या निमित्ताने असे पूरस्कार कोणाला मिळावेत [ राजकारणी, शास्त्रज्ञ, समाजसेवक, कलाकार, अभिनेते की आणखी कोणी ???] , पूरस्कारांचे निकष, निवडीची पध्दत यासारख्या अनेक मुद्द्यांचा उहापोह "मिपा" च्या मंचावर व्हावा अशी माझी ईच्छा आहे ........... स्वरभास्कर, पद्मविभूषण पंडित भीमसेन गुरुराज जोशी यांना भारतरत्न हा पुरस्कार मिळालाच पाहिजे असे माझे वैयक्तिक मत आहे! आमच्या अण्णांनी खर्‍या अर्थाने हिंदुस्थानी अभिजात संगीत अक्षरश: त्रिखंडात पोहोचवले. १९५२ साली सवाई गंधर्व महोत्सव सुरू करून, त्यात भारतातल्या उत्तमोत्तम गवयांची/गायिकांची गाणी करून गेली पन्नासहून अधिक वर्ष भारतीय रसिकांना अखंड स्वरस्नान घडवले! १९५२ साली लावलेल्या या रोपट्याचा वेलू आज गगनावेरी गेला आहे हे सांगणे न लगे! 'स्वरभास्कर' ही उपाधी खरोखरंच ज्यांना शोभून दिसावी असे अण्णांचे व्यक्तिगत गायन आणि सवाई गंधर्व संगीत महोत्सव हे हिंदुस्थानी अभिजात संगीतात सुवर्णाक्षरांनी लिहून ठेवावे असे मानाचे पान आणि त्यात आमच्या अण्णांचे अनन्यसाधारण योगदान, हे निकष माझ्या मते अण्णांना 'भारतरत्न' हा पुरस्कार देण्यास पुरेसे आहेत! भारतीय अभिजात संगीताच्या या अध्वर्यूला माझा मानाचा मुजरा! अण्णांना भारतरत्न हा पुरस्कार मिळाल्याचे ज्या दिवशी जाहीर होईल त्या दिवशी माझ्या घरी दिवाळी असेल!! आपला, (कट्टर भीमसेनभक्त) तात्या अभ्यंकर.

मग यातून अजून एक सूर निघाला की सचिनने हा पूरस्कार स्वीकारू नये कारण हा पूरस्कार ब्रिटिष संघराज्यातिल देशात राहणार्‍या लोकांसाठी आहे, म्हणून स्वतंत्र भारतात राहणार्‍या सचिनने तो स्विकारू नये ..... हा पुरस्कार केवळ ब्रिटिश संघराज्यातील देशात (तुम्हाला युनायटेड किंगडम म्हणायचे आहे असे मी गृहित धरतो) राहणार्‍यांसाठीच आहे असे नाही. हा पुरस्कार जगातील कोणत्याही व्यक्तीस दिला जातो. राष्टकूलातील (कॉमनवेल्थ) देशांतील नागरीक, हा पुरस्कार मिळाल्यानंतर आपल्या नावापूर्वी (केवळ आडनावापूर्वी नव्हे), "सर" ही पदवी लावू शकतात. राष्ट्रकूलाबाहेरील नागरीक त्यांच्या संपूर्ण नावानंतर "O.B.E." अशी आद्याक्षरे लावू शकतात. OBE = Order of British Empire न्यू यॉर्कचे माजी महापौर रुडॉल्फ गिलियानी यानींदेखील हा पुरस्कार स्वीकारला आहे. सचिनला हा मिळाला तर त्यात गैर किंवा कमीपणाचे काहीही नाही. यापूर्वी कधीही भारतरत्न या पुरस्काराची अशी जाहीर चर्चा झाली नव्हती. अडवानी यांनी एक अत्यंत क्षूद्र असे राजकारणच केले असे माझे स्पष्ट मत आहे! त्याची कारणे काहीही असोत. गेल्या कित्येक वर्षात हा पुरस्कार दिला गेला नव्हता तेव्हा अजून काही वर्षे तो न दिल्याने काही फरक पडणार नाही. Doing what you like is freedom. Liking what you do is happiness.

