच प्रकाशाच्या उलट धरले पाहिजे. ५. चित्रचौकटीत ग्रे कार्ड योग्य पद्धतीने आले की कॅमेर्‍याचा मीटर काय वाचन दर्शवतोय ते पहा व मॅन्युअल मोडमध्ये जाऊन शटर इन्टर्वल/अ‍ॅपर्चर तसे सेट करा. ६. ग्रे कार्ड बाजूला करा व छायाचित्र घ्या. ग्रे कार्डवर फोकस करू नका. स्पॉट मीटरींग वापरत असाल तर ग्रे कार्ड व्ह्यूफाइंडरच्या मधोमध आले पाहिजे. नाहीतर कॅमेरा चित्रचौकटीत ग्रे कार्ड असूनही भलतीकडेच मीटरींग करत बसेल. हे टाळण्यासाठी आधी ग्रे कार्डवर मीटरींग करून घ्या व मग कॉम्पोझिशन किंचित बदलून छायाचित्र घ्या.      हे सगळं वाचताना अवघड वाटेल, पण एकदा सराव झाला की अजिबात न चुकता तुम्ही मीटरींग स्वतःचे स्वतःच करू लागाल.

आवर्जून प्रतिसाद दिल्याबद्दल मनापासून आभार. तुमच्याच वाक्यात या कलेचेही सौंदर्य सामावलेले आहे. कुठलेही छायाचित्र आधी छायाचित्रकाराच्या मनात तयार होते. ते कॅमेर्‍यात टिपणे हा तांत्रिक कौशल्याचा भाग झाला. आधी दृष्टीला दिसले तर पाहिजे. हाच नियम सर्वच कलांना लागू आहे. या मालिकेचा उद्देश केवळ तांत्रिक माहितीचा भडिमार करून वाचकांना प्रभावित करणे हा नसून आधी छायाचित्रकाराची दृष्टी विकसित करणे व तिला तांत्रिकतेची जोड देऊन मूर्त स्वरूप देणे या दोन्ही बाबी ठसवणे हा आहे. यात आपल्यासारख्या दर्दी वाचकांचे प्रतिसाद माझा उत्साह वाढवत असतात. पुनरेकवार आभार. *smile*

ह्या विषयावर इंग्रजीत अक्षरशः ढिगाने माहिती उपलब्ध असली तरी मराठीत तेही ऑनलाइन असे लेखन फारच कमी झाले आहे. छायाचित्रणाच्या क्षेत्रातील पारिभाषिक संज्ञा मूळ इंग्रजीतून वाचणे बर्‍याचजणांना सहज जमतेही. पण तेच मराठीत आणताना अतिरूक्षता व अगम्यता टाळून फक्त मराठी तोंडावळा मात्र जपणे हा उद्देश ठेवायचा प्रयत्न केला आहे. थोडे अवजड वाटतेही. पण ह्या गोष्टी मराठीत पुनःपुन्हा लिहिल्या-वाचल्या-बोलल्यामुळे व्यवहारातही जरूर रुळतील असा आशावाद आहे. तुमच्या मित्रांना या लेखमालेची मदत होतेय हे वाचून छान वाटले. त्यांनाही माझे धन्यवाद जरूर कळवा. तसेच काही प्रश्न वा शंका असतील तर तुमच्यामार्फत विचारले तरी चालतील. धन्यवाद.

जाता जाता शास्त्रीय संगीत ऐकणे व ते समजून उमजून ऐकणे यात रसास्वास्दात नक्की फरक पडतो असा अनुभव आहे. तसेच चित्र माध्यमाचे ही असते. विचारपूर्वक फोटो काढणे यात पक्षी. प्राणी, लाटा , लहान मुले याना स्थान कमीच. तरीही तंत्र समजून घेतल्याने फूटबॉल खेळणारे , नर्तकी पंख पसरून अस्मानात संचार करणारे पक्षी यांचे प्रत्ययकारी फोटो काढता येतात. अगदी डिस्टोर्शन ,कलर अब्रेझन ई सखोल बाजू समजून घेतल्या नाहीत तरी फोकसिंग. कम्पोसिशन व प्रकाश या तीन महत्वाच्या बाजू देखील फोटोला एक दर्जा देऊन जातात.

मला पहिला फोटो आवडला. त्यातली उत्स्फूर्तता छान टिपलीय. हॉरिझॉन्टल फ्रेमिंगही छान वाटले. दोन्ही प्रतिमांमध्ये डायनॅमिक रेंज (रंगभेदन क्षमता) जर फिल्म असती तर अजून छान आली असती असे वाटले. तुम्ही sRGB ऐवजी Adobe RGB कलरस्पेस वापरून पहा.

आणि हो... ते लाल रंगातल आम्ही वाचतो बरं का.

हाहाहाहा. लोकांनी किमान तेवढंतरी वाचावं म्हणून टाकत असतो. ;-)