छान लिहिताय . २ - ३ महिन्यांपूर्वीच चाकण आणि हुतात्मा राजगुरूंच्या घराला भेट दिली होत एकदम भारावून गेलो होतो .

प्रतिसादाबद्दल मनापासून धन्यवाद.

सर्व हुतात्म्यांना त्रिवार वंदन !

१५ ॲागस्ट च्या मुहूर्तावर तुम्ही हे पोस्ट केलंय. त्याबद्दल धन्यवाद. छान लिहीलं आहे.

१५ ॲागस्ट च्या मुहूर्तावर तुम्ही हे पोस्ट केलंय. त्याबद्दल धन्यवाद. छान लिहीलं आहे.

या लेखातील फोटो आणि आधीचा लेख दोनही आवडले

छान लिहिताय . २ - ३ महिन्यांपूर्वीच चाकण आणि हुतात्मा राजगुरूंच्या घराला भेट दिली होत एकदम भारावून गेलो होतो .

प्रतिसादाबद्दल मनापासून धन्यवाद.

सर्व हुतात्म्यांना त्रिवार वंदन !

१५ ॲागस्ट च्या मुहूर्तावर तुम्ही हे पोस्ट केलंय. त्याबद्दल धन्यवाद. छान लिहीलं आहे.

१५ ॲागस्ट च्या मुहूर्तावर तुम्ही हे पोस्ट केलंय. त्याबद्दल धन्यवाद. छान लिहीलं आहे.

या लेखातील फोटो आणि आधीचा लेख दोनही आवडले

जय हिंद! लेख आवडला.

धन्यवाद भक्ती, छायाचित्रे पुढील भागात टाकत आहे.

सावरकरांची ही कविता मला ज्ञात नव्हती . ही कविता खरेच सावरकरांनी लिहिली असेल तर , कट्टर हिंदुत्ववादी असुनही , मला सावरकरांची कीव करावीशी वाटते. भगतसिंगाच्या बाबतीत सावरकारांचा अभ्यास किती होता देव जाणे . पण भगतसिंग सोशॅलिस्ट कम्युनिस्ट विचारसरणीचा माणुस होता. आज तो जर जिवंत असता तर अन्य सोशॅलिस्ट कम्युनिस्ट विचारसरणीचे लोकं जसे सावरकरांना व्हिलन मानतात , माफीवीर म्हणातात , आणि काहीकाही तर स्वातंत्र्यवीर ह्या शब्दाची विटंबना करुन संडासवीर असे म्हणतात तसेच भगतसिंगानेही म्हणले असते ह्यात शंका नाही. एकवेळ ते इंग्रज परवडले पण कम्युनिस्ट नको . अगदी खिलजी, औरंगजेब अन अब्दाली ही परवडतील पण कम्युनिस्ट नको . बाकी राजगुरुंविषयी जास्त माहीत नाही , फोटो पाहिले घर साधेसे पण छान दिसत आहे , नशीब की हे घर पश्चिम महाराष्ट्रात नव्हते त्यांचे घर नाहीतर १९४८ मध्ये नक्कीच वाचले नसते !

राजगुरु माझ्या आजोबांचे कुठलेतरी भाउ लागतात असे नाते आहे. मी बेल्हे, ता. जुन्नर इथे शिकलो, वाढलो. शाळेत आमचे देव गुरुजी सांगायचे की राजगुरुंच्या मागे इंग्रज लागले होते तेव्हा गुंगारा देण्यासाठी ते आमच्या घरातील बळदात लपले होते. माझा चुलत भाउ आर्मी मधून रिटायर झाला. माझे चुलते त्याच्याकडे पंजाब मधे गेले होते तेव्हा ची ही बातमी मी जपून ठेवली आहे. शान से मनेगी भगत सिंह की जन्मशती : सीएम भास्कर न्यूज 23 March 2006 चंडीगढ़/फिरोजपुर पंजाब सरकार अगले साल शहीद भगत सिंह केक्00वें जन्म दिवस पर राज्य स्तरीय समारोह आयोजित करेगी, भगत सिंह की जन्मशती को सरकार धूमधाम से मनाएगी। हुसैनीवाला में शहीद भगत सिंह, राजगुरु और सुखदेव को शहीदी दिवस पर श्रृद्धाजलिं देने के बाद मुख्यमंत्री ने कहा कि पंजाब के प्रसिद्ध और गुमनामी में खो गए आजादी के शहीदों को याद करने के लिए पंजाब सरकार विशेष प्रयास कर रही है। जनसभा को संबोधित करते हुए मुख्यमंत्री ने कहा कि आजादी के लिए अपनी जान की कुर्बानी देने वालों से युवाओं को प्रेरणा लेनी चाहिए। उन्होंने बताया कि आजादी के संघर्ष और उसके बाद विभिन्न लड़ाइयों में हिस्सा लेने वाले पंजाब के शहीदों का एक डाटा तैयार किया जा रहा है। मुख्यमंत्री ने शहीद राजगुरु के निकट संबंधी वामन रामचंद्र घाटपांडे और लक्ष्मी वामन घाटपांडे का सम्मान भी किया। शहीद भगत सिंह के भतीजों बब्बर सिंह और मेजर जनरल श्योरण सिंह को भी सम्मानित किया गया। कैप्टन सिंह ने फिरोजपुर डिवीजन के कमिश्नर कुलबीर सिंह सिद्धृू की लिखी किताब ‘कॉमरेड इन ऑर्म्स’ का विमोचन भी किया। फिरोजपुर प्रशासन ने फिरोजपुर से हुसैनीवाला के लिए लोकल बस सर्विस भी शुरू की है ताकि लोग शहीदी स्मारक पर अपनी श्रृद्धा के फूल अर्पित कर सके। मुख्यमंत्री ने क्भ्वीं पंजाब बटालियन द्वारा बनाया गया एक स्मारक भी राष्ट्र को समर्पित किया। यह स्मारक हुसैनीवाला में शहीद हुए फौजियों की याद में बनाया गया है। उपमुख्यमंत्री राजिंद्र कौर भट्ठल ने भी शहीदों को श्रृद्धांजलि दी।

स्वातंत्र्याचा अमृत महोत्सवानिमित्त आपल्या आजूबाजूला दिसत असलेल्या एकूण वातावरणाला अनुसरून असलेला समयोचित लेख आवडला.

हुसेनीवाला हे ठिकाण स्वातंत्र्यानंतर पाकिस्तानात होते आणि क्रांतीकारकांचे समाधीस्थळ सध्या आहे ती जागाही पाकिस्तानात होती. भगतसिंग-सुखदेव-राजगुरू यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले ती जागा भारतात यावी अशी पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंसह अनेकांची इच्छा होती. त्याप्रमाणे १९६१ मध्ये भारत-पाकिस्तान दरम्यान 'लँड स्वॅप अ‍ॅग्रीमेंट' झाले आणि या जागेच्या आणि आजूबाजूच्या जमिनीच्या बदल्यात भारताची काही जमिन पाकिस्तानला दिली. https://www.tribuneindia.com/news/archive/editorials/a-bridge-in-hussainiwala-637045 नंतर त्या जागेवर आता आहे ते स्मारक बांधण्यात आले. १९८० च्या दशकात- मला वाटते १९८६ मध्ये राजीव गांधींनी त्या स्मारकाचे उद्घाटन केले.

समयोचित लेख आवडला, पैजारबुवा,

कर्नल तपस्वींनी हुस्सैनीवालाची माहिती दिलीच आहे. तरीही माझा लेख देण्याचा मोह आवरत नाही. ही भारताची प्रेरणास्थळे आहेत जी फारशी प्रसिद्ध नाहीत. त्यांना जरूर नकाशावर आणले पाहिजे. https://manaschitre.blogspot.com/?m=1

@मराठी_मुलगी,आपला लेख वाचला. छान लिहिलय. आपण अजुन काही लिहीता का? वाचायला आवडेल. आपला ब्लॉग हिन्दीत आहे.

जय हिंद! लेख आवडला.

धन्यवाद भक्ती, छायाचित्रे पुढील भागात टाकत आहे.

सावरकरांची ही कविता मला ज्ञात नव्हती . ही कविता खरेच सावरकरांनी लिहिली असेल तर , कट्टर हिंदुत्ववादी असुनही , मला सावरकरांची कीव करावीशी वाटते. भगतसिंगाच्या बाबतीत सावरकारांचा अभ्यास किती होता देव जाणे . पण भगतसिंग सोशॅलिस्ट कम्युनिस्ट विचारसरणीचा माणुस होता. आज तो जर जिवंत असता तर अन्य सोशॅलिस्ट कम्युनिस्ट विचारसरणीचे लोकं जसे सावरकरांना व्हिलन मानतात , माफीवीर म्हणातात , आणि काहीकाही तर स्वातंत्र्यवीर ह्या शब्दाची विटंबना करुन संडासवीर असे म्हणतात तसेच भगतसिंगानेही म्हणले असते ह्यात शंका नाही. एकवेळ ते इंग्रज परवडले पण कम्युनिस्ट नको . अगदी खिलजी, औरंगजेब अन अब्दाली ही परवडतील पण कम्युनिस्ट नको . बाकी राजगुरुंविषयी जास्त माहीत नाही , फोटो पाहिले घर साधेसे पण छान दिसत आहे , नशीब की हे घर पश्चिम महाराष्ट्रात नव्हते त्यांचे घर नाहीतर १९४८ मध्ये नक्कीच वाचले नसते !

राजगुरु माझ्या आजोबांचे कुठलेतरी भाउ लागतात असे नाते आहे. मी बेल्हे, ता. जुन्नर इथे शिकलो, वाढलो. शाळेत आमचे देव गुरुजी सांगायचे की राजगुरुंच्या मागे इंग्रज लागले होते तेव्हा गुंगारा देण्यासाठी ते आमच्या घरातील बळदात लपले होते. माझा चुलत भाउ आर्मी मधून रिटायर झाला. माझे चुलते त्याच्याकडे पंजाब मधे गेले होते तेव्हा ची ही बातमी मी जपून ठेवली आहे. शान से मनेगी भगत सिंह की जन्मशती : सीएम भास्कर न्यूज 23 March 2006 चंडीगढ़/फिरोजपुर पंजाब सरकार अगले साल शहीद भगत सिंह केक्00वें जन्म दिवस पर राज्य स्तरीय समारोह आयोजित करेगी, भगत सिंह की जन्मशती को सरकार धूमधाम से मनाएगी। हुसैनीवाला में शहीद भगत सिंह, राजगुरु और सुखदेव को शहीदी दिवस पर श्रृद्धाजलिं देने के बाद मुख्यमंत्री ने कहा कि पंजाब के प्रसिद्ध और गुमनामी में खो गए आजादी के शहीदों को याद करने के लिए पंजाब सरकार विशेष प्रयास कर रही है। जनसभा को संबोधित करते हुए मुख्यमंत्री ने कहा कि आजादी के लिए अपनी जान की कुर्बानी देने वालों से युवाओं को प्रेरणा लेनी चाहिए। उन्होंने बताया कि आजादी के संघर्ष और उसके बाद विभिन्न लड़ाइयों में हिस्सा लेने वाले पंजाब के शहीदों का एक डाटा तैयार किया जा रहा है। मुख्यमंत्री ने शहीद राजगुरु के निकट संबंधी वामन रामचंद्र घाटपांडे और लक्ष्मी वामन घाटपांडे का सम्मान भी किया। शहीद भगत सिंह के भतीजों बब्बर सिंह और मेजर जनरल श्योरण सिंह को भी सम्मानित किया गया। कैप्टन सिंह ने फिरोजपुर डिवीजन के कमिश्नर कुलबीर सिंह सिद्धृू की लिखी किताब ‘कॉमरेड इन ऑर्म्स’ का विमोचन भी किया। फिरोजपुर प्रशासन ने फिरोजपुर से हुसैनीवाला के लिए लोकल बस सर्विस भी शुरू की है ताकि लोग शहीदी स्मारक पर अपनी श्रृद्धा के फूल अर्पित कर सके। मुख्यमंत्री ने क्भ्वीं पंजाब बटालियन द्वारा बनाया गया एक स्मारक भी राष्ट्र को समर्पित किया। यह स्मारक हुसैनीवाला में शहीद हुए फौजियों की याद में बनाया गया है। उपमुख्यमंत्री राजिंद्र कौर भट्ठल ने भी शहीदों को श्रृद्धांजलि दी।

स्वातंत्र्याचा अमृत महोत्सवानिमित्त आपल्या आजूबाजूला दिसत असलेल्या एकूण वातावरणाला अनुसरून असलेला समयोचित लेख आवडला.

हुसेनीवाला हे ठिकाण स्वातंत्र्यानंतर पाकिस्तानात होते आणि क्रांतीकारकांचे समाधीस्थळ सध्या आहे ती जागाही पाकिस्तानात होती. भगतसिंग-सुखदेव-राजगुरू यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले ती जागा भारतात यावी अशी पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंसह अनेकांची इच्छा होती. त्याप्रमाणे १९६१ मध्ये भारत-पाकिस्तान दरम्यान 'लँड स्वॅप अ‍ॅग्रीमेंट' झाले आणि या जागेच्या आणि आजूबाजूच्या जमिनीच्या बदल्यात भारताची काही जमिन पाकिस्तानला दिली. https://www.tribuneindia.com/news/archive/editorials/a-bridge-in-hussainiwala-637045 नंतर त्या जागेवर आता आहे ते स्मारक बांधण्यात आले. १९८० च्या दशकात- मला वाटते १९८६ मध्ये राजीव गांधींनी त्या स्मारकाचे उद्घाटन केले.

समयोचित लेख आवडला, पैजारबुवा,

कर्नल तपस्वींनी हुस्सैनीवालाची माहिती दिलीच आहे. तरीही माझा लेख देण्याचा मोह आवरत नाही. ही भारताची प्रेरणास्थळे आहेत जी फारशी प्रसिद्ध नाहीत. त्यांना जरूर नकाशावर आणले पाहिजे. https://manaschitre.blogspot.com/?m=1

@मराठी_मुलगी,आपला लेख वाचला. छान लिहिलय. आपण अजुन काही लिहीता का? वाचायला आवडेल. आपला ब्लॉग हिन्दीत आहे.

कट्ट्याला शुभेछा.

कुटूंब, लहान मुले, घरातील पाहूणे यांचे स्वागत आहे. "नाशिकची मिसळ खाणे" हा कार्यक्रम होणार नाही याची कृपया नोंद घ्यावी. गुगल लोकेशन: https://maps.app.goo.gl/kTB3ST2XXTDap3BK8

.

नाशिककरांच्या क्ट्ट्याला शुभेच्छा !!!

क्ट्ट्याला शुभेच्छा.

सह्याद्री फार्म कारखाना भेट सह्याद्री फार्म हे माझा कॉलेज सिनियर विलास शिंदे यांनी सुरु केली आहे. मस्त जागा आहे ..

मिपाकर पाभे आयोजित नाशिक मोहोडी कट्ट्यास पिंचिंवाडी मिपाकट्टा मंडळातर्फे हार्दिक हार्दिक शुभेच्छा! कट्टा वृत्तांताची आतुरतेने वाट पाहत आहे !

पिंची कट्टा झालाच पाहिजे..

क्ट्ट्याला शुभेच्छा...!

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

शुभेच्छा

फार काळाने जुन्या मिपाचा मूड परत आला. :=)) बारा तेरा ड्यू प्रतिसाद आणि बारा तेरा आभार. बसवला टेंपोत.

कट्ट्याला शुभेच्छा! सचित्र कट्टा वृत्तांताच्या प्रतीक्षेत.

मी येतोय...

कट्ट्याला शुभेछा.

कुटूंब, लहान मुले, घरातील पाहूणे यांचे स्वागत आहे. "नाशिकची मिसळ खाणे" हा कार्यक्रम होणार नाही याची कृपया नोंद घ्यावी. गुगल लोकेशन: https://maps.app.goo.gl/kTB3ST2XXTDap3BK8

.