सचिनला हा मिळाला तर त्यात गैर किंवा कमीपणाचे काहीही नाही. - मी ही सहमत.. यापूर्वी कधीही भारतरत्न या पुरस्काराची अशी जाहीर चर्चा झाली नव्हती. अडवानी यांनी एक अत्यंत क्षूद्र असे राजकारणच केले असे माझे स्पष्ट मत आहे! त्याची कारणे काहीही असोत. खरंतर कोणत्याही राजकारणी (आजच्या) माणसाला हा पुरस्कार देऊ नये. त्यापेक्षा तात्या म्हणतात तसे स्वर भासकारांना द्यावा. तेच अधिकारी आहेत याचे. - प्राजु

त्रिखंडात भारताचे झेंडे ऊंचावले आहेत? वाजपेयीचे जे काही कार्य आहे ते पक्षातीत वा निव्वळ देशासाठी नाही. केवळ सरकार पाडण्यासाठी त्यांनी विरोधी पक्षनेते असतांना गोंधळ घालून त्यांनी संसदेचे किती तास फुकट घालवून भारताच्या सर्वजनिक पैशांची उधळपट्टी केली ते आठवा. तसेच अंमली पदार्थ ज्याच्याकडे सापडले म्हणजेच ज्याच्याविरूद्ध दखलपात्र गुन्हा दाखल आहे अशा मुलाबद्दल केवळ तो त्यांच्या पक्षाच्या राजकीय पुढा-याचा मुलगा म्हणून 'होते चूक कधी कधी' अशी टिप्पणी करणा-यांना मुळीच राष्ट्रीय पुरस्कार देऊं नये. पं. भीमसेनजीबद्दल मते योग्य आहेत. सर हा किताब ब्रिटिश सरकार देते. भारतीय नागरिकाला किताब देणारे ब्रिटिश कोण लागून गेले. हा किताब सचीनने स्वीकारणे हा त्या किताबाचा बहुमान होईल. परंतु आपल्या देशाच्या सर्वभौमत्वाला ते धरून होणार नाही. तसा किताब द्यायचा झाल्यास ब्रिटिश सरकारने भारत सरकारची परवानगी घेतली पाहिजे. परंतु स्वतःला श्रेष्ठ समजणारे ब्रिटिश परस्पर एखाद्या व्यक्तीला तो देतात. हे बरोबर नाही. भारत सरकारची रीतसर परवानगी जर ब्रिटिश सरकारने मागितली आणि आपल्या संसदेने जर ती दिली तरच सचीनने तो पुरस्कार घेणे योग्य होईल.

मिडियामध्ये व जनमानसात चललेल्या "भारतरत्न" पूरस्कारच्या चर्चेला सरकारने यावर्षी एकही "भारतरत्न " जाहीर न करून पूर्णविराम दिला आहे.... अंदाजे गेल्या ४-५ वर्षापासून हिंदूस्थानच्या जनतेला एकसुध्धा "भारतरत्न " सापडला नाही व यावर्षी सुध्धा ही प्रथा कायम राहिली याबद्दल अस्वस्थ वाटत आहे . खरच आजच्या काळात कोणीसुध्धा या पूरस्काराला लायक नाही का ही पूरस्कार देणारे सरकार योग्य व्यक्ती शोधायला नालायक ठरले ह्याची चर्चा होणे महत्वाचे आहे..... यानिमित्ताने याविषयाचा घेतलेला मागोवा तुम्ही "दैनिक सामनाच्या दि. २८ च्या अग्रलेखात " वाचू शकता ..... अस्वस्थ आणि नाराज [ छोटा डॉन ]