नाशिककरांच्या क्ट्ट्याला शुभेच्छा !!!

क्ट्ट्याला शुभेच्छा.

सह्याद्री फार्म कारखाना भेट सह्याद्री फार्म हे माझा कॉलेज सिनियर विलास शिंदे यांनी सुरु केली आहे. मस्त जागा आहे ..

मिपाकर पाभे आयोजित नाशिक मोहोडी कट्ट्यास पिंचिंवाडी मिपाकट्टा मंडळातर्फे हार्दिक हार्दिक शुभेच्छा! कट्टा वृत्तांताची आतुरतेने वाट पाहत आहे !

पिंची कट्टा झालाच पाहिजे..

क्ट्ट्याला शुभेच्छा...!

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

नाशिक सिटीलींक (सिटीबस) मध्येच दिवसभराचे तिकीट (पास) १०० रुपयात मिळते. दिवसभर कितीही वेळा भटकता येते. हा पास उपयोगी ठरावा.

शुभेच्छा

फार काळाने जुन्या मिपाचा मूड परत आला. :=)) बारा तेरा ड्यू प्रतिसाद आणि बारा तेरा आभार. बसवला टेंपोत.

कट्ट्याला शुभेच्छा! सचित्र कट्टा वृत्तांताच्या प्रतीक्षेत.

मी येतोय...

लेख आवडला! तेव्हासुद्धा दृकश्राव्य प्रसारमाध्यमातून खूप कमी प्रमाणात (आताच्या तुलनेत) युद्ध सामान्य माणसांपर्यंत पोहोचलं. किंवा कदाचित त्यावेळी वयाने लहान असल्यामुळे खूप बारकावे वगैरे पाहिल्याचे आता आठवत नाही.

सैन्याच्या रचनेची माहिती नसते. मला कित्येक वर्षे Infantry Unit आणि Artillery Unit मधला फरक माहिती नव्हता. गोपनीयता हा प्रमुख मुद्दा आसल्यामुळे ,Need to know या तत्त्वावर माहीती देण्यात येते. दुसरा मुद्दा हा आहे की ह्या माहितीचा सामान्य जनतेला तसा काहीच फायदा नसतो. सैनिकी कारवाया, लढाया, तत्कालीन आतंरराष्ट्रिय राजकिय परिस्थिती आणि राजकीय नेतृत्व या साऱ्याचा एकत्र विचार करुन निरपेक्ष विश्लेषण गरजेचे आहे. असा अभ्यास करुन १९४७ नंतरचा इतिहास लिहिला जावा, वाचला जावा, शाळा कॉलेजात शिकविला जावा. अशी अनेक पुस्तके सेवानिवृत्तीनंतर बर्‍याच प्रमाणात लिहीली आहेत व प्रकाशीतही झाली आहेत. आमच्या वेळेस मिलिट्री सायन्स नावाचा एक ऐच्छिक विषय होता. एन सी सी ची मुले तो घेत ,आताचे माहीती नाही. सैनिकी इतिहास फारसा लिहिला जात नाही वाचला जात नाही. सन सतराशे पासुन ते आतापर्यंत अनेक पुस्तके लिहीली आहेत. अंतरजालावर सुद्धा उपलब्ध आहेत. ज्यांना रूची आहे ते जरूर वाचतात. सरकार सुद्धा बरेच पेपर्स प्रकाशीत करते. बाकी लेख चांगला आहे.

धन्यवाद श्रीगणेशा आणि कर्नलतपस्वी @ कर्नलतपस्वी गोपनीयता पाळून जी माहिती इंटरनेटवर सर्रास उपलब्ध आहे तिच सांगावी. शालेय शिक्षणात नागरीक शास्त्राबरोबर सैन्याच्या रचेनेविषयी माहिती द्यावी असे माझे मत होते अर्थात गोपनीयता पाळून.

खूपच छान माहिती आहे.

लेख आवडला. या निमित्ताने काही गोष्टी लिहितो. १. पाकिस्तानचा कारगीलवर डोळा आहे हे भारत सरकारला अजिबात माहित नव्हते का? इथे भारत सरकार लिहित आहे कोणत्या पक्षाचे सरकार याचा संबंध नाही. २००३ मध्ये बेनझीर भुत्तोंनी म्हटले होते की परवेझ मुशर्रफ पाकिस्तानी सैन्याचा DGMO असताना त्याने पंतप्रधान बेनझीरकडे कारगील सारखे ऑपरेशन करायचा प्रस्ताव आणला होता. पण तो प्रस्ताव बेनझीरने नाकारला. https://www.rediff.com/news/2003/jun/25pak5.htm आता मुशर्रफ नक्की कोणत्या काळात DGMO होता हे आंतरजालावर तपासले तर तो काळ १९९३ ते १९९५ असा होता. बेनझीर १९९३-१९९६ या काळात पंतप्रधान होती. म्हणजे कालावधीचा मेळ बसत आहे. विकीपीडियावरील कारगील युध्दावरील लेखात अगदी झिया उल हक अध्यक्ष असतानाही असे प्रस्ताव दिले गेले होते असे काही पुस्तकात म्हटले आहे असा उल्लेख आहे. ती पुस्तके अर्थातच मी वाचलेली नाहीत पण झियाचा भारतद्वेष आणि काश्मीर मिळविण्यासाठी टोपॅक म्हणून योजना त्याने सुरू केली होती ते पाहता अगदी झियाच्या काळात म्हणजे १९८८ पूर्वी अशी कोणती तयारी पाकिस्तानने केली असेल हे अगदी असंभवनीय नसावे. आता एक गोष्ट माझ्या आठवणीतून लिहितो. कारगीलमध्ये पाकिस्तान घुसखोरी करायचा प्रयत्न करेल असे आमच्याकडे इनपुट्स आहेत हे १९९१ मध्ये हे सरकारच्या बाजूने कोणीतरी (बहुदा गृहमंत्री शंकरराव चव्हाण) संसदेत म्हणाले होते अशी बातमी आल्याचे पक्के आठवते. कारण त्यानंतरच कारगील हे ठिकाण कुठे आहे हे अ‍ॅटलासमध्ये बघितले होते हे पण आठवते. आणि १९९९ मध्ये जेव्हा खरोखरच कारगीलमध्ये घुसखोरी झाली तेव्हा कारगील हे नाव मला तरी त्या कारणाने अपरिचित नव्हते. याविषयीचा पुरावा विचाराल तर तो माझ्याकडे नाही. आंतरजालावर लोकसभा आणि राज्यसभा दोन्हींच्या चर्चांचे पी.डी.एफ उपलब्ध आहेत पण त्यातून ही माहिती काढणे जिकरीचे काम आहे, विशेषतः नक्की तारीख आणि हे उल्लेख लोकसभेत होते की राज्यसभेत हे माहिती नसेल तर. शंकरराव चव्हाणांचे ते स्टेटमेंट शोधायला मी अगदी जंग जंग पछाडले आहे असे म्हटले तरी चालेल पण तसे काही उल्लेख मिळाले नाहीत. तसे काही उल्लेख मिळत नाहीत तोपर्यंत त्याविषयी कोणतेही ठोस विधान करता येणार नाही. तरीही १९९१ सोडा- बेनझीर भुत्तोच्या दुसर्‍या कार्यकाळात म्हणजे १९९३-१९९६ या काळात असे काही डाव शिजत असतील तर त्याचा पत्ता भारत सरकारला नव्हता आणि खरोखरच घुसखोरी झाल्यावरच आपल्याला जाग आली? (अवांतरः ९/११ व्हायची शक्यता आहे हे अमेरिकन सरकारला २००१ पूर्वीच माहित होते याविषयीचे सगळे आंतरजालीय पुरावे अमेरिकन सरकारने मिटवले आहेत ना? तसे काही भारतातही झाले असेल का? त्यातही १९९१ मध्ये आंतरजालावर फार काही असायची शक्यता थोडी. तरीही लोकसभा-राज्यसभेच्या मिनिट्समधून पण ते उल्लेख गुपचूप हटविले असतील का? पूर्वीच्या काळी युजनेट म्हणून ग्रुप असायचे. भारताबाहेर, विशेषतः अमेरिकेत असलेल्या भारतीयांचा वावर त्यावर असायचा. त्यावेळचे जुने ग्रुप आंतरजालावर कुठेतरी मिळाले आणि त्यात हा उल्लेख सापडला तर बरे होईल.) २. कारगील युध्दाच्या वेळेस संरक्षणमंत्री जॉर्ज फर्नांडिस यांनी काही बेजबाबदार वक्तव्ये केली होती. कारगील आणि द्रास-तोलोलिंग वगैरे भागात पाकिस्तानी घुसखोर शिरले आहेत हे तोपर्यंत अगदी मिडियालाही १५ मे च्या सुमारासच माहित झाले होते. प्रत्यक्ष हवाई हल्ल्यांना सुरवात झाली २६ मे रोजी. त्याच्या ९ दिवस आधी म्हणजे १७ मे रोजी जॉर्ज फर्नांडिसांचे वक्तव्य होते की पाकिस्तानी घुसखोरांना ४८ तासात हाकलून देता येईल. https://www.rediff.com/news/1999/may/17kash.htm . ४८ तास म्हणजे २ दिवस. प्रत्यक्षात युध्द २ महिने चालू होते. ४८ तासात घुसखोरांना हाकलू वगैरे गोष्टी जॉर्ज फर्नांडिस नक्की कोणत्या आधारावर बोलले होते? त्यांनाही परिस्थिती किती गंभीर आहे याची कल्पना नव्हती असे म्हणायचे का? हे संरक्षणमंत्र्यांसारख्या मोठ्या माणसाला शोभले का? जॉर्ज फर्नांडिसांचे दुसरे वक्तव्य म्हणजे युध्द सुरू झाल्यानंतरचे- जून १९९९ मधील. तेव्हा ते म्हणाले होते की कारगील घुसखोरीची पाकिस्तानच्या पंतप्रधान आणि आय.एस.आय ला कल्पना असेलच असे नाही. त्यातून चित्र काय उभे राहिले? तर आपले सैनिक प्राण पणाला लाऊन लढत आहेत आणि आपलेच संरक्षणमंत्री पाकिस्तानच्या पंतप्रधानांना क्लीन चीट देत आहेत. नवाझ शरीफना समजा कारगील घुसखोरीविषयी कल्पना नव्हती हे गृहित धरले तरी हे युध्द सुरू असताना जाहीरपणे बोलायची काय गरज होती? तसेही पाकिस्तानात सैन्यच खरे सत्ताधारी असते हे जगजाहीर आहे तेव्हा हे वाक्य जाहीरपणे बोलून पाकिस्तानात फार काही फूट वगैरे पडायचा संबंधच नव्हता कारण तिथे पंतप्रधानाला फार किंमतच नाही. बाकी कारगील आणि आजूबाजूच्या भागात घुसखोरी होत आहे याविषयी फेब्रुवारी-मार्चमध्येच दिल्लीला लष्करी अधिकार्‍यांची पत्रे गेली होती हे त्यावेळेसही आले होते. तरीही त्याविषयी काहीही न करणे ही वाजपेयींच्या सरकारची अक्षम्य चूक होती. वाजपेयी अनेकदा झोपून राहिले आणि जोरदार धक्का बसल्यावर मग खडबडून जागे झाले हे नंतरही झाले होते. त्यातील एक सौम्य उदाहरण म्हणजे आग्रा परिषदेच्या वेळेस मुशर्रफ भारतात आलेला असताना त्याच्या पत्रकार परिषदेचे थेट प्रक्षेपण पाकिस्तानात चालू होते आणि त्याचा आपल्या सरकारला पत्ता नव्हता. दुसरे कितीतरी जास्त गंभीर उदाहरण म्हणजे १ ऑक्टोबर २००१ रोजी काश्मीर विधानसभेच्या बाहेर मोठा बॉम्बस्फोट झाला होता आणि तो काश्मीर विधानसभेवरचाच हल्ला होता. तेव्हा हेच दिल्लीत संसदेवर झाले तर काय होईल हा प्रश्न अनेक सामान्यांनाही पडला असेल. तरीही वाजपेयी सरकार झोपून राहिले आणि त्यानंतर दोनच महिन्यांनंतर संसदेवर हल्ला झालाच. केवळ नशीब बलवत्तर म्हणून आपण त्या महाभयानक प्रसंगातून सुटलो. खरं तर फिजीत झाले त्याप्रमाणे अख्खे मंत्रीमंडळ ओलीस ठेऊन वाटेल त्या मागण्या मान्य करून घेणे वगैरे काहीतरी प्रकारच व्हायचा त्या दिवशी. असो. कारगीलमध्ये सुरवातीला झोपून राहिल्यानंतर झालेल्या युध्दात झालेला विजय (?) म्हणजे वाजपेयींचे खंबीर नेतृत्व वगैरे प्रचार करून १९९९ च्या निवडणुकीत विजय मात्र त्यांनी मिळवला.

Himalayan Blunder by Brig Jon Dalvi अमेझोनवर उपलब्ध आहे. @क्लिंटन पाकिस्तानचा कारगीलवर डोळा आहे हे भारत सरकारला अजिबात माहित नव्हते का? काश्मीर वर पाकिस्तान चा डोळा आहे हे सुर्य प्रकाशात इतकेच स्वच्छ आहे. देशाच्या विभाजन पासुन त्याने अनेक प्रयत्न केले व इथून पुढे करतच रहाणार यात मला तरी शंका नाही. बाकी राजकारणात मला शिरायचे नाही.

कारगिल, द्रास इ. ठिकाणे सुमारे १४०००-१८००० फूट उंचीवर आहेत जी बहुतांशी वर्षातील बहुसंख्य काळ बर्फाच्छादित असतात. विशेषतः हिवाळ्यात तापमान खूप अंश शून्य अंशाखाली असते. बर्फाळ वाऱ्यामुळे तेथे वास्तव करणे जवळपास अशक्य असते. मुख्य म्हणजे जवळपास सर्व रस्ते बर्फाखाली असल्याने कोणत्याही प्रकारची वाहतूक, कोणत्याही वस्तूंचा किंवा औषधांचा किंवा अन्नाचा पुरवठा करण्यासाठी फक्त हेलिकॉप्टर वापरता येते व ते सुद्धा हवामान अनुकूल असेल तर. त्यामुळे १९८५ नंतर केव्हा तरी भारतीय व पाकिस्तानी लष्करात एक अलिखित स्वरूपाचा करार झाला होता. हिवाळ्यात दोन्ही बाजूंचे सैन्य शिखरे रिकामी करून आपापल्या भागात कमी उंचीवर परत जायचे व हिवाळा संपला की परत शिखरांवर जाऊन आपापल्या भागांचे संरक्षण करायचे. हा प्रघात अनेक वर्षे सुरू होता. प्रतिकूल हवामानामुळे आपल्या सैन्याची जीवितहानी टाळणे हा दोन्ही देशांचा उद्देश होता. परंतु १९९९ च्या हिवाळ्यात सुरूवातीला दोन्ही बाजूंचे सैन्य कमी उंचीवर आल्यानंतर पाकिस्तानी लष्कराने गुपचूप अत्यंत कडक उन्हाळ्यात आपले सैन्य परत शिखरांवर पाठवून भारतीय हद्दीतील काही शिखरांवर कब्जा केला व त्यातून पुढे कारगिल युद्ध घडले. एकदा युद्ध सुरू झाले की १९४८ प्रमाणे संयुक्त राष्ट्रसंघ, अमेरिका अशांकरवी भारतावर दबाव आणून दोन्ही बाजूच्या सैन्याला आहे तेथेच थांबायला लावायचे जेणेकरून आपण बळकावलेली शिखरे आपल्याच ताब्यात राहतील अशी योजना होती. यासंदर्भात खालील परिच्छेद पहा. Indian posts along the LoC at the mountain peaks were vacated before winter. The Pakistanis did likewise on their side of the Line of Control (LoC). This was an understanding between the two sides due to the inhospitable living conditions at posts 14,000 to 18,000 feet high, with heavy winter snowfall cutting them off from the rest of the world. Most of the roads to these posts were either not motorable or non-existent. Artillery guns - crucial for destroying enemy bunkers high up in the mountains or for accurately firing on enemy troops hiding behind boulders - were inadequate. Surveillance by high-technology equipment such as Unmanned Aerial Vehicles were not there. The Pakistan Army took advantage of these shortcomings, especially the lack of Indian troops during winters, and intruded into Mushkoh, Dras, Kargil, Batalik and Turtuk sub-sectors, between Zojila and Leh. They crossed the LoC and intruded 4-10 km into Indian territory and occupied 130 winter-vacated Indian posts. Pakistan wanted to cut off the highway connecting Srinagar with Leh, thereby cutting off Ladakh and Siachen –– a move India didn’t expect. https://m.economictimes.com/news/defence/kargil-war-what-happened-20-years-ago-and-why-it-may-not-happen-again/articleshow/70371791.cms हे सर्व झाले कारण वाजपेयी झोपलेले होते, भारतीय सैन्य सावध नव्हते वगैरे आरोप माझ्या मते पूर्ण चुकीचे आहेत. १९७१ नंतर १९९९ पर्यंत भारत-पाकिस्तान युद्ध झाले नव्हते, दोन्ही सैन्यात हिवाळ्यापुरता करार झाला होता जो दोन्ही देश पाळत होते. अश्या परिस्थितीत पाकिस्तानी लष्कर गुपचूप करार मोडेल असा संशय घ्यायचे कारण नव्हते.

धन्यवाद श्रीगुरुजी, क्लिंटन @ कर्नलतपस्वी पुस्तकाच्या माहितीबद्दल धन्यवाद उत्तम चर्चेबद्दल धन्यवाद मला वाटते कुठलीही मोठी घटना घडली की पहिला प्रश्न हाच उपस्थित होतो की गुप्तहेर खात्याला याची माहिती नव्हती का. त्यांनी माहिती पुरवली नाही का. माहिती दिली तर सरकारने काय केले, सैन्यापर्यंत ही माहीती पुरविली का वगैरे. जनरल मलिक नेहमीच त्याचा इन्कार करतात. त्यांच्या पुस्तकाचे नांव सुद्धा Surprise to Victory असे आहे. असे प्रश्न येतात त्याचा खूप ऊहापोह होतो. सरकार दरबारी त्याने काही फरक पडत असेलही तरीही या चर्चातून सामान्यांना फार काही हाती लागत नाही. सर्व एकमेकांना दोष देत असतात. पाकिसत्तानचा काश्मिर डोळा आहे हे कोणीही सांगू शकतो. पाकसैन्य, घुसखोर कारगिल भागातून येऊ शकतात याची कल्पना १९४७ पासून होती. तेंव्हाही त्याभागातून घुसखोरी झाली होती. मुळात काश्मिरच्या भागात घुसखोरी सतत होत असते. सतत घुसखोरांना हुसकावून लावण्यात येते. त्यामुळे घुसखोरी होणार आहे इतकेच इनपुट असेल तर त्यावर किती गांभीर्याने घेतले जाईल ही शंका आहे. एक योजनाबद्ध प्रकारे घुसखोरी होणार आहे. अगदी द्रासपासून टुरटुक पर्यंत एकाच वेळेस घुसखोरी होणार आहे. असे खातरीचे इनपुट होते अशी माहिती मिळत नाही. कदाचित तसे इनपुट असेल किंवा नसेलही. काहींच्या मते ऑक्टोबर १९९८ पासून घुसखोर येत होते. बेनझीर भुट्टो यांनी त्यांना मुशरफ यांनी अशा प्लॅनबद्दल सांगितले होेते आणि भुट्टो यांनी तो प्लॅन नाकारला हे कारगील झाल्यानंतर सांगितले. त्यावर किती विश्वास ठेवावा असा प्रश्न आहे. जर खरच तसे झाले असेल तर मात्र भारत सरकारला याची कल्पना असायला हवी होती. तशी कल्पना नसने एक मोठे अपयश आहे. अलिखित करार वगैरे मला नंतर केलेला प्रपोगंडा वाटतो. लिखित कराराचे उल्लंघन झाले असते तर विषय वेगळा असता. आंतरराष्ट्रिय राजकारणात लिखित करार सुद्धा बरोबर पाळल्या जात नाही तिथे अलिखित कराराचे उल्लंघन.

माझे दोन शब्द- १) गुप्तहेर खात्याचे अपयश-- प्रत्येक गोष्ट गुप्तहेर खात्याला माहिती असलीच पाहिजे हा नियम १०० % मान्य केला तर हे वाक्य स्वीकृत करायला लागेल. परंतु भारताने दोन्ही अणुस्फोट केले तेंव्हा स्वतःला सर्वशक्तिमान समजणाऱ्या अमेरिकेच्या सी आय ए ला हि माहिती का समजू शकली नाही? याचा विचार केल्यास असे लक्षात येईल कि एखाद्या देशाने काळजीपूर्वक तयारी केल्यास दुसऱ्या देशाच्या गुप्तहेरखात्याला सर्वच माहिती असेल च असे नाही. तेंव्हा लष्करी किंवा नागरी गुप्तहेरखाते काय झोपले होते का असे नाक्यावर गप्पात विचारणारे अनेक असतात. २) जनरल मुशर्र्फ हे लष्करी कार्यवाही खात्याचे महानिदेशक( DGMO) असताना त्यांनी आपले डावपेच बेनझीर भुट्टो यांच्या गळ्यात उतरवायचा प्रयत्न केला परंतु तेंव्हा ते असफल झाले. परंतु आपला हा बेत जेंव्हा ते लष्करप्रमुख झाले तेंव्हा त्यांनी पंतप्रधान श्री नवाझ शरीफ याना न सांगता सिद्धीस नेला. यावर श्री नवाझ शरीफ यांचे उद्गार "मुहाजिर ने ( मुशर्रफ) फंसा दिया" असेच होते. अर्थात पाकिस्तानी लष्कराने घुसखोरी केली आणि नंतर सरकारला सांगितले त्यावर नवाझ शरीफ काहीही करू शकले नसते हि वस्तुस्थिती आहे. ३) जॉर्ज फर्नांडिस यांनी ४८ तासात आम्ही हे युद्ध जिंकू शकतो हे केलेले विधान दर्पोक्ती नव्हती तर त्याच्या मागे लष्कर प्रमुखांकडून घेतलेली माहिती होती. आता प्रत्यक्ष ४८ तासात आंपण युद्ध जिंकले असते का हा प्रश्न होता. परंतु युद्धात स्फुरण येण्यासाठी जसे रणशिंग फुंकले जाते तसे अशी विधाने लष्कराला स्फुरण देण्यासाठी जगभर केली जातात हि वस्तुस्थिती आहे. ४) वाजपेयी यांचे धोरण कचखाऊ होते आणि त्यांना आंतरराष्ट्रीय समुदायांची भीती वाटत होती. यामुळे त्यांनी भारतीय लष्कराला आणि वायुसेनेला नियंत्रण रेषा ओलांडण्यास मनाई केली होती. कदाचित १९९८ मध्ये अणुस्फोट केल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय समुदायांनी टाकलेल्या निर्बंधांनंतर परत असे करण्याची त्यांची तयारी नव्हती का हा एक अनुत्तरित प्रश्न आहे. यामुळे हे युद्ध लष्कर सुरुवातीला एक हात मागे बांधून लढल्यासारखे लढावे लागत होते. खरं तर वायुसेनेला प्रत्यक्ष पाकिस्तानी हद्दीत घुसण्याची परवानगी सुरुवातीलाच दिली गेली असती तर हे युद्ध नक्कीच निम्म्या वेळात संपले असते. त्या काळात पाकिस्तानकडे दृष्टीच्या टप्प्याबाहेर मारा करणारी क्षेपणास्त्रे (beyond-visual-range) नव्हतीच तर भारताच्या मिग २९ वर Vympel NPO R-77 missile (NATO reporting name: AA-12 Adder) हे ८० ते १०० किमी टप्प्याचे क्षेपणास्त्र होते ज्याची पाकिस्तानी वायुदलाला भयंकर भीति वाटत होती त्यामुळे त्यांच्याकडे असलेली F १६ त्यांनी युद्धात उतरवलीच नव्हती. भारतीय लष्कर एक हात पाठीमागे बांधून लढत होते म्हणून एवढे सैनिक सुरुवातील हुतात्मा झाले. एकदा इस्रायली बॉम्ब आणि मिराज २००० चा वापर सुरु झाला तेंव्हा भारतीय वायुसेनेने पाकिस्तानी लष्कराला भाजून काढले आणि युद्ध संपले. याच इस्रायली बॉम्ब आणि मिराज २००० चा वापर करून हवाईदलाच्या बालाकोट या पाकिस्तानातील दहशतवाद्यांच्या तळावर हल्ला करून दहशतवाद्यांना कंठस्नान घातले. तेंव्हा नियंत्रणरेषेची लक्ष्मणरेषा ओलांडण्याची हिम्मत श्री मोदी यांनी दाखवली याबद्दल भारतीय लष्करी तज्ज्ञांना त्यांचे कौतुक वाटते. कारण पाकिस्तान आम्ही अणुबॉम्ब टाकू चा खुळखुळा वाजवत होते त्यांना सज्जड शब्दात तुम्ही अणुबॉम्ब टाकाच आम्ही पाकिस्तान बेचिराख करून टाकू हे ठणकाऊन सांगितले गेले. आणि त्याचे प्रत्यंतर चार दिवसातच दिसूनआले. विंग कमांडर अभिनंदन वर्तमान याना सोडले नाही तर श्री मोदी पाकिस्तान वर हल्ला करतील हे संरक्षण मंत्रांना सांगताना पाकिस्तानी लष्करप्रमुख राहील शरीफ थरथर कापत होते असे खुद्द संरक्षण मंत्र्यांनीच संसदेत सांगितले. ५) भारतीय संसदेवर हल्ला करून केवळ पाच दहशतवादी आपल्या खासदारांना, मंत्र्यांना ओलीस ठेवतील हि भीती फारच अतिशयोक्त आहे. कारण संसदेची सुरक्षा करणारे कर्मचारी हे संसदेत येणाऱ्या प्रत्येक माणसावर लक्ष ठेवू असतात आणि अक्षरशः हजारो लोक ज्यात पत्रकार, खासदार, त्यांचे स्वीय सहाय्यक, संसदेचे कर्मचारी पासून असंख्य भेट देणारे सामान्य नागरिक हे असतात. या सर्वांवर २४ तास पाळत ठेवण्यासाठी राष्ट्रीय सुरक्षा, विशेष सुरक्षा कमांडो शिवाय इतर सशस्त्र केंद्रीय पोलिसांचे अनेक जवान तैनात असतात (SPG and NSG to the Central armed police forces like CRPF and ITBP). पाकिस्तान मध्ये प्रशिक्षित फ़िदायिन दहशतवाद्यांनी केवळ गोंधळ आणि दहशत निर्माण करण्यासाठी केलेला हल्ला होता. लिहिण्यासारखे बरेच आहे. पण असो

क्लिंटन, कर्नल तपस्वी आणि सुबोध खरे, यांचे प्रतिसाद आवडले....

डोमेल ते कारगिल हे कर्नल शशिकांत पित्रे यांचे पुस्तक जरूर वाचा .. नुसते कारगिल युद्धच नाही तर भारत - पाक यांच्या सामरिक संबंधांचा पूर्ण लेखाजोखा मिळेल

गुप्तहेर खात्याने मिळवलेल्या माहीतीचा उपयोग करुन जर कोणतीही कारवाई होणार नसेल, तर अशी माहीती मिळवण्यास काय अर्थ राहील? आणि कोण अशी माहीती मिळवण्यासाठी जिवावर उदार होईल? http://www.indiandefencereview.com/news/raw-operations-in-pakistan/ चे अंशत भाषांतर... हा संदर्भ उघडपणे माजी पंतप्रधान इंदर गुजराल यांचा आहे. गुजराल यांनी पाकिस्तानातील संशोधन आणि एडब्ल्यू ऑपरेशन्स सोडून देण्याचे आदेश दिले असे म्हणणे बरोबर नाही. पाकिस्तानात R&AWची दोन कामे होते - गुप्त माहिती गोळा करणं आणि गुप्त कारवाई करणं. तथाकथित गुजराल सिद्धान्तानुसार पाकिस्तानबरोबरचे संबंध सुधारण्याच्या प्रयत्नांना अशा प्रकारच्या कृतीमूळे मदत होऊ शकते, म्हणून त्यांनी केवळ गुप्त कारवाईसाठीच्या कारवाया बंद करण्याचे आदेश दिले. त्याने गुप्त माहिती गोळा करणं, या बाबत कोणताही आदेश दिला नाही. आपल्या आधी आणि नंतरच्या सर्व पंतप्रधानांप्रमाणे त्यांनाही पाकिस्तानमध्ये गुप्तचर माहिती गोळा करण्याच्या चांगल्या क्षमतेचे महत्त्व समजले. त्याने जे बंद करण्याचे आदेश दिले ते पाकिस्तानमधील R&AW च्या केवळ 15 टक्के ऑपरेशन्ससाठी होते. उर्वरित 85 टक्क्यांना त्यांनी पुढे जाण्यास प्रोत्साहित केले. गुप्त कारवाईच्या कारवाया बंद करण्याच्या त्याच्या आदेशाच्या विवेकबुद्धीबद्दल गुप्तचर समुदायात वादविवाद झाला. अनेक वरिष्ठ अधिकारी त्यांना भेटले आणि त्यांना समजावून सांगितले की गुप्त कृती क्षमता तयार करण्यासाठी बराच वेळ लागतो. जर एखाद्या दिवशी सरकारला गुप्त कारवाया पुन्हा सुरू करण्याची गरज भासली, तर जमिनीवर प्रशिक्षित आणि अनुभवी अधिकारी नसतील,. त्यांना असेही सुचवण्यात आले की जर त्यांना या खरोखरच काही करावेसे वाटत असेल तर सध्या गुप्त कारवाई स्थगित करावी, परंतु बंद करू नयेत. पण गूजराल यांना ते मान्य झाले नाही. श्री अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या नेतृत्वाखाली एनडीए सरकार सत्तेवर आले तेव्हा गुप्तचर समुदायाला आशा होती की ते गुजराल यांचा निर्णय रद्द करतील आणि पाकिस्तानमध्ये गुप्त कारवाई पुन्हा सुरू करण्याचे आदेश देतील.पण त्यांना आश्चर्य वाटले की, वाजपेयींनीही गुजराल यांच्याप्रमाणेच R&AW ने पाकिस्तानमधील गुप्तचर माहिती गोळा करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे आणि गुप्त कारवाया टाळाव्यात अशीच इच्छा व्यक्त केली. गुप्त कारवाया पुन्हा सुरू करण्यास वाजपेयींच्या अनिच्छेने निराश झालेल्या काही सेवा अधिकाऱ्यांनी तत्कालीन राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ब्रजेश मिश्रा यांच्याशी माझी[[ बी. रमण, कॅबिनेट सचिव] भेट घडवून आणली. मी त्यांची नवी दिल्लीतील त्यांच्या कार्यालयात भेट घेतली आणि त्यांना पाकिस्तानमध्ये आमच्या गुप्त कारवाईचे महत्त्व समजावून सांगितले. त्यांनी माझे [ बी. रमण, कॅबिनेट सचिव] म्हणणे ऐकले आणि ते म्हणाले: “मला आधीच खात्री पटली आहे. तुम्ही मला पटवून देण्याची गरज नाही. पण पंतप्रधान (वाजपेयी) वेगळा विचार करतात. त्याची अंमलबजावणी आपल्याला करायची आहे". आणि तो विषय संपला.

असा अभ्यास करुन १९४७ नंतरचा इतिहास लिहिला जावा, वाचला जावा, शाळा कॉलेजात शिकविला जावा. त्यामुळे अशा घटनांकडे बघण्याचा वेगळा दृष्टिकोण मिळेल. कदाचित ते या विजय दिवसाचे फार मोठे यश होईल असे वाटते

. होय युद्ध म्हणजे काय हे कारगिल पासूनच समजले. खुपचं चांगले मुद्दे मांडले आहेत.