या निमित्ताने असे पूरस्कार कोणाला मिळावेत [ राजकारणी, शास्त्रज्ञ, समाजसेवक, कलाकार, अभिनेते की आणखी कोणी ???] , पूरस्कारांचे निकष, निवडीची पध्दत यासारख्या अनेक मुद्द्यांचा उहापोह "मिपा" च्या मंचावर व्हावा अशी माझी ईच्छा आहे ........... स्वरभास्कर, पद्मविभूषण पंडित भीमसेन गुरुराज जोशी यांना भारतरत्न हा पुरस्कार मिळालाच पाहिजे असे माझे वैयक्तिक मत आहे! आमच्या अण्णांनी खर्‍या अर्थाने हिंदुस्थानी अभिजात संगीत अक्षरश: त्रिखंडात पोहोचवले. १९५२ साली सवाई गंधर्व महोत्सव सुरू करून, त्यात भारतातल्या उत्तमोत्तम गवयांची/गायिकांची गाणी करून गेली पन्नासहून अधिक वर्ष भारतीय रसिकांना अखंड स्वरस्नान घडवले! १९५२ साली लावलेल्या या रोपट्याचा वेलू आज गगनावेरी गेला आहे हे सांगणे न लगे! 'स्वरभास्कर' ही उपाधी खरोखरंच ज्यांना शोभून दिसावी असे अण्णांचे व्यक्तिगत गायन आणि सवाई गंधर्व संगीत महोत्सव हे हिंदुस्थानी अभिजात संगीतात सुवर्णाक्षरांनी लिहून ठेवावे असे मानाचे पान आणि त्यात आमच्या अण्णांचे अनन्यसाधारण योगदान, हे निकष माझ्या मते अण्णांना 'भारतरत्न' हा पुरस्कार देण्यास पुरेसे आहेत! भारतीय अभिजात संगीताच्या या अध्वर्यूला माझा मानाचा मुजरा! अण्णांना भारतरत्न हा पुरस्कार मिळाल्याचे ज्या दिवशी जाहीर होईल त्या दिवशी माझ्या घरी दिवाळी असेल!! आपला, (कट्टर भीमसेनभक्त) तात्या अभ्यंकर.

मग यातून अजून एक सूर निघाला की सचिनने हा पूरस्कार स्वीकारू नये कारण हा पूरस्कार ब्रिटिष संघराज्यातिल देशात राहणार्‍या लोकांसाठी आहे, म्हणून स्वतंत्र भारतात राहणार्‍या सचिनने तो स्विकारू नये ..... हा पुरस्कार केवळ ब्रिटिश संघराज्यातील देशात (तुम्हाला युनायटेड किंगडम म्हणायचे आहे असे मी गृहित धरतो) राहणार्‍यांसाठीच आहे असे नाही. हा पुरस्कार जगातील कोणत्याही व्यक्तीस दिला जातो. राष्टकूलातील (कॉमनवेल्थ) देशांतील नागरीक, हा पुरस्कार मिळाल्यानंतर आपल्या नावापूर्वी (केवळ आडनावापूर्वी नव्हे), "सर" ही पदवी लावू शकतात. राष्ट्रकूलाबाहेरील नागरीक त्यांच्या संपूर्ण नावानंतर "O.B.E." अशी आद्याक्षरे लावू शकतात. OBE = Order of British Empire न्यू यॉर्कचे माजी महापौर रुडॉल्फ गिलियानी यानींदेखील हा पुरस्कार स्वीकारला आहे. सचिनला हा मिळाला तर त्यात गैर किंवा कमीपणाचे काहीही नाही. यापूर्वी कधीही भारतरत्न या पुरस्काराची अशी जाहीर चर्चा झाली नव्हती. अडवानी यांनी एक अत्यंत क्षूद्र असे राजकारणच केले असे माझे स्पष्ट मत आहे! त्याची कारणे काहीही असोत. गेल्या कित्येक वर्षात हा पुरस्कार दिला गेला नव्हता तेव्हा अजून काही वर्षे तो न दिल्याने काही फरक पडणार नाही. Doing what you like is freedom. Liking what you do is happiness.

सचिनला हा मिळाला तर त्यात गैर किंवा कमीपणाचे काहीही नाही. - मी ही सहमत.. यापूर्वी कधीही भारतरत्न या पुरस्काराची अशी जाहीर चर्चा झाली नव्हती. अडवानी यांनी एक अत्यंत क्षूद्र असे राजकारणच केले असे माझे स्पष्ट मत आहे! त्याची कारणे काहीही असोत. खरंतर कोणत्याही राजकारणी (आजच्या) माणसाला हा पुरस्कार देऊ नये. त्यापेक्षा तात्या म्हणतात तसे स्वर भासकारांना द्यावा. तेच अधिकारी आहेत याचे. - प्राजु

त्रिखंडात भारताचे झेंडे ऊंचावले आहेत? वाजपेयीचे जे काही कार्य आहे ते पक्षातीत वा निव्वळ देशासाठी नाही. केवळ सरकार पाडण्यासाठी त्यांनी विरोधी पक्षनेते असतांना गोंधळ घालून त्यांनी संसदेचे किती तास फुकट घालवून भारताच्या सर्वजनिक पैशांची उधळपट्टी केली ते आठवा. तसेच अंमली पदार्थ ज्याच्याकडे सापडले म्हणजेच ज्याच्याविरूद्ध दखलपात्र गुन्हा दाखल आहे अशा मुलाबद्दल केवळ तो त्यांच्या पक्षाच्या राजकीय पुढा-याचा मुलगा म्हणून 'होते चूक कधी कधी' अशी टिप्पणी करणा-यांना मुळीच राष्ट्रीय पुरस्कार देऊं नये. पं. भीमसेनजीबद्दल मते योग्य आहेत. सर हा किताब ब्रिटिश सरकार देते. भारतीय नागरिकाला किताब देणारे ब्रिटिश कोण लागून गेले. हा किताब सचीनने स्वीकारणे हा त्या किताबाचा बहुमान होईल. परंतु आपल्या देशाच्या सर्वभौमत्वाला ते धरून होणार नाही. तसा किताब द्यायचा झाल्यास ब्रिटिश सरकारने भारत सरकारची परवानगी घेतली पाहिजे. परंतु स्वतःला श्रेष्ठ समजणारे ब्रिटिश परस्पर एखाद्या व्यक्तीला तो देतात. हे बरोबर नाही. भारत सरकारची रीतसर परवानगी जर ब्रिटिश सरकारने मागितली आणि आपल्या संसदेने जर ती दिली तरच सचीनने तो पुरस्कार घेणे योग्य होईल.

मिडियामध्ये व जनमानसात चललेल्या "भारतरत्न" पूरस्कारच्या चर्चेला सरकारने यावर्षी एकही "भारतरत्न " जाहीर न करून पूर्णविराम दिला आहे.... अंदाजे गेल्या ४-५ वर्षापासून हिंदूस्थानच्या जनतेला एकसुध्धा "भारतरत्न " सापडला नाही व यावर्षी सुध्धा ही प्रथा कायम राहिली याबद्दल अस्वस्थ वाटत आहे . खरच आजच्या काळात कोणीसुध्धा या पूरस्काराला लायक नाही का ही पूरस्कार देणारे सरकार योग्य व्यक्ती शोधायला नालायक ठरले ह्याची चर्चा होणे महत्वाचे आहे..... यानिमित्ताने याविषयाचा घेतलेला मागोवा तुम्ही "दैनिक सामनाच्या दि. २८ च्या अग्रलेखात " वाचू शकता ..... अस्वस्थ आणि नाराज [ छोटा डॉन ]

एकच व्यक्ती दोन विभिन्न संकेतस्थळांवर वेगवेगळ्या नावांनी वावरणे सहज शक्य आहे (किंबहुना, एकच व्यक्ती एकाच संकेतस्थळावरदेखील वेगवेगळ्या नावाने वावरते, हे वास्तव तूर्तास दूर ठेवू!). अशा वेळेस एक करता येईल, की, त्या व्यक्तीस पूर्वप्रसिद्धी असे डिस्क्लेमर देण्यास भाग पाडता येईल. Doing what you like is freedom. Liking what you do is happiness.