Nehru's 97 Major Blunders,written by Rajanikant Puranik. It covers failures,neglect,wrong policies and bad decisions ect. हे पुस्तक गुगल पिडीएफ ड्राइव्ह वर उपलब्ध आहे. लेखकाने खुप अभ्यास करून आपली मते मांडली आहेत. माझे मत.इतरांचे वेगळे असु शकते. हे पुस्तक तत्कालीन नेतृत्व आणी परीस्थीती बदूदलची कल्पना देते. वाचल्यास सर्व परीस्थीती समजुन घेण्यासाठी मदत होईल. कॉपीराईट निर्बंधामुळे जास्त उहापोह करत नाही. इच्छुकांनी वाचावे व आपले मत बनवावे. १९४७,१९६२ या पाठीमागची कारणे लक्षात येतील. कारगिल हे भारत पाकिस्तान मधील अनेक युद्धा मधील एक आहे. त्याचे मुळ कारण सुद्धा समजुन येईल. मी एवढेच म्हणेन, सेना,गुप्तचर व अन्य सरकारी यंत्रणा आपले कार्य पुर्ण क्षमतेनुसार करतच आसतात,परंतू नेतृत्व त्याचा कसा उपयोग करते यावर खुप काही निर्भर असते. तत्त्कालीन नेतृत्व व त्याची विचारधारा याचा पगडा, पकड या यंत्रणावर असते व त्यानुसार देशाचा कारभार चालतो. यात दुमत नसावे. इथे नेहरूंसारख्या सक्षम नेतृत्वाबद्दल न बोलता जर इतिहासाचा आढावा घेतला तर वादविवाद टाळता येईल. The Himalyan Blunder ,हे पुस्तक सुद्धा गुगल वर उपलब्ध आहे. @भक्ती बरोबर मी सहमत आहे. पण हा वादाचा मुद्दा आहे कारण राजकीय हितसंबंध,अहित यात दडलेले आहे. काही इतिहासकारांनी,अभ्यासकांनी परखड मते मांडली आहेत ती शोधून काढून वाचावी लागतात हा दैवदुर्विलास मला तरी वाटतो. शेवटी इतीहास जेते लिहीतात. इतिहासातील चुका मान्य कराव्यात पण कुणा व्यक्ती विषेशला दोष देण्यात अर्थ नाही कारण तत्कालीन परीस्थीतीत घेतलेले निर्णय चुक की बरोबर हे इतीहासच ठरवतो.

१९७१ नंतर १९९९ पर्यंत भारत-पाकिस्तान युद्ध झाले नव्हते, दोन्ही सैन्यात हिवाळ्यापुरता करार झाला होता जो दोन्ही देश पाळत होते. अश्या परिस्थितीत पाकिस्तानी लष्कर गुपचूप करार मोडेल असा संशय घ्यायचे कारण नव्हते.

इथं मित्रदेश एकमेकांची गुप्तहेर संस्था एक्सपोज करायला अन् मित्रदेशाच्या अंतर्गत रहस्यांचा गौफ्यस्फोट करायला वापरतात हे जगजाहीर असताना संशयाचे कारण नव्हते, ते पण पाकिस्तान बाबतीत म्हणणे म्हणजे धैर्याची कमालच झाली

आयुष्यात कधीही एखाद्या intelligence अधिकाऱ्याला भेटले नसेल किंवा गप्पा चर्चा वगैरे तर त्याहून केल्या नसतील, त्यामुळे आपण for that matter, गुप्तचर खात्याचं अपयश वगैरेत न शिरलेले उत्तम असे वाटते, जनरल मलिक, लेफ्टनंट जनरल पित्रे वगैरे अधिकाऱ्यांना निवृत्त झाल्यावर पुस्तके लिहायला मनाई नसते अगदी सेन्सॉर किंवा सैन्य मुख्यालयाची परवानगी घेऊन पुस्तके लिहिली जातात, त्यांच्यावर परिसंवाद होतात, रायसीना डायलॉग सारखे posh सोहळे सुद्धा होतात, पॅनल डिस्कस होतात टीव्ही वर, इंटेलचे काय आहे तसे ?? ते लोक कायम अंधारात असतात, किंबहुना त्यांच्या अंधकाराची खोली लक्षात घेण्यास हल्लीची ही एकच बातमी पुरेशी उद्बोधक ठरावी

वाह खूप सुंदर चर्चा सुरु आहे. बरीच नवीन माहिती येत आहे. सर्वांचे मनापासून आभार. धन्यवाद डॉ. सुबोध खरे, जेम्स वांड भाऊ, Bhakti, अर्जुन, अमर विश्वास, मुवि लेख वाचण्यापेक्षा सरळ प्रतिसाद वाचावे इतकी छान चर्चा सुरु आहे. खूप माहितीपूर्ण, अभ्यासक प्रतिसाद आहे. या उत्तम चर्चेसाठी श्रीगुरुजी, डॉ. सुबोध खरे, कर्नल तपस्वी आणि क्लिंटन यांचे मनापासून आभार. तुमच्या प्रतिक्रियांमुळे ज्ञानात भर पडत आहे. नवीन पुस्तकाची नावे डोमेल ते कारगील - शशीकांत पित्रे (धन्यवाद अमर विश्वास) Nehru's 97 Major Blunders,written by Rajanikant Puranik (धन्यवाद कर्नल तपस्वी) @अर्जुन - इंद्रकुमार गुजराल यांनी गुप्तहेर संस्थेच्या बाबतीत केलेला बदल माहित नव्हता. आज तुमच्या प्रतिसादामुळे त्याची माहीती मिळाली. खूप धन्यवाद @सुबोध खरे - लष्कराला आणि वायुसेनेला नियंत्रण रेषा पार करण्याची मनाई केली होती. त्याला आतंरराष्ट्रीय दबाव हे कारण असू शकते. ९/११ नंतर बदलले जग, सुधारलेली भारताची आर्थिक स्थिती यामुळे परिस्थिती बदलली. पूर्वी भारतात होणाऱ्या अतिरेकी कारवायांचा निषेध सुद्धा पश्चिमी देश करत नव्हते. विरोधात बोलायला नेहमी तयार होते. MIG29 आणि F16 मधला हा फरक माहित नव्हता. मी कुठेतरी वाचले होते की पाकिस्तानला हे आमचे सैनिक नाही असे दाखवायचे होते म्हणून त्यांनी वायुदल वापरुन मदत केली नाही. गुप्तहेर संस्थेनी काय माहिती दिली आणि काय नाही याविषयी कधीच ठोस काही हाती लागणार नाही. मुळात लेख लिहण्यामागे तसा उद्देषही नव्हता. लेख लिहिण्यामागे दोन ट्रिगर होते. मे महिन्यात घरचे सिक्किमला गेले होते. नथूला पास जवळील बाबा मंदिरात जाऊन आल्यावर माझ्या मुलाने मला फोन करुन विचारले बाबा तुला माहिती आहे १९६७ मधे भारत चीन वॉर झाले होते. मला खरच माहिती नव्हते. त्यानंतर मी नथूला आणि चोला मधे झालेल्या लढाई विषयी वाचले. गेल्या काही वर्षात युट्युब वगैरे मुळे सियाचीनविषयी माहिती मिळायला लागली आधी कल्पना नव्हती. सैन्याचा हा पराक्रम शिकवला जावा असे मला वाटते. दुसरा ट्रिगर म्हणजे विदेश मंत्री जयशंकर यांनी एका मुलाखतीत सांगितले होते. We have large force standing at LAC. To make it happen was huge logistical challenge but even our MLAs don't appreciate it. असे काहीतरी होते. काही शब्द इकडे तिकडे असेल. मुळात याची कल्पनाच नसल्याने हे काम इतके सोपे नाही हे समजत नाही. लोकांसमोर सिनेमामधून उभ्या झालेल्या प्रतिमा राहते.

घुसखोरीची माहित निश्चित असेल. पण युद्धासाठी लागणारे साहित्याची कमतरता होती. बोफोर्स होती पण दारू गोळे नव्हते. रस्त्यां अभावी सैनिक साजोसामान पोहचायला ही वेळ लागणार होता. बाकी याकाळात हजारच्या वर घुसखोर थंडी मुळे दगावले. त्यांचे मानसिक खाच्चीकरण ही झाले होते.

कारगिल युद्ध या विषयावर एक्स रॉ एजंट एन के सुद यांनी बरेच माहितीपर भाष्य केलेले आहे. ज्यांना या विषयात अधिकचा रस असेल त्यांनी ISRG - Indian Security Research Groupइथे जाऊन ते व्हिडियो शोधुन पहावेत. कारगिल म्हंटलेच की मला प्रचंड दु:ख आणि त्याहुन अधिकचा राग येतो, कॅप्टन कालिया आणि त्याच्या सहकार्‍यांना ज्या यातनामय पद्धतीने ठार केले त्याचा आपण बदला घेतला नाही ! मी त्या दिवशाची वाट पाहत राहणार जेव्हा हा बदला पूर्णत्वास आणला जाईल.

मदनबाण.....

आजची स्वाक्षरी :- Har Ghar Tiranga

थोडक्यात काय हा सैनिकी इतिहास बराच मोठा आहे.... १९४७ नंतरचा इतिहास लिहिला जावा, वाचला जावा, शाळा कॉलेजात शिकविला जावा. त्यामुळे अशा घटनांकडे बघण्याचा वेगळा दृष्टिकोण मिळेल.

प्रभू श्रीरामचंद्रांच्या रघुवंशातील राजे- सेनापती यांपासून ते आधुनिक काळातील नेते - लष्कर प्रमुख या इतिहासाचा सैनिकी दृष्टिकोनातून अभ्यास व्हायला हवा, शालेय शिक्षणाद्वारे तो नागरिकांपर्यंत पोहोचायला हवा. --- आधुनिक भारतीय सैन्यास बहुदा दीड-दोनशे वर्षांचा युद्धानुभव आहे. त्यावर योग्य ती ग्रंथसंपदा निर्माण व्हायला हवी. --- अवांतर: ब्रिटिश इंडियाच्या फाळणीनंतर भारत पाकिस्तान यांच्या दरम्यान सैन्याचे विभाजन कसे झाले असावे यावर कोणी लेख लिहिल्यास वाचायला आवडेल. (५५ कोटी बद्दल भरपूर वाचण्यात आला आहे पण बाकी मुलकी प्रशासन, लष्करी मनुष्यबळ, इतर संसाधने यांचे विभाजन कसे कसे झाले असावे याची काही रिसोर्सेस आहेत का?)

विवेकपटाईत, मदनबाण, वामन देशमुख प्रतिक्रियेबद्दल धन्यवाद.

नजम सेटि मुलाखत कारगिल बद्दल https://www.youtube.com/watch?v=3QPeUX3_qfM

इंटेलिजन्स फेलीव्हर बाबतीत नुकतीच विक्रम सूद (रॉ चे पूर्वीचे प्रमुख) यांची जुनी मुलाखत बघितली https://www.youtube.com/watch?v=hPSSbfsLgio त्यांच्या मते अशा काही घटना झाल्या की गुप्तहेर खात्यावर दोष येतोच. ते चालायचेच. त्यांना आवडले नाही की प्रोफेशनल व्यक्तीने दुसऱ्याबद्दल लिहिणे. त्यांनी नांव घेतले नाही पण रोष जनरल मलिक यांच्या पुस्तकाविषयी असावा. सूद यांच्या मते हिवाळ्यात भारताचे सैनिक उंचावरील जागा सोडून खाली येतात हे पाक सैन्याला माहिती होतेच तर त्याचा फायदा ते घेणार नाही कशावरुन. सैन्याच्या चौक्या दूर दूर होत्या असेही एक कारण घुसखोरीमागे दिले जाते. एक मला पडलेला प्रश्न सर्वेक्षण किंवा पेट्रोलिंगचे काम कोणाचे असते BSF/ITBPचे कि सैन्याचे.

लेख आवडला! तेव्हासुद्धा दृकश्राव्य प्रसारमाध्यमातून खूप कमी प्रमाणात (आताच्या तुलनेत) युद्ध सामान्य माणसांपर्यंत पोहोचलं. किंवा कदाचित त्यावेळी वयाने लहान असल्यामुळे खूप बारकावे वगैरे पाहिल्याचे आता आठवत नाही.

सैन्याच्या रचनेची माहिती नसते. मला कित्येक वर्षे Infantry Unit आणि Artillery Unit मधला फरक माहिती नव्हता. गोपनीयता हा प्रमुख मुद्दा आसल्यामुळे ,Need to know या तत्त्वावर माहीती देण्यात येते. दुसरा मुद्दा हा आहे की ह्या माहितीचा सामान्य जनतेला तसा काहीच फायदा नसतो. सैनिकी कारवाया, लढाया, तत्कालीन आतंरराष्ट्रिय राजकिय परिस्थिती आणि राजकीय नेतृत्व या साऱ्याचा एकत्र विचार करुन निरपेक्ष विश्लेषण गरजेचे आहे. असा अभ्यास करुन १९४७ नंतरचा इतिहास लिहिला जावा, वाचला जावा, शाळा कॉलेजात शिकविला जावा. अशी अनेक पुस्तके सेवानिवृत्तीनंतर बर्‍याच प्रमाणात लिहीली आहेत व प्रकाशीतही झाली आहेत. आमच्या वेळेस मिलिट्री सायन्स नावाचा एक ऐच्छिक विषय होता. एन सी सी ची मुले तो घेत ,आताचे माहीती नाही. सैनिकी इतिहास फारसा लिहिला जात नाही वाचला जात नाही. सन सतराशे पासुन ते आतापर्यंत अनेक पुस्तके लिहीली आहेत. अंतरजालावर सुद्धा उपलब्ध आहेत. ज्यांना रूची आहे ते जरूर वाचतात. सरकार सुद्धा बरेच पेपर्स प्रकाशीत करते. बाकी लेख चांगला आहे.

धन्यवाद श्रीगणेशा आणि कर्नलतपस्वी @ कर्नलतपस्वी गोपनीयता पाळून जी माहिती इंटरनेटवर सर्रास उपलब्ध आहे तिच सांगावी. शालेय शिक्षणात नागरीक शास्त्राबरोबर सैन्याच्या रचेनेविषयी माहिती द्यावी असे माझे मत होते अर्थात गोपनीयता पाळून.

खूपच छान माहिती आहे.