साहित्य चोरणे याला फार मोठी परंपरा आहे, असे वाटते. :) पण,असे प्रकार रोखण्यासाठी काय केले पाहिजे हा प्रश्न मात्र कठीणच आहे. टोपण नावाने लिहिणा-याने पुर्वप्रसिद्धीचा उल्लेख केला पाहिजे. पण,उचललेल्या लेखनाबाबत काही नियम आहेत, जसे संशोधनात आपण पुर्वसुरींच्या मताचा परामर्ष घेतो. पण, निव्वळ चालूगिरीच्या बाबतीत काय करु शकतो हे मात्र काही माहित नाही बॊ..........!!! उदाहरणार्थ :- रौशनीच्या आंतरजालावरील लेखनाच्या प्रिन्ट काढून जर मी लेखक म्हणुन माझे नाव टाकले तर ? कायदा काय म्हणतो.........आणि त्याचा लेखक काय कार्यवाही करु शकतो त्याची माहिती कोणी देईल काय ?

कारण तात्यान्ची ऱोशनी ओर्कुटवर प्रसिध्द झाली आहे. विद्याधर

"हा चोरीचा माल आहे" असे लेबल नसते. तसेच सरपंच अथवा प्रशासक यांना अंतर्ज्ञान नाही. त्यामुळे ते प्रेषकाचेच आहे असे गृहीत धरणे क्रमप्राप्त आहे. सरपंचांनी प्रत्येक सदराबरोबर ते स्वतःचेच असल्याबद्दल प्रेषकाचे एक प्रतिज्ञापत्र घ्यावे. तरीहि चोरी झालीच तर मिपा त्याबद्दल जबाबदार राहणार नाही. चोरी आढळल्यास त्या सदस्यावर कायम बहिष्कार टाकावा. शक्य असल्यास कायदेशीर कार्यवाही करून पोलिसांचा ससेमिरा मागे लावून द्यावा.

एकच व्यक्ती दोन विभिन्न संकेतस्थळांवर वेगवेगळ्या नावांनी वावरणे सहज शक्य आहे (किंबहुना, एकच व्यक्ती एकाच संकेतस्थळावरदेखील वेगवेगळ्या नावाने वावरते, हे वास्तव तूर्तास दूर ठेवू!). अशा वेळेस एक करता येईल, की, त्या व्यक्तीस पूर्वप्रसिद्धी असे डिस्क्लेमर देण्यास भाग पाडता येईल. Doing what you like is freedom. Liking what you do is happiness.

साहित्य चोरणे याला फार मोठी परंपरा आहे, असे वाटते. :) पण,असे प्रकार रोखण्यासाठी काय केले पाहिजे हा प्रश्न मात्र कठीणच आहे. टोपण नावाने लिहिणा-याने पुर्वप्रसिद्धीचा उल्लेख केला पाहिजे. पण,उचललेल्या लेखनाबाबत काही नियम आहेत, जसे संशोधनात आपण पुर्वसुरींच्या मताचा परामर्ष घेतो. पण, निव्वळ चालूगिरीच्या बाबतीत काय करु शकतो हे मात्र काही माहित नाही बॊ..........!!! उदाहरणार्थ :- रौशनीच्या आंतरजालावरील लेखनाच्या प्रिन्ट काढून जर मी लेखक म्हणुन माझे नाव टाकले तर ? कायदा काय म्हणतो.........आणि त्याचा लेखक काय कार्यवाही करु शकतो त्याची माहिती कोणी देईल काय ?

कारण तात्यान्ची ऱोशनी ओर्कुटवर प्रसिध्द झाली आहे. विद्याधर

"हा चोरीचा माल आहे" असे लेबल नसते. तसेच सरपंच अथवा प्रशासक यांना अंतर्ज्ञान नाही. त्यामुळे ते प्रेषकाचेच आहे असे गृहीत धरणे क्रमप्राप्त आहे. सरपंचांनी प्रत्येक सदराबरोबर ते स्वतःचेच असल्याबद्दल प्रेषकाचे एक प्रतिज्ञापत्र घ्यावे. तरीहि चोरी झालीच तर मिपा त्याबद्दल जबाबदार राहणार नाही. चोरी आढळल्यास त्या सदस्यावर कायम बहिष्कार टाकावा. शक्य असल्यास कायदेशीर कार्यवाही करून पोलिसांचा ससेमिरा मागे लावून द्यावा.

धन्याशेठ, खुद्द बच्चनसाहेबांनी याची काही कडवी गायली आहेत, ती इथे ऐका.. मधुशालेतील काही कडवी मलाही खूप आवडतात. जसे, एक बरस में एक बार ही जगती होली की ज्वाला एक बार ही लगती बाजी जलती दीपों की माला दुनियावाले किन्तु किसी दिन आ मदिरालय में देखो दिन को होली, रात दिवाली रोज मनाती मधुशाला! क्या बात है..:) अर्थात, ही कविता नक्की कुठल्या संदर्भात लिहिली गेली आहे हे जाणून घ्यायला मीही उत्सुक आहे. मला वाटतं, धोंड्याशेठ या विषयावर अधिक काही प्रकाश टाकू शकतील. माझ्या माहितीप्रमाणे त्यांचा बर्‍यापैकी अभ्यास आहे मधुशालेचा. असो! धन्याशेठ, इतका सुंदर विषय मिपावर चर्चेला आणल्याबद्दल मी तुझे अभिनंदन करतो... आपला, (मधुशालाप्रेमी) तात्या.

गूगलून येथे, येथे आणि येथे तुरळक माहिती मिळाली. पहिल्या पत्नीचे (श्यामा) निधन झाल्याने आलेली विमनस्कता ही या कवितेमागची प्रेरणा असावी. तसेच तिसर्‍या दुव्यात म्हटल्याप्रमाणे, एकाच रुपकाचा वेगवेगळ्या कडव्यांत वेगवेगळा उपयोग करून घेतलेला दिसतो आहे. बाकी, याबाबत काही विशेष माहिती नाही. तात्याने म्हटल्याप्रमाणे, धोंडोपंतांसारख्या जाणकारांकडून या कवितेबद्दल अधिक जाणून घ्यायला आवडेल. नंदन (मराठी साहित्यविषयक अनुदिनी http://marathisahitya.blogspot.com/)

मधुशाला इथे आणल्याबद्दल धन्यवाद. नंदनरावांनी व्यक्त केलेल्या विचारांशी आम्ही सहमत आहोत. श्यामाजींच्या मृत्यूनंतर अत्यंत खिन्न अवस्थेत असलेल्या हरिवंशरायजींकडून हे "महाकाव्य"लिहून झाले. स्वातंत्र्यलढ्याशी याचा संबंध काय? मधुशालेचा थेट संबंध उमर ख़य्यामशी जोडला जातो. आम्हाला स्वत:ला ते पटत नाही. उमर ख़य्याम ही मधुशालेमागची प्रेरणा असू शकेल, पण प्रतिभा ही हरिवंशरायजींचीच आहे. ही उमर ख़य्यामच्या रूबाईयांची नक्कल नव्हे. केवळ हाला, प्याला, डाला, साक़िबाला, वाला, आणि मधुशाला एवढ्या यमकांवर जे भावविश्व हरिवंशरायजींनी उभे केले ते अजब आहे. त्यांच्या प्रतिभेला आमचा दंडवत. यदि इन अधरोंसे दो बातें प्रेमभरी करती हाला; यदि इन सूने हाथोंका जी पलभर बहलाता प्याला; हानि बता जग तेरी क्या है? व्यर्थ मुझे बदनाम न कर, मेरे टुटे दिल का है बस एक खिलौना मधुशाला.... आपला, (प्रभावित) धोंडोपंत आम्हाला येथे भेट द्या http://dhondopant.blogspot.com

मधुर जाफरी यांच्या गोस्ट रायटरची ही डुलकी असू शकते ;-)