लेख आवडला. या निमित्ताने काही गोष्टी लिहितो. १. पाकिस्तानचा कारगीलवर डोळा आहे हे भारत सरकारला अजिबात माहित नव्हते का? इथे भारत सरकार लिहित आहे कोणत्या पक्षाचे सरकार याचा संबंध नाही. २००३ मध्ये बेनझीर भुत्तोंनी म्हटले होते की परवेझ मुशर्रफ पाकिस्तानी सैन्याचा DGMO असताना त्याने पंतप्रधान बेनझीरकडे कारगील सारखे ऑपरेशन करायचा प्रस्ताव आणला होता. पण तो प्रस्ताव बेनझीरने नाकारला. https://www.rediff.com/news/2003/jun/25pak5.htm आता मुशर्रफ नक्की कोणत्या काळात DGMO होता हे आंतरजालावर तपासले तर तो काळ १९९३ ते १९९५ असा होता. बेनझीर १९९३-१९९६ या काळात पंतप्रधान होती. म्हणजे कालावधीचा मेळ बसत आहे. विकीपीडियावरील कारगील युध्दावरील लेखात अगदी झिया उल हक अध्यक्ष असतानाही असे प्रस्ताव दिले गेले होते असे काही पुस्तकात म्हटले आहे असा उल्लेख आहे. ती पुस्तके अर्थातच मी वाचलेली नाहीत पण झियाचा भारतद्वेष आणि काश्मीर मिळविण्यासाठी टोपॅक म्हणून योजना त्याने सुरू केली होती ते पाहता अगदी झियाच्या काळात म्हणजे १९८८ पूर्वी अशी कोणती तयारी पाकिस्तानने केली असेल हे अगदी असंभवनीय नसावे. आता एक गोष्ट माझ्या आठवणीतून लिहितो. कारगीलमध्ये पाकिस्तान घुसखोरी करायचा प्रयत्न करेल असे आमच्याकडे इनपुट्स आहेत हे १९९१ मध्ये हे सरकारच्या बाजूने कोणीतरी (बहुदा गृहमंत्री शंकरराव चव्हाण) संसदेत म्हणाले होते अशी बातमी आल्याचे पक्के आठवते. कारण त्यानंतरच कारगील हे ठिकाण कुठे आहे हे अ‍ॅटलासमध्ये बघितले होते हे पण आठवते. आणि १९९९ मध्ये जेव्हा खरोखरच कारगीलमध्ये घुसखोरी झाली तेव्हा कारगील हे नाव मला तरी त्या कारणाने अपरिचित नव्हते. याविषयीचा पुरावा विचाराल तर तो माझ्याकडे नाही. आंतरजालावर लोकसभा आणि राज्यसभा दोन्हींच्या चर्चांचे पी.डी.एफ उपलब्ध आहेत पण त्यातून ही माहिती काढणे जिकरीचे काम आहे, विशेषतः नक्की तारीख आणि हे उल्लेख लोकसभेत होते की राज्यसभेत हे माहिती नसेल तर. शंकरराव चव्हाणांचे ते स्टेटमेंट शोधायला मी अगदी जंग जंग पछाडले आहे असे म्हटले तरी चालेल पण तसे काही उल्लेख मिळाले नाहीत. तसे काही उल्लेख मिळत नाहीत तोपर्यंत त्याविषयी कोणतेही ठोस विधान करता येणार नाही. तरीही १९९१ सोडा- बेनझीर भुत्तोच्या दुसर्‍या कार्यकाळात म्हणजे १९९३-१९९६ या काळात असे काही डाव शिजत असतील तर त्याचा पत्ता भारत सरकारला नव्हता आणि खरोखरच घुसखोरी झाल्यावरच आपल्याला जाग आली? (अवांतरः ९/११ व्हायची शक्यता आहे हे अमेरिकन सरकारला २००१ पूर्वीच माहित होते याविषयीचे सगळे आंतरजालीय पुरावे अमेरिकन सरकारने मिटवले आहेत ना? तसे काही भारतातही झाले असेल का? त्यातही १९९१ मध्ये आंतरजालावर फार काही असायची शक्यता थोडी. तरीही लोकसभा-राज्यसभेच्या मिनिट्समधून पण ते उल्लेख गुपचूप हटविले असतील का? पूर्वीच्या काळी युजनेट म्हणून ग्रुप असायचे. भारताबाहेर, विशेषतः अमेरिकेत असलेल्या भारतीयांचा वावर त्यावर असायचा. त्यावेळचे जुने ग्रुप आंतरजालावर कुठेतरी मिळाले आणि त्यात हा उल्लेख सापडला तर बरे होईल.) २. कारगील युध्दाच्या वेळेस संरक्षणमंत्री जॉर्ज फर्नांडिस यांनी काही बेजबाबदार वक्तव्ये केली होती. कारगील आणि द्रास-तोलोलिंग वगैरे भागात पाकिस्तानी घुसखोर शिरले आहेत हे तोपर्यंत अगदी मिडियालाही १५ मे च्या सुमारासच माहित झाले होते. प्रत्यक्ष हवाई हल्ल्यांना सुरवात झाली २६ मे रोजी. त्याच्या ९ दिवस आधी म्हणजे १७ मे रोजी जॉर्ज फर्नांडिसांचे वक्तव्य होते की पाकिस्तानी घुसखोरांना ४८ तासात हाकलून देता येईल. https://www.rediff.com/news/1999/may/17kash.htm . ४८ तास म्हणजे २ दिवस. प्रत्यक्षात युध्द २ महिने चालू होते. ४८ तासात घुसखोरांना हाकलू वगैरे गोष्टी जॉर्ज फर्नांडिस नक्की कोणत्या आधारावर बोलले होते? त्यांनाही परिस्थिती किती गंभीर आहे याची कल्पना नव्हती असे म्हणायचे का? हे संरक्षणमंत्र्यांसारख्या मोठ्या माणसाला शोभले का? जॉर्ज फर्नांडिसांचे दुसरे वक्तव्य म्हणजे युध्द सुरू झाल्यानंतरचे- जून १९९९ मधील. तेव्हा ते म्हणाले होते की कारगील घुसखोरीची पाकिस्तानच्या पंतप्रधान आणि आय.एस.आय ला कल्पना असेलच असे नाही. त्यातून चित्र काय उभे राहिले? तर आपले सैनिक प्राण पणाला लाऊन लढत आहेत आणि आपलेच संरक्षणमंत्री पाकिस्तानच्या पंतप्रधानांना क्लीन चीट देत आहेत. नवाझ शरीफना समजा कारगील घुसखोरीविषयी कल्पना नव्हती हे गृहित धरले तरी हे युध्द सुरू असताना जाहीरपणे बोलायची काय गरज होती? तसेही पाकिस्तानात सैन्यच खरे सत्ताधारी असते हे जगजाहीर आहे तेव्हा हे वाक्य जाहीरपणे बोलून पाकिस्तानात फार काही फूट वगैरे पडायचा संबंधच नव्हता कारण तिथे पंतप्रधानाला फार किंमतच नाही. बाकी कारगील आणि आजूबाजूच्या भागात घुसखोरी होत आहे याविषयी फेब्रुवारी-मार्चमध्येच दिल्लीला लष्करी अधिकार्‍यांची पत्रे गेली होती हे त्यावेळेसही आले होते. तरीही त्याविषयी काहीही न करणे ही वाजपेयींच्या सरकारची अक्षम्य चूक होती. वाजपेयी अनेकदा झोपून राहिले आणि जोरदार धक्का बसल्यावर मग खडबडून जागे झाले हे नंतरही झाले होते. त्यातील एक सौम्य उदाहरण म्हणजे आग्रा परिषदेच्या वेळेस मुशर्रफ भारतात आलेला असताना त्याच्या पत्रकार परिषदेचे थेट प्रक्षेपण पाकिस्तानात चालू होते आणि त्याचा आपल्या सरकारला पत्ता नव्हता. दुसरे कितीतरी जास्त गंभीर उदाहरण म्हणजे १ ऑक्टोबर २००१ रोजी काश्मीर विधानसभेच्या बाहेर मोठा बॉम्बस्फोट झाला होता आणि तो काश्मीर विधानसभेवरचाच हल्ला होता. तेव्हा हेच दिल्लीत संसदेवर झाले तर काय होईल हा प्रश्न अनेक सामान्यांनाही पडला असेल. तरीही वाजपेयी सरकार झोपून राहिले आणि त्यानंतर दोनच महिन्यांनंतर संसदेवर हल्ला झालाच. केवळ नशीब बलवत्तर म्हणून आपण त्या महाभयानक प्रसंगातून सुटलो. खरं तर फिजीत झाले त्याप्रमाणे अख्खे मंत्रीमंडळ ओलीस ठेऊन वाटेल त्या मागण्या मान्य करून घेणे वगैरे काहीतरी प्रकारच व्हायचा त्या दिवशी. असो. कारगीलमध्ये सुरवातीला झोपून राहिल्यानंतर झालेल्या युध्दात झालेला विजय (?) म्हणजे वाजपेयींचे खंबीर नेतृत्व वगैरे प्रचार करून १९९९ च्या निवडणुकीत विजय मात्र त्यांनी मिळवला.

Himalayan Blunder by Brig Jon Dalvi अमेझोनवर उपलब्ध आहे. @क्लिंटन पाकिस्तानचा कारगीलवर डोळा आहे हे भारत सरकारला अजिबात माहित नव्हते का? काश्मीर वर पाकिस्तान चा डोळा आहे हे सुर्य प्रकाशात इतकेच स्वच्छ आहे. देशाच्या विभाजन पासुन त्याने अनेक प्रयत्न केले व इथून पुढे करतच रहाणार यात मला तरी शंका नाही. बाकी राजकारणात मला शिरायचे नाही.

कारगिल, द्रास इ. ठिकाणे सुमारे १४०००-१८००० फूट उंचीवर आहेत जी बहुतांशी वर्षातील बहुसंख्य काळ बर्फाच्छादित असतात. विशेषतः हिवाळ्यात तापमान खूप अंश शून्य अंशाखाली असते. बर्फाळ वाऱ्यामुळे तेथे वास्तव करणे जवळपास अशक्य असते. मुख्य म्हणजे जवळपास सर्व रस्ते बर्फाखाली असल्याने कोणत्याही प्रकारची वाहतूक, कोणत्याही वस्तूंचा किंवा औषधांचा किंवा अन्नाचा पुरवठा करण्यासाठी फक्त हेलिकॉप्टर वापरता येते व ते सुद्धा हवामान अनुकूल असेल तर. त्यामुळे १९८५ नंतर केव्हा तरी भारतीय व पाकिस्तानी लष्करात एक अलिखित स्वरूपाचा करार झाला होता. हिवाळ्यात दोन्ही बाजूंचे सैन्य शिखरे रिकामी करून आपापल्या भागात कमी उंचीवर परत जायचे व हिवाळा संपला की परत शिखरांवर जाऊन आपापल्या भागांचे संरक्षण करायचे. हा प्रघात अनेक वर्षे सुरू होता. प्रतिकूल हवामानामुळे आपल्या सैन्याची जीवितहानी टाळणे हा दोन्ही देशांचा उद्देश होता. परंतु १९९९ च्या हिवाळ्यात सुरूवातीला दोन्ही बाजूंचे सैन्य कमी उंचीवर आल्यानंतर पाकिस्तानी लष्कराने गुपचूप अत्यंत कडक उन्हाळ्यात आपले सैन्य परत शिखरांवर पाठवून भारतीय हद्दीतील काही शिखरांवर कब्जा केला व त्यातून पुढे कारगिल युद्ध घडले. एकदा युद्ध सुरू झाले की १९४८ प्रमाणे संयुक्त राष्ट्रसंघ, अमेरिका अशांकरवी भारतावर दबाव आणून दोन्ही बाजूच्या सैन्याला आहे तेथेच थांबायला लावायचे जेणेकरून आपण बळकावलेली शिखरे आपल्याच ताब्यात राहतील अशी योजना होती. यासंदर्भात खालील परिच्छेद पहा. Indian posts along the LoC at the mountain peaks were vacated before winter. The Pakistanis did likewise on their side of the Line of Control (LoC). This was an understanding between the two sides due to the inhospitable living conditions at posts 14,000 to 18,000 feet high, with heavy winter snowfall cutting them off from the rest of the world. Most of the roads to these posts were either not motorable or non-existent. Artillery guns - crucial for destroying enemy bunkers high up in the mountains or for accurately firing on enemy troops hiding behind boulders - were inadequate. Surveillance by high-technology equipment such as Unmanned Aerial Vehicles were not there. The Pakistan Army took advantage of these shortcomings, especially the lack of Indian troops during winters, and intruded into Mushkoh, Dras, Kargil, Batalik and Turtuk sub-sectors, between Zojila and Leh. They crossed the LoC and intruded 4-10 km into Indian territory and occupied 130 winter-vacated Indian posts. Pakistan wanted to cut off the highway connecting Srinagar with Leh, thereby cutting off Ladakh and Siachen –– a move India didn’t expect. https://m.economictimes.com/news/defence/kargil-war-what-happened-20-years-ago-and-why-it-may-not-happen-again/articleshow/70371791.cms हे सर्व झाले कारण वाजपेयी झोपलेले होते, भारतीय सैन्य सावध नव्हते वगैरे आरोप माझ्या मते पूर्ण चुकीचे आहेत. १९७१ नंतर १९९९ पर्यंत भारत-पाकिस्तान युद्ध झाले नव्हते, दोन्ही सैन्यात हिवाळ्यापुरता करार झाला होता जो दोन्ही देश पाळत होते. अश्या परिस्थितीत पाकिस्तानी लष्कर गुपचूप करार मोडेल असा संशय घ्यायचे कारण नव्हते.

धन्यवाद श्रीगुरुजी, क्लिंटन @ कर्नलतपस्वी पुस्तकाच्या माहितीबद्दल धन्यवाद उत्तम चर्चेबद्दल धन्यवाद मला वाटते कुठलीही मोठी घटना घडली की पहिला प्रश्न हाच उपस्थित होतो की गुप्तहेर खात्याला याची माहिती नव्हती का. त्यांनी माहिती पुरवली नाही का. माहिती दिली तर सरकारने काय केले, सैन्यापर्यंत ही माहीती पुरविली का वगैरे. जनरल मलिक नेहमीच त्याचा इन्कार करतात. त्यांच्या पुस्तकाचे नांव सुद्धा Surprise to Victory असे आहे. असे प्रश्न येतात त्याचा खूप ऊहापोह होतो. सरकार दरबारी त्याने काही फरक पडत असेलही तरीही या चर्चातून सामान्यांना फार काही हाती लागत नाही. सर्व एकमेकांना दोष देत असतात. पाकिसत्तानचा काश्मिर डोळा आहे हे कोणीही सांगू शकतो. पाकसैन्य, घुसखोर कारगिल भागातून येऊ शकतात याची कल्पना १९४७ पासून होती. तेंव्हाही त्याभागातून घुसखोरी झाली होती. मुळात काश्मिरच्या भागात घुसखोरी सतत होत असते. सतत घुसखोरांना हुसकावून लावण्यात येते. त्यामुळे घुसखोरी होणार आहे इतकेच इनपुट असेल तर त्यावर किती गांभीर्याने घेतले जाईल ही शंका आहे. एक योजनाबद्ध प्रकारे घुसखोरी होणार आहे. अगदी द्रासपासून टुरटुक पर्यंत एकाच वेळेस घुसखोरी होणार आहे. असे खातरीचे इनपुट होते अशी माहिती मिळत नाही. कदाचित तसे इनपुट असेल किंवा नसेलही. काहींच्या मते ऑक्टोबर १९९८ पासून घुसखोर येत होते. बेनझीर भुट्टो यांनी त्यांना मुशरफ यांनी अशा प्लॅनबद्दल सांगितले होेते आणि भुट्टो यांनी तो प्लॅन नाकारला हे कारगील झाल्यानंतर सांगितले. त्यावर किती विश्वास ठेवावा असा प्रश्न आहे. जर खरच तसे झाले असेल तर मात्र भारत सरकारला याची कल्पना असायला हवी होती. तशी कल्पना नसने एक मोठे अपयश आहे. अलिखित करार वगैरे मला नंतर केलेला प्रपोगंडा वाटतो. लिखित कराराचे उल्लंघन झाले असते तर विषय वेगळा असता. आंतरराष्ट्रिय राजकारणात लिखित करार सुद्धा बरोबर पाळल्या जात नाही तिथे अलिखित कराराचे उल्लंघन.

माझे दोन शब्द- १) गुप्तहेर खात्याचे अपयश-- प्रत्येक गोष्ट गुप्तहेर खात्याला माहिती असलीच पाहिजे हा नियम १०० % मान्य केला तर हे वाक्य स्वीकृत करायला लागेल. परंतु भारताने दोन्ही अणुस्फोट केले तेंव्हा स्वतःला सर्वशक्तिमान समजणाऱ्या अमेरिकेच्या सी आय ए ला हि माहिती का समजू शकली नाही? याचा विचार केल्यास असे लक्षात येईल कि एखाद्या देशाने काळजीपूर्वक तयारी केल्यास दुसऱ्या देशाच्या गुप्तहेरखात्याला सर्वच माहिती असेल च असे नाही. तेंव्हा लष्करी किंवा नागरी गुप्तहेरखाते काय झोपले होते का असे नाक्यावर गप्पात विचारणारे अनेक असतात. २) जनरल मुशर्र्फ हे लष्करी कार्यवाही खात्याचे महानिदेशक( DGMO) असताना त्यांनी आपले डावपेच बेनझीर भुट्टो यांच्या गळ्यात उतरवायचा प्रयत्न केला परंतु तेंव्हा ते असफल झाले. परंतु आपला हा बेत जेंव्हा ते लष्करप्रमुख झाले तेंव्हा त्यांनी पंतप्रधान श्री नवाझ शरीफ याना न सांगता सिद्धीस नेला. यावर श्री नवाझ शरीफ यांचे उद्गार "मुहाजिर ने ( मुशर्रफ) फंसा दिया" असेच होते. अर्थात पाकिस्तानी लष्कराने घुसखोरी केली आणि नंतर सरकारला सांगितले त्यावर नवाझ शरीफ काहीही करू शकले नसते हि वस्तुस्थिती आहे. ३) जॉर्ज फर्नांडिस यांनी ४८ तासात आम्ही हे युद्ध जिंकू शकतो हे केलेले विधान दर्पोक्ती नव्हती तर त्याच्या मागे लष्कर प्रमुखांकडून घेतलेली माहिती होती. आता प्रत्यक्ष ४८ तासात आंपण युद्ध जिंकले असते का हा प्रश्न होता. परंतु युद्धात स्फुरण येण्यासाठी जसे रणशिंग फुंकले जाते तसे अशी विधाने लष्कराला स्फुरण देण्यासाठी जगभर केली जातात हि वस्तुस्थिती आहे. ४) वाजपेयी यांचे धोरण कचखाऊ होते आणि त्यांना आंतरराष्ट्रीय समुदायांची भीती वाटत होती. यामुळे त्यांनी भारतीय लष्कराला आणि वायुसेनेला नियंत्रण रेषा ओलांडण्यास मनाई केली होती. कदाचित १९९८ मध्ये अणुस्फोट केल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय समुदायांनी टाकलेल्या निर्बंधांनंतर परत असे करण्याची त्यांची तयारी नव्हती का हा एक अनुत्तरित प्रश्न आहे. यामुळे हे युद्ध लष्कर सुरुवातीला एक हात मागे बांधून लढल्यासारखे लढावे लागत होते. खरं तर वायुसेनेला प्रत्यक्ष पाकिस्तानी हद्दीत घुसण्याची परवानगी सुरुवातीलाच दिली गेली असती तर हे युद्ध नक्कीच निम्म्या वेळात संपले असते. त्या काळात पाकिस्तानकडे दृष्टीच्या टप्प्याबाहेर मारा करणारी क्षेपणास्त्रे (beyond-visual-range) नव्हतीच तर भारताच्या मिग २९ वर Vympel NPO R-77 missile (NATO reporting name: AA-12 Adder) हे ८० ते १०० किमी टप्प्याचे क्षेपणास्त्र होते ज्याची पाकिस्तानी वायुदलाला भयंकर भीति वाटत होती त्यामुळे त्यांच्याकडे असलेली F १६ त्यांनी युद्धात उतरवलीच नव्हती. भारतीय लष्कर एक हात पाठीमागे बांधून लढत होते म्हणून एवढे सैनिक सुरुवातील हुतात्मा झाले. एकदा इस्रायली बॉम्ब आणि मिराज २००० चा वापर सुरु झाला तेंव्हा भारतीय वायुसेनेने पाकिस्तानी लष्कराला भाजून काढले आणि युद्ध संपले. याच इस्रायली बॉम्ब आणि मिराज २००० चा वापर करून हवाईदलाच्या बालाकोट या पाकिस्तानातील दहशतवाद्यांच्या तळावर हल्ला करून दहशतवाद्यांना कंठस्नान घातले. तेंव्हा नियंत्रणरेषेची लक्ष्मणरेषा ओलांडण्याची हिम्मत श्री मोदी यांनी दाखवली याबद्दल भारतीय लष्करी तज्ज्ञांना त्यांचे कौतुक वाटते. कारण पाकिस्तान आम्ही अणुबॉम्ब टाकू चा खुळखुळा वाजवत होते त्यांना सज्जड शब्दात तुम्ही अणुबॉम्ब टाकाच आम्ही पाकिस्तान बेचिराख करून टाकू हे ठणकाऊन सांगितले गेले. आणि त्याचे प्रत्यंतर चार दिवसातच दिसूनआले. विंग कमांडर अभिनंदन वर्तमान याना सोडले नाही तर श्री मोदी पाकिस्तान वर हल्ला करतील हे संरक्षण मंत्रांना सांगताना पाकिस्तानी लष्करप्रमुख राहील शरीफ थरथर कापत होते असे खुद्द संरक्षण मंत्र्यांनीच संसदेत सांगितले. ५) भारतीय संसदेवर हल्ला करून केवळ पाच दहशतवादी आपल्या खासदारांना, मंत्र्यांना ओलीस ठेवतील हि भीती फारच अतिशयोक्त आहे. कारण संसदेची सुरक्षा करणारे कर्मचारी हे संसदेत येणाऱ्या प्रत्येक माणसावर लक्ष ठेवू असतात आणि अक्षरशः हजारो लोक ज्यात पत्रकार, खासदार, त्यांचे स्वीय सहाय्यक, संसदेचे कर्मचारी पासून असंख्य भेट देणारे सामान्य नागरिक हे असतात. या सर्वांवर २४ तास पाळत ठेवण्यासाठी राष्ट्रीय सुरक्षा, विशेष सुरक्षा कमांडो शिवाय इतर सशस्त्र केंद्रीय पोलिसांचे अनेक जवान तैनात असतात (SPG and NSG to the Central armed police forces like CRPF and ITBP). पाकिस्तान मध्ये प्रशिक्षित फ़िदायिन दहशतवाद्यांनी केवळ गोंधळ आणि दहशत निर्माण करण्यासाठी केलेला हल्ला होता. लिहिण्यासारखे बरेच आहे. पण असो

क्लिंटन, कर्नल तपस्वी आणि सुबोध खरे, यांचे प्रतिसाद आवडले....

डोमेल ते कारगिल हे कर्नल शशिकांत पित्रे यांचे पुस्तक जरूर वाचा .. नुसते कारगिल युद्धच नाही तर भारत - पाक यांच्या सामरिक संबंधांचा पूर्ण लेखाजोखा मिळेल

गुप्तहेर खात्याने मिळवलेल्या माहीतीचा उपयोग करुन जर कोणतीही कारवाई होणार नसेल, तर अशी माहीती मिळवण्यास काय अर्थ राहील? आणि कोण अशी माहीती मिळवण्यासाठी जिवावर उदार होईल? http://www.indiandefencereview.com/news/raw-operations-in-pakistan/ चे अंशत भाषांतर... हा संदर्भ उघडपणे माजी पंतप्रधान इंदर गुजराल यांचा आहे. गुजराल यांनी पाकिस्तानातील संशोधन आणि एडब्ल्यू ऑपरेशन्स सोडून देण्याचे आदेश दिले असे म्हणणे बरोबर नाही. पाकिस्तानात R&AWची दोन कामे होते - गुप्त माहिती गोळा करणं आणि गुप्त कारवाई करणं. तथाकथित गुजराल सिद्धान्तानुसार पाकिस्तानबरोबरचे संबंध सुधारण्याच्या प्रयत्नांना अशा प्रकारच्या कृतीमूळे मदत होऊ शकते, म्हणून त्यांनी केवळ गुप्त कारवाईसाठीच्या कारवाया बंद करण्याचे आदेश दिले. त्याने गुप्त माहिती गोळा करणं, या बाबत कोणताही आदेश दिला नाही. आपल्या आधी आणि नंतरच्या सर्व पंतप्रधानांप्रमाणे त्यांनाही पाकिस्तानमध्ये गुप्तचर माहिती गोळा करण्याच्या चांगल्या क्षमतेचे महत्त्व समजले. त्याने जे बंद करण्याचे आदेश दिले ते पाकिस्तानमधील R&AW च्या केवळ 15 टक्के ऑपरेशन्ससाठी होते. उर्वरित 85 टक्क्यांना त्यांनी पुढे जाण्यास प्रोत्साहित केले. गुप्त कारवाईच्या कारवाया बंद करण्याच्या त्याच्या आदेशाच्या विवेकबुद्धीबद्दल गुप्तचर समुदायात वादविवाद झाला. अनेक वरिष्ठ अधिकारी त्यांना भेटले आणि त्यांना समजावून सांगितले की गुप्त कृती क्षमता तयार करण्यासाठी बराच वेळ लागतो. जर एखाद्या दिवशी सरकारला गुप्त कारवाया पुन्हा सुरू करण्याची गरज भासली, तर जमिनीवर प्रशिक्षित आणि अनुभवी अधिकारी नसतील,. त्यांना असेही सुचवण्यात आले की जर त्यांना या खरोखरच काही करावेसे वाटत असेल तर सध्या गुप्त कारवाई स्थगित करावी, परंतु बंद करू नयेत. पण गूजराल यांना ते मान्य झाले नाही. श्री अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या नेतृत्वाखाली एनडीए सरकार सत्तेवर आले तेव्हा गुप्तचर समुदायाला आशा होती की ते गुजराल यांचा निर्णय रद्द करतील आणि पाकिस्तानमध्ये गुप्त कारवाई पुन्हा सुरू करण्याचे आदेश देतील.पण त्यांना आश्चर्य वाटले की, वाजपेयींनीही गुजराल यांच्याप्रमाणेच R&AW ने पाकिस्तानमधील गुप्तचर माहिती गोळा करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे आणि गुप्त कारवाया टाळाव्यात अशीच इच्छा व्यक्त केली. गुप्त कारवाया पुन्हा सुरू करण्यास वाजपेयींच्या अनिच्छेने निराश झालेल्या काही सेवा अधिकाऱ्यांनी तत्कालीन राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार ब्रजेश मिश्रा यांच्याशी माझी[[ बी. रमण, कॅबिनेट सचिव] भेट घडवून आणली. मी त्यांची नवी दिल्लीतील त्यांच्या कार्यालयात भेट घेतली आणि त्यांना पाकिस्तानमध्ये आमच्या गुप्त कारवाईचे महत्त्व समजावून सांगितले. त्यांनी माझे [ बी. रमण, कॅबिनेट सचिव] म्हणणे ऐकले आणि ते म्हणाले: “मला आधीच खात्री पटली आहे. तुम्ही मला पटवून देण्याची गरज नाही. पण पंतप्रधान (वाजपेयी) वेगळा विचार करतात. त्याची अंमलबजावणी आपल्याला करायची आहे". आणि तो विषय संपला.

असा अभ्यास करुन १९४७ नंतरचा इतिहास लिहिला जावा, वाचला जावा, शाळा कॉलेजात शिकविला जावा. त्यामुळे अशा घटनांकडे बघण्याचा वेगळा दृष्टिकोण मिळेल. कदाचित ते या विजय दिवसाचे फार मोठे यश होईल असे वाटते

. होय युद्ध म्हणजे काय हे कारगिल पासूनच समजले. खुपचं चांगले मुद्दे मांडले आहेत.

Nehru's 97 Major Blunders,written by Rajanikant Puranik. It covers failures,neglect,wrong policies and bad decisions ect. हे पुस्तक गुगल पिडीएफ ड्राइव्ह वर उपलब्ध आहे. लेखकाने खुप अभ्यास करून आपली मते मांडली आहेत. माझे मत.इतरांचे वेगळे असु शकते. हे पुस्तक तत्कालीन नेतृत्व आणी परीस्थीती बदूदलची कल्पना देते. वाचल्यास सर्व परीस्थीती समजुन घेण्यासाठी मदत होईल. कॉपीराईट निर्बंधामुळे जास्त उहापोह करत नाही. इच्छुकांनी वाचावे व आपले मत बनवावे. १९४७,१९६२ या पाठीमागची कारणे लक्षात येतील. कारगिल हे भारत पाकिस्तान मधील अनेक युद्धा मधील एक आहे. त्याचे मुळ कारण सुद्धा समजुन येईल. मी एवढेच म्हणेन, सेना,गुप्तचर व अन्य सरकारी यंत्रणा आपले कार्य पुर्ण क्षमतेनुसार करतच आसतात,परंतू नेतृत्व त्याचा कसा उपयोग करते यावर खुप काही निर्भर असते. तत्त्कालीन नेतृत्व व त्याची विचारधारा याचा पगडा, पकड या यंत्रणावर असते व त्यानुसार देशाचा कारभार चालतो. यात दुमत नसावे. इथे नेहरूंसारख्या सक्षम नेतृत्वाबद्दल न बोलता जर इतिहासाचा आढावा घेतला तर वादविवाद टाळता येईल. The Himalyan Blunder ,हे पुस्तक सुद्धा गुगल वर उपलब्ध आहे. @भक्ती बरोबर मी सहमत आहे. पण हा वादाचा मुद्दा आहे कारण राजकीय हितसंबंध,अहित यात दडलेले आहे. काही इतिहासकारांनी,अभ्यासकांनी परखड मते मांडली आहेत ती शोधून काढून वाचावी लागतात हा दैवदुर्विलास मला तरी वाटतो. शेवटी इतीहास जेते लिहीतात. इतिहासातील चुका मान्य कराव्यात पण कुणा व्यक्ती विषेशला दोष देण्यात अर्थ नाही कारण तत्कालीन परीस्थीतीत घेतलेले निर्णय चुक की बरोबर हे इतीहासच ठरवतो.

१९७१ नंतर १९९९ पर्यंत भारत-पाकिस्तान युद्ध झाले नव्हते, दोन्ही सैन्यात हिवाळ्यापुरता करार झाला होता जो दोन्ही देश पाळत होते. अश्या परिस्थितीत पाकिस्तानी लष्कर गुपचूप करार मोडेल असा संशय घ्यायचे कारण नव्हते.

इथं मित्रदेश एकमेकांची गुप्तहेर संस्था एक्सपोज करायला अन् मित्रदेशाच्या अंतर्गत रहस्यांचा गौफ्यस्फोट करायला वापरतात हे जगजाहीर असताना संशयाचे कारण नव्हते, ते पण पाकिस्तान बाबतीत म्हणणे म्हणजे धैर्याची कमालच झाली

आयुष्यात कधीही एखाद्या intelligence अधिकाऱ्याला भेटले नसेल किंवा गप्पा चर्चा वगैरे तर त्याहून केल्या नसतील, त्यामुळे आपण for that matter, गुप्तचर खात्याचं अपयश वगैरेत न शिरलेले उत्तम असे वाटते, जनरल मलिक, लेफ्टनंट जनरल पित्रे वगैरे अधिकाऱ्यांना निवृत्त झाल्यावर पुस्तके लिहायला मनाई नसते अगदी सेन्सॉर किंवा सैन्य मुख्यालयाची परवानगी घेऊन पुस्तके लिहिली जातात, त्यांच्यावर परिसंवाद होतात, रायसीना डायलॉग सारखे posh सोहळे सुद्धा होतात, पॅनल डिस्कस होतात टीव्ही वर, इंटेलचे काय आहे तसे ?? ते लोक कायम अंधारात असतात, किंबहुना त्यांच्या अंधकाराची खोली लक्षात घेण्यास हल्लीची ही एकच बातमी पुरेशी उद्बोधक ठरावी

वाह खूप सुंदर चर्चा सुरु आहे. बरीच नवीन माहिती येत आहे. सर्वांचे मनापासून आभार. धन्यवाद डॉ. सुबोध खरे, जेम्स वांड भाऊ, Bhakti, अर्जुन, अमर विश्वास, मुवि लेख वाचण्यापेक्षा सरळ प्रतिसाद वाचावे इतकी छान चर्चा सुरु आहे. खूप माहितीपूर्ण, अभ्यासक प्रतिसाद आहे. या उत्तम चर्चेसाठी श्रीगुरुजी, डॉ. सुबोध खरे, कर्नल तपस्वी आणि क्लिंटन यांचे मनापासून आभार. तुमच्या प्रतिक्रियांमुळे ज्ञानात भर पडत आहे. नवीन पुस्तकाची नावे डोमेल ते कारगील - शशीकांत पित्रे (धन्यवाद अमर विश्वास) Nehru's 97 Major Blunders,written by Rajanikant Puranik (धन्यवाद कर्नल तपस्वी) @अर्जुन - इंद्रकुमार गुजराल यांनी गुप्तहेर संस्थेच्या बाबतीत केलेला बदल माहित नव्हता. आज तुमच्या प्रतिसादामुळे त्याची माहीती मिळाली. खूप धन्यवाद @सुबोध खरे - लष्कराला आणि वायुसेनेला नियंत्रण रेषा पार करण्याची मनाई केली होती. त्याला आतंरराष्ट्रीय दबाव हे कारण असू शकते. ९/११ नंतर बदलले जग, सुधारलेली भारताची आर्थिक स्थिती यामुळे परिस्थिती बदलली. पूर्वी भारतात होणाऱ्या अतिरेकी कारवायांचा निषेध सुद्धा पश्चिमी देश करत नव्हते. विरोधात बोलायला नेहमी तयार होते. MIG29 आणि F16 मधला हा फरक माहित नव्हता. मी कुठेतरी वाचले होते की पाकिस्तानला हे आमचे सैनिक नाही असे दाखवायचे होते म्हणून त्यांनी वायुदल वापरुन मदत केली नाही. गुप्तहेर संस्थेनी काय माहिती दिली आणि काय नाही याविषयी कधीच ठोस काही हाती लागणार नाही. मुळात लेख लिहण्यामागे तसा उद्देषही नव्हता. लेख लिहिण्यामागे दोन ट्रिगर होते. मे महिन्यात घरचे सिक्किमला गेले होते. नथूला पास जवळील बाबा मंदिरात जाऊन आल्यावर माझ्या मुलाने मला फोन करुन विचारले बाबा तुला माहिती आहे १९६७ मधे भारत चीन वॉर झाले होते. मला खरच माहिती नव्हते. त्यानंतर मी नथूला आणि चोला मधे झालेल्या लढाई विषयी वाचले. गेल्या काही वर्षात युट्युब वगैरे मुळे सियाचीनविषयी माहिती मिळायला लागली आधी कल्पना नव्हती. सैन्याचा हा पराक्रम शिकवला जावा असे मला वाटते. दुसरा ट्रिगर म्हणजे विदेश मंत्री जयशंकर यांनी एका मुलाखतीत सांगितले होते. We have large force standing at LAC. To make it happen was huge logistical challenge but even our MLAs don't appreciate it. असे काहीतरी होते. काही शब्द इकडे तिकडे असेल. मुळात याची कल्पनाच नसल्याने हे काम इतके सोपे नाही हे समजत नाही. लोकांसमोर सिनेमामधून उभ्या झालेल्या प्रतिमा राहते.

घुसखोरीची माहित निश्चित असेल. पण युद्धासाठी लागणारे साहित्याची कमतरता होती. बोफोर्स होती पण दारू गोळे नव्हते. रस्त्यां अभावी सैनिक साजोसामान पोहचायला ही वेळ लागणार होता. बाकी याकाळात हजारच्या वर घुसखोर थंडी मुळे दगावले. त्यांचे मानसिक खाच्चीकरण ही झाले होते.

कारगिल युद्ध या विषयावर एक्स रॉ एजंट एन के सुद यांनी बरेच माहितीपर भाष्य केलेले आहे. ज्यांना या विषयात अधिकचा रस असेल त्यांनी ISRG - Indian Security Research Groupइथे जाऊन ते व्हिडियो शोधुन पहावेत. कारगिल म्हंटलेच की मला प्रचंड दु:ख आणि त्याहुन अधिकचा राग येतो, कॅप्टन कालिया आणि त्याच्या सहकार्‍यांना ज्या यातनामय पद्धतीने ठार केले त्याचा आपण बदला घेतला नाही ! मी त्या दिवशाची वाट पाहत राहणार जेव्हा हा बदला पूर्णत्वास आणला जाईल.

मदनबाण.....

आजची स्वाक्षरी :- Har Ghar Tiranga

थोडक्यात काय हा सैनिकी इतिहास बराच मोठा आहे.... १९४७ नंतरचा इतिहास लिहिला जावा, वाचला जावा, शाळा कॉलेजात शिकविला जावा. त्यामुळे अशा घटनांकडे बघण्याचा वेगळा दृष्टिकोण मिळेल.

प्रभू श्रीरामचंद्रांच्या रघुवंशातील राजे- सेनापती यांपासून ते आधुनिक काळातील नेते - लष्कर प्रमुख या इतिहासाचा सैनिकी दृष्टिकोनातून अभ्यास व्हायला हवा, शालेय शिक्षणाद्वारे तो नागरिकांपर्यंत पोहोचायला हवा. --- आधुनिक भारतीय सैन्यास बहुदा दीड-दोनशे वर्षांचा युद्धानुभव आहे. त्यावर योग्य ती ग्रंथसंपदा निर्माण व्हायला हवी. --- अवांतर: ब्रिटिश इंडियाच्या फाळणीनंतर भारत पाकिस्तान यांच्या दरम्यान सैन्याचे विभाजन कसे झाले असावे यावर कोणी लेख लिहिल्यास वाचायला आवडेल. (५५ कोटी बद्दल भरपूर वाचण्यात आला आहे पण बाकी मुलकी प्रशासन, लष्करी मनुष्यबळ, इतर संसाधने यांचे विभाजन कसे कसे झाले असावे याची काही रिसोर्सेस आहेत का?)

विवेकपटाईत, मदनबाण, वामन देशमुख प्रतिक्रियेबद्दल धन्यवाद.

नजम सेटि मुलाखत कारगिल बद्दल https://www.youtube.com/watch?v=3QPeUX3_qfM

इंटेलिजन्स फेलीव्हर बाबतीत नुकतीच विक्रम सूद (रॉ चे पूर्वीचे प्रमुख) यांची जुनी मुलाखत बघितली https://www.youtube.com/watch?v=hPSSbfsLgio त्यांच्या मते अशा काही घटना झाल्या की गुप्तहेर खात्यावर दोष येतोच. ते चालायचेच. त्यांना आवडले नाही की प्रोफेशनल व्यक्तीने दुसऱ्याबद्दल लिहिणे. त्यांनी नांव घेतले नाही पण रोष जनरल मलिक यांच्या पुस्तकाविषयी असावा. सूद यांच्या मते हिवाळ्यात भारताचे सैनिक उंचावरील जागा सोडून खाली येतात हे पाक सैन्याला माहिती होतेच तर त्याचा फायदा ते घेणार नाही कशावरुन. सैन्याच्या चौक्या दूर दूर होत्या असेही एक कारण घुसखोरीमागे दिले जाते. एक मला पडलेला प्रश्न सर्वेक्षण किंवा पेट्रोलिंगचे काम कोणाचे असते BSF/ITBPचे कि सैन्याचे.

पुस्तकाविषयी आणि खरेदीसाठी https://www.legendsofkokan.com/ इंग्रजी पुस्तक pdf रुपात आंतरजालावर आहे नाव गुगलवर टाकून पहावे.

@चिमी लेखाबद्दल धन्यवाद @ मनो लिंक व चकटफू पडफ माहीतीसाठी धन्यवाद . उतरून घेतले सवडीने वाचतो. जास्त मोठे नाही फक्त ३३३ पाने आहेत.

विषय एकदमच भारी दिसतोय. वाचायलाच हवे हे पुस्तक.

पुस्तकाविषयी आणि खरेदीसाठी https://www.legendsofkokan.com/ इंग्रजी पुस्तक pdf रुपात आंतरजालावर आहे नाव गुगलवर टाकून पहावे.

@चिमी लेखाबद्दल धन्यवाद @ मनो लिंक व चकटफू पडफ माहीतीसाठी धन्यवाद . उतरून घेतले सवडीने वाचतो. जास्त मोठे नाही फक्त ३३३ पाने आहेत.

विषय एकदमच भारी दिसतोय. वाचायलाच हवे हे पुस्तक.

राष्ट्रपतिंसाठी खास रेल्वेगाडी होती हे माहित नव्हते. पैजारबुवा,

राष्ट्रपतींच्या खास रेल्वे बद्दल प्रथमच माहीत पडले. धन्यवाद.

छान माहिती. डबा आतून कसा असेल याचं चित्र डोळ्यापुढे उभं राहिलं.

आता कोणत्यातरी राज्याने असे चांगले डबे राज्यपालांसाठी बांधून इतर राज्यांना वेळप्रसंगी देऊ करावेत. या निमित्ताने गुजरातध्ये काठियावाडात ( पूर्वीचे प्रचलित नाव) गोंडाल संस्थानिकांनी दोन डबे बनवून घेतले होते आणि ते कुठे जायचे झाल्यास ते डबे तिकडच्या रेल्वेस जोडून घेत. गोंडाल संस्थान।विडिओ लिंक

सध्या ही अशी ट्रेन वापरात आहे. --

राष्ट्रपतींसाठी अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाने विशेष रेल्वे डबे बांधण्याचा प्रस्ताव 2017 मध्ये विद्यमान राष्ट्रपतींच्या समोर ठेवण्यात आला होता. पण राष्ट्रपतींकडून त्याला मंजुरी मिळू शकली नाही. त्या दोन डब्यांसाठी सुमारे 8 कोटी रुपये खर्च येणार होता. चंगळवादी प्रधानसेवक मोदींसाठी ८ हजार करोडचं विमान परवडतं. पण राष्ट्रपतींसाठी ८ कोटीही नाही??

छान लेख.

छान माहिती!

छान माहिती. प्रचंड सुरक्षा आणि जामानिमा घेऊन प्रवास करणाऱ्या अतिविशिष्ट व्यक्तींनी रेल्वेमार्ग आता वापरू नये असे वाटते. भूमार्गाने सुद्धा प्रवास करणे टाळावे, शहरातले रस्ते वाहतुकीसाठी बंद करून त्यावर हजारो पोलीस उभे ठेवणे वगैरे.. त्यापेक्षा सरळ विमान/ हेलिकॉप्टर वापरावे असे वाटते. एकूण खर्च बघता तो सेमच असावा दोन्ही पर्यायांसाठी.

सुरेख लेखन. उत्तम माहिती दिली आहे !

मदनबाण.....

आजची स्वाक्षरी :- Full Song (Video) Shyama Aan Baso X Arre Dwaarpalon Kanhaiya Se Kehdo♥️ | Sachet♥️Parampara

रोचक माहिती

राष्ट्रपतिंसाठी खास रेल्वेगाडी होती हे माहित नव्हते. पैजारबुवा,

राष्ट्रपतींच्या खास रेल्वे बद्दल प्रथमच माहीत पडले. धन्यवाद.

छान माहिती. डबा आतून कसा असेल याचं चित्र डोळ्यापुढे उभं राहिलं.

आता कोणत्यातरी राज्याने असे चांगले डबे राज्यपालांसाठी बांधून इतर राज्यांना वेळप्रसंगी देऊ करावेत. या निमित्ताने गुजरातध्ये काठियावाडात ( पूर्वीचे प्रचलित नाव) गोंडाल संस्थानिकांनी दोन डबे बनवून घेतले होते आणि ते कुठे जायचे झाल्यास ते डबे तिकडच्या रेल्वेस जोडून घेत. गोंडाल संस्थान।विडिओ लिंक

सध्या ही अशी ट्रेन वापरात आहे. --

राष्ट्रपतींसाठी अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाने विशेष रेल्वे डबे बांधण्याचा प्रस्ताव 2017 मध्ये विद्यमान राष्ट्रपतींच्या समोर ठेवण्यात आला होता. पण राष्ट्रपतींकडून त्याला मंजुरी मिळू शकली नाही. त्या दोन डब्यांसाठी सुमारे 8 कोटी रुपये खर्च येणार होता. चंगळवादी प्रधानसेवक मोदींसाठी ८ हजार करोडचं विमान परवडतं. पण राष्ट्रपतींसाठी ८ कोटीही नाही??

छान लेख.

छान माहिती!

छान माहिती. प्रचंड सुरक्षा आणि जामानिमा घेऊन प्रवास करणाऱ्या अतिविशिष्ट व्यक्तींनी रेल्वेमार्ग आता वापरू नये असे वाटते. भूमार्गाने सुद्धा प्रवास करणे टाळावे, शहरातले रस्ते वाहतुकीसाठी बंद करून त्यावर हजारो पोलीस उभे ठेवणे वगैरे.. त्यापेक्षा सरळ विमान/ हेलिकॉप्टर वापरावे असे वाटते. एकूण खर्च बघता तो सेमच असावा दोन्ही पर्यायांसाठी.

सुरेख लेखन. उत्तम माहिती दिली आहे !

मदनबाण.....

आजची स्वाक्षरी :- Full Song (Video) Shyama Aan Baso X Arre Dwaarpalon Kanhaiya Se Kehdo♥️ | Sachet♥️Parampara

रोचक माहिती

आवडलं.

मस्त लेख. विम्बल्डन आणि फ्रेंच ओपन बघायला खूपच मज्जा येते. विम्बल्डन म्हटले की स्ट्रॉबेरी आणि फ्रेश क्रिम चा उल्लेख पण पाहिजे होता.

आवडलं.

मस्त लेख. विम्बल्डन आणि फ्रेंच ओपन बघायला खूपच मज्जा येते. विम्बल्डन म्हटले की स्ट्रॉबेरी आणि फ्रेश क्रिम चा उल्लेख पण पाहिजे होता.

तुमचे चौफेर दांडगे वाचन मिपा जगत समृद्ध करते. येऊ दया अजून असं बरेच काही. लहानपणी अमृत, ridrers digest, चांदोबाचे अंक लोकप्रभा, साप्तहिक सकाळ असे बहुवाचनीय माहिती असलेली पुस्तके / मासिके वाचली जातं होती. आताच्या पिढीला ही माहिती एका क्लिकच्या अंतरावर असून त्यात आवड पाहिजे. काहीवेळा वाटतं की हे माहिती असून काय फायदा चारचौघात हा अतीवाचन करतो पुस्तकी किडा असंही म्हटलं जायचं.

भारत हे नाव कसे पडले हे माहित असून देखिल इतर देशांची नावे अशी का पडली असतील याचा विचारच केला नव्हता. पाकिस्तान आणि बांगलादेश ही नावे कशी पडली हे साधारण माहित आहे. पैजारबुवा,

अरे वा! ही माहिती गोळा करता येऊ शकते ही कल्पना सुचणं हेच भन्नाट आहे :) जपानबद्दल सांगायचं झालं तर निहोन किंवा निप्पोन हा शब्द जपानी भाषेमध्ये(कांजी मध्ये) 日本 असा लिहिला जातो. 日 म्हणजे सूर्य आणि 本 या कांजीचा एक अर्थ ओरिजिन(उगम?) असा आहे. त्यामुळे सूर्याचा उगम असा अर्थ होतो. अर्थात तांत्रिकदृष्ट्या जपानमध्ये सूर्य सर्वप्रथम उगवत नाही हा भाग वेगळा :)

फावल्या वेळात नकाशा आणी विकी खंगाळायला मला पण आवडते.मस्त वेळ जातो. नुकताच नायगारा फॉल्सला जाण्याचा योग आला. सर्व प्रथम नकाशावर माहीती शोधत असताना कॅनडा मधे लखनौ नावाचे एक शहर दिसले. लखनौ माझे आवडते शहर , कुतूहल म्हणून गुगलबुवांना छेडले. कॅनडाच्या दक्षिण ओन्टारीयो प्रांतात सन १८०० आसपास वसलेल्या निनावी वसाहतीचे नाव उत्तर प्रदेश, भारताच्या लखनौ शहराच्या नावावरून १८५७ मधे ठेवण्यात आले. इथे सुद्धा कॅम्पबेल स्ट्रीट नावाचा रस्ता आहे. उत्पत्तीबद्दल दोन सिद्धांत आहेत - एक म्हणजे मुख्य रस्त्याचे नाव मदत दलांचे नेते सर कॉलिन कॅम्पबेल यांच्या नावावर ठेवण्यात आले होते. दुसरे म्हणजे या रस्त्याला समाजाचा पहिला व्यापारी माल्कम कॅम्पबेल यांचे नाव देण्यात आले आहे. लखनौच्या(कॅनडा) अनेक रस्त्यांवर लखनौच्या( उ प्र भारत) मदतकार्यात सहभागी असलेल्या काही ब्रिटिश सेनापतींची नावे आहेत: कॅम्पबेल, रॉस, ऑट्ररम, हॅवलॉक, विलोबी, रोज आणि कॅनिंग. संपुर्ण जगात सात लखनौ शहरे आहेत.अती उत्तरेला मिनीसोटा,यु एस ए तर अती दक्षिणेला व्हिक्टोरीया,ऑस्ट्रेलियात. ३ लखनौ अमेरीकेत. २ लखनौ ऑस्ट्रेलियात. १ लखनौ भारतात. १ लखनौ कॅनडा मधे.

नेहमीप्रमाणे मस्त लेख. हा खेळ खेळायला मजा येते.

वाखूसा

हा खेळ खेळायला मजा येते.

>>> अगदीच + ११ ...... टर्कीने मागच्या आठवड्यात Türkiye असे नामांतर केले. याची कारणे : Turkey असा गुगलशोध घेतला असता २ अप्रिय अर्थही दिसतात : १. अमेरिकेतली टर्की पक्षाच्या मांसाची मेजवानी २. केम्ब्रिज शब्दकोशानुसार ‘मूर्ख माणूस’ व ‘मोठे अपयश’. ‘https://www.gktoday.in/topic/turkiye-turkeys-new-official-name/ नव्या नावातील ü वेगळाच आहे.

मस्त रंजक माहितीपूर्ण लेख.

नेहमीप्रमाणे विषयाची सुन्दर हाताळणी आणि एका चान्गल्या चर्चेला सुरुवात..

प्रतिसादांमधून खूप उपयुक्त माहिती येत आहे. वर लखनऊ आणि मद्रास परदेशात असल्याबद्दल आले आहे. दोन उलटी उदाहरणे पण मला आठवली: १. वेलिंग्टन आपल्या तामिळनाडूत सुद्धा आहे. या नावाने एक प्रकारे विक्रम केलेला आहे. सुमारे आठ देशात मिळून 39 ठिकाणांना वेलिंग्टन नाव आहे ! ती न्युझीलँडची राजधानी आहे. २. एक सिंगापूर दक्षिण आफ्रिकेत देखील आहे आणि तेलंगणा राज्यातील सिंगापूरला ‘सेंसस टाऊन’ असा दर्जा आहे. म्हणजे, अजून अधिकृत गाव नाही परंतु पुरेशी लोकसंख्या आहे. महाराष्ट्रात देखील मी एका आडगावात ‘सिंगापूर’ची पाटी पाहिली होती पण तिची नोंद सापडत नाही.

रोचक विषय अन उत्तम मांडणी. लहानपणी मला अझरबैजान हे देशाचे नाव म्हणजे 'अझहर भाई जान' चा अपभ्रंश वाटायचा :-) . अमेरिकेत बरेचदा लहानशा खेड्याला जगातल्या प्रसिद्ध शहराचे नाव दिलेले असते. दिल्ली (Delhi) किमान चार अमेरिकन राज्यांमधे आहे. त्याचप्रमाणे बर्लिन व बॉम्बे देखील किमान चार राज्यांमधे आहेत. फ्लोरिडामधे सेंट पीटर्सबर्ग, मेलबोर्न ही गावे आहेत. महाराष्ट्रातले सिंगापूर माझी मुख्यमंत्री स्व. दादासाहेब कन्नमवार यांच्या पुढाकाराने वसवले किंवा नाव बदललेले गाव आहे असे लहानपणी ऐकले होते.

महाराष्ट्रात कर्जत नावाचे तीन तालूके आहेत.

वडगाव, पिंपळगाव, कर्जत व खंडाळा

>>> पूरक माहितीबद्दल सर्वांचे आभार ! खंडाळा >>> ५ वे उस्मानाबाद जिल्ह्यात सापडले. वर दिलेल्या जागतिक संस्थळासारखे महाराष्ट्र / भारतासाठी वेगळे सापडत नाही.

नेहमीप्रमाणे उत्तम लेख. सर्व मोठ्या भौगोलिक खंडांची नावे A ने सुरु होऊन A नेच संपतात. हा योगयोग की अन्य काही ते माहीत नाही. एक नाव अनेक गावे यात रत्नागिरी (कोंकण आणि ज्योतिबानजीक), औरंगाबाद(महाराष्ट्र आणि बिहार), फोंडा (कोंकण आणि गोवा), देवबाग (कारवार आणि मालवण) (बादवे, फोंडा / पोंडा उच्चारी भेद असू शकतील) वगैरे आठवली.

नेहेमीप्रमाणे रोचक आणि माहितीपूर्ण लेख. Argentina या देशाचे नाव तिथल्या चान्दीच्या (Latin: Argentum) उत्पादनावरून पडले.

छान लेख

.

देशांचे नावबदल हा एक रोचक विषय आहे. काही देशांनी अनेक वेळा नामांतर केलेले दिसते. उदाहरणार्थ, कंबोडियाने चार वेळेस नामांतर करत पहिल्या नावापाशीच वर्तुळ पूर्ण केले ! Kingdom of Cambodia >> Khmer Republic >> Democratic Kampuchea >> State of Cambodia>>> Kingdom of Cambodia.

देशांचे नावबदल हा एक रोचक विषय आहे. काही देशांनी अनेक वेळा नामांतर केलेले दिसते. उदाहरणार्थ, कंबोडियाने चार वेळेस नामांतर करत पहिल्या नावापाशीच वर्तुळ पूर्ण केले ! Kingdom of Cambodia >> Khmer Republic >> Democratic Kampuchea >> State of Cambodia>>> Kingdom of Cambodia.

बबीना, उत्तर प्रदेश व मध्य प्रदेश च्या सीमेवरील गाव,खुप जुने व मोठ्ठी छावणी. या गावात द्वितीय विश्व युद्धात ब्रिटीशांची मोठ्ठी छावणी होती.British Air Base in Native Asia याचे Abbreviation आहे.BABINA तसेच नागपूर जवळ कन्हान नदी काठी इंग्रजानी तात्पुरती छावणी(Camp (Temp)) उभारली होती त्याचा अपभ्रंश कामटी व स्पेलिंग Kamptee आसे झाले. आशी अनेक रोचक माहितीवर आधारीत स्वतंत्र धागा बनू शकतो.

Read Army in place of Air

हलकेफुलके पण ज्ञानवर्धक लिखाण आवडले, आता तुमचे लेखन म्हणले की बेस्ट आहेच हे अध्याहृत असणारच कायम. वरती बबिना जंक्शनचे नाव अन इतिहास वाचून मजा वाटली कर्नल साहेबांनी दिलेली, कामटी बद्दल तर माहिती होते, बॉम्बे आर्मी ते बंगाल आर्मी जेव्हा एकमेकांत ये जा करत त्याचा टेम्पररी कॅम्प म्हणजे कामटी असे वाचले होते. असेच मध्य-प्रदेशातील महू (MHOW) बद्दल वाचले होते की त्याचा लॉंगफॉर्म मिलिटरी हेडक्वार्टर्स ऑफ वॉर असून त्याचे संक्षिप्त स्वरूप महू आहे, उत्तर प्रदेशात पण एक मऊ जिल्हा असून मला सुरुवातीला हे दोन्ही कायम कन्फ्युज होत असत. MHOW बद्दल माहिती ऐकीव आहे, खरेखोटे देवजाणे

सुंदार माहिती पुर्ण लेख ! धन्यू कुमार१ !

मॅकलॉइडगंज - हिमाचल डाल्टनगंज - झारखंड फारबीसगंज - बिहार (बहुतेक फोर्ब्जगंजचा अपभ्रंश असावा)

छावण्यांचा उल्लेख आलाय त्यावरुन, दापोलीला काप दापोली असेही म्हणत असत. श्यामची आई पुस्तकातही काप असा उल्लेख येतो. बाकी आमच्या कोंकणात वाडी सोबतच 'वडे' ही प्रसिद्ध आहेत. कोतवडे, सैतवडे , बाम्बवडे, राजिवडे अशी गावांची नावे असतात. मुळात वाडा होता किंवा कसे, कल्पना नाही.

* राजिवडे, नानिवडे >>> प्रयत्न करूनही 'वडे ' चा उगम काही समजला नाही. …. विविध देशाच्या नागरिकांना कोणत्या नावाने संबोधतात हा देखील रंजक विषय आहे. भारताच्या बाबतीत आपण फक्त भारतीय एवढेच म्हणतो. परंतु काही देशांच्या बाबतीत नागरिक पुरुष आहे की स्त्री या वरुन वेगळी नावे आहेत. त्यापैकी मला सर्वात गोड वाटलेले म्हणजे फिलिपिन्सच्या बाबतीतले: त्यांचा पुरुष फिलिपिनो, तर स्त्री फिलीपिना असते. ( अर्थात हे सर्व इंग्लिश भाषेच्या संदर्भानुसार).

नेहमीप्रमाणेच माहितीपूर्ण आणि रंजक लेख.

लेखात ज्या Sierra Leone चा उल्लेख आहे तिथे अजूनही तरुणींच्या जननेन्द्रियांला (शिस्निका व काही अन्य भाग) कापण्याच्या अघोरी प्रथा चालू आहेत. अतिशय निंद्य प्रकार आहे हा. नवी पिढी त्याविरोधात आवाज उठवत आहे.

उर्फ फिमेल जेनाईटल म्युटीलिएशन म्हणतात सिएरा लिओन खूप दूर आहे माझ्या माहिती प्रमाणे भारतात दाऊदी, सुलेमानी आणि अलवी असे बोहरा मुस्लिम समाजातील तीन पंथ ही प्रथा पाळत होते, अर्थात सैफी हॉस्पिटल अन व्यापारातून आलेला पैसा शिक्षण ह्यामुळे ते लोक आता ही प्रथा त्यागत आहेत, त्यांचे सर्वोच्च धर्मगुरू सय्यदना मुफद्दल सैफउद्दीन ह्यांनी पण ही प्रथा त्यागण्याचे व जिथे कायदेशीर असेल तिथेच ही प्रथा पाळण्याचे आवाहन समाजाला केले आहे, मुलांमध्ये फोरस्कीन सर्कमसाईज करतात तसे मुलींत ते लोक क्लायटोरल हूड कट करण्याची विधी करत असत.

एखाद्या गरीब देशाच्या चलनाचा भाव आंतरराष्ट्रीय बाजारात सतत ढासळत राहिला तर काही काळाने त्या चलनाचे पुनर्मूल्यांकन करतात. लेखात उल्लेख असलेल्या Sierra Leone या देशाने नुकतेच तसे केले आहे. हे करताना त्यांनी सध्याच्या चलनाच्या किमतीला 1000 ने भागायचे ठरवले आहे. आता त्यांच्याकडील सर्वाधिक किमतीची १०,००० Le ची नोट फक्त १० Le ची होईल. गेल्या काही वर्षांत झिंबाब्वे आणि तुर्किये सकट अन्य काही देशांनी अशी कृती केलेली आहे.

जगातील कुठल्याही भूभागापासून दूर असणारे आणि दक्षिण अटलांटिक महासागराच्या जवळपास मध्यात वसलेला चिमुकला २५१ +/- लोकसंख्या असणारा ट्रिस्टन द कून्हा द्विपसमूह ! ब्रिटिश ओवरसीज टेरीट्रीचा भाग असणारे ट्रिस्टन द कून्हा द्विपसमूह केप टाऊन किनाऱ्या पासून २७८७ किलोमीटर सेंट हेलेना बेटांपासून २४३७ किलोमीटर आणि फॉकलंड बेटांपासून ४००२ किलोमीटर अंतरावर आहे, इथं एअरस्ट्रीप नाही, त्यामुळे सगळ्यात जवळचा अन लवकर होणारा प्रवास म्हणजे सहा दिवसांचा केप टाऊन पर्यंतचा बोटीचा प्रवास होय. गर्दी अन जगापासून दूर कुठंतरी जायची ईच्छा असणाऱ्या लोकांसाठी आयडियल डेस्टिनेशन ?? ट्रिस्टन द कून्हा चे जमिनीपासून असलेले ढोबळ अंतर आणि त्याचे दक्षिण अटलांटिक मधील स्थान ट्रिस्टन द कून्हाचा जुना नकाशा

परमहंस नित्यानंद ह्या सत्पुरुषाने एक बेट विकत घेऊन "कैलास" नावाचे हिंदू राष्ट्र वसवले आहे अशी एक बातमी कायप्पावर फिरत होती. असे कैलास नावाचे राष्ट्र खरंच अस्तित्वात आहे का?

छान. वरील सर्व पूरक उपयुक्त माहितीबद्दल आभार

स्वतंत्र हिंदू देश तयार व्हायला तर हवा आहे. एखादा देश निर्माण कसा होतो हे मात्र रोचक आहे. सामान्य आंतरराष्ट्रीय कायद्यामध्ये स्वातंत्र्याच्या घोषणेवर कोणतेही लागू प्रतिबंध नाहीत. म्हणजे कोणताही प्रदेश स्वतंत्र व्हायला आंतरराष्ट्रीय कायद्याने आडकाठी नाही. मात्र ज्या राष्ट्रापासून हा भूभाग स्वतंत्र होऊ इच्चितो त्याने ते मान्य करणे महत्त्वाचे आहे. म्हणजे एक तर भूभाग विकत घेतला पाहिजे. किंवा जगातल्या कोणत्या तरी एका राष्ट्राने तरी राजनैतिक संबंध असण्याला मान्यता दिली पाहिजे. पण देशांनी द्विपक्षीय राजनैतिक संबंध राखले नाहीत म्हणजे त्यांचे स्वातंत्र्य अस्तित्त्वात नाही असा अर्थ होत नाही. जसे १९४८ मध्ये इस्रायल सरकारला युनायटेड स्टेट्सने ताबडतोब मान्यता दिली! पण हे प्रदेश मोठे आहेत. अगदी लहान देश स्वातंत्र्य घोषीत करत असतील बहुदा दुर्लक्ष्य केले जाते - कारण बहुदा आर्थिक आणि लष्करी बळ नसतेच! या आधीही असे भारताबाहेर हिंदू देश स्थापनेचे प्रयत्न झाले आहेत का? तर हो! महर्षी महेश योगी यांनी असे अनेक प्रयत्न केले आहेत. त्यांच्या देशाचे चलन राम आहे. काही युरोपियन आणि यूएस शहरांमध्ये या राम चलनाला मर्यादित मान्यता होती. हे चलन आयोवामध्यहेही वापरले गेले आहे आणि नेदरलँडमध्ये देखील मान्यता दिली गेली आहे. आणि त्याच्या राजधान्यांमध्ये अमेरिकेतील महर्षी वैदिक शहर, आयोवा आणि व्लोड्रॉप यांचा समावेश आहे. येथे पहा आफ्रिका, आशिया आणि लॅटिन अमेरिकेतील देशांशी संपर्क साधून या देशाला मान्यता मिळवण्याचे प्रयत्न झाले आहेत. तुवालु येथील काही बेटे ताब्यात घेऊन त्यावर स्वतंत्र हिंदू देश तयार करण्याचा ही प्रयत्न झाला आहे. कोस्टा रिकामध्ये असा प्रयत्न झाला. येथे तर स्थानिक भारतीयाला येथील समाजाचा राजा म्हणून नियुक्त करण्यासाठी समारंभ आयोजित करण्यात आला होता. पण स्वतंत्र राज्य स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला म्हणून यांना देश सोडण्याचे आदेश दिले गेले हे फार वाईट झाले. अजूनही आशा मावळलेली नाही. भारताबाहेर एक तरी स्वतंत्र हिंदू देश स्थापनेचे प्रयत्न होतील अशी खात्री आहे.