मेंहदी रंजित मृदुल हथेली पर माणिक मधु का प्याला, अंगूरी अवगुंठन डाले स्वर्ण वर्ण साकीबाला, पाग बैंजनी, जामा नीला डाट डटे पीनेवाले, इन्द्रधनुष से होड़ लगाती आज रंगीली मधुशाला।।१२। येथे तिसर्‍या ओळीचा अर्थ काय? पाग : ?मिठाईचा प्रकार? जामा : ?वस्त्र? (साकीबालेचे?) डाट : बूच (सुरईचे बूच)? इंद्रधनुषी विविधरंग कळण्यासाठी या वस्तू आणि त्यांचे रंग कळणे आवश्यक वाटते. अवांतर : आताच्या बारगर्ल्स सोडा, पण १९३५ काळात (पाश्चिमात्य न झालेले) हिंदुस्थानी जात त्या गुत्त्यांत मुली वेटरकाम करत काय? गोव्यातील बारमध्ये पूर्वी केवळ पुरुष वेटर असत. की ही मधुशाला कोठ्याचे चित्रण आहे (रूपकात्मक, उपमास्वरूप, काही असो), असे मानावे?

म्हणजे तसे विभाग नाहीत. पण असे दिसते की एका-एका विशाल रूपकाची छोटी छोटी रूपके करून सांगणार्‍या रुबाया एकत्रित केलेल्या आहेत. त्यामुळे एक रूपक काही रुबायांसाठी समर्पक दिसते, मग पुढच्या काही रुबायांत रूपक बदलत जाताना आपल्याला दिसते. इतकेच काय, पूर्वार्धातील रूपकांत मधुशाला ही चांगल्या अशा कुठल्या-कुठल्या ध्येयाचे, ध्यासाचे, नैसर्गिक कल्पनेचे रूपक आहे. उत्तरार्धात मधुशाला नाशिवंत सौख्य देणारी फसवी आहे, अशी रूपके आहेत. त्यामुळे प्रत्येक रुबाई स्वतंत्र असली तरी क्रमाला काही अर्थ आहे, त्या क्रमात वाचल्याने काव्याची काही अधिक अनुभूती होते. येथे जरी मी कल्पनेने "विभाग" पाडत असलो, तरी कल्पना एकातून पुढची खुलत जाते - विभागांच्या मध्ये स्पष्ट सरहद्दी नाहीत... --- १.ते ५. (माझ्या मते प्रास्ताविक रुबाया) मृदु भावों के अंगूरों की आज बना लाया हाला, प्रियतम, अपने ही हाथों से आज पिलाऊँगा प्याला, पहले भोग लगा लूँ तेरा फिर प्रसाद जग पाएगा, सबसे पहले तेरा स्वागत करती मेरी मधुशाला।।१। ... मधुर भावनाओं की सुमधुर नित्य बनाता हूँ हाला, भरता हूँ इस मधु से अपने अंतर का प्यासा प्याला, उठा कल्पना के हाथों से स्वयं उसे पी जाता हूँ, अपने ही में हूँ मैं साकी, पीनेवाला, मधुशाला।।५। या पाच रुबायांत मधुशाला हे कवीच्या काव्यासाठीच रूपक म्हणून योजले आहे. पण प्रथम वाचकाला पिलवणारा साकी कवी आहे, तर शेवटी काव्यमय हाला पिलवणारा आणि पीणारा खुद्द कवीच आहे. श्रोत्याला काव्य सुनवता-सुनवता कवीच अंतर्मुख होतो. या प्रकारे या प्रास्ताविकातून या कल्पनेने पुढच्या आत्मचिंतनात्मक/तत्त्वबोधी रुबायांच्या उंबरठ्यावर बच्चन आपल्याला आणून सोडतात.

चतुरंग राव, आपण संपूर्ण मधुशाला का नाही अनुवाद करत..? कराल का? आवडेल आम्हाला. - प्राजु.

हे भलतं अवघडच च्यालेंज टाकलत की हो समोर. अहो डॉ. बच्चन साहेब कुठे आम्ही कुठे? ...पण तरीही हरकत नाही.....पुलंच्या भिकंभट काकांसारखे मी ही म्हणेन "राजहंसाचे चालणे, असेल देखणे.. पण म्हणोन ह्या भिकंभटाने चालोचि नयें ऽऽ कांय!!" असो, ह्यात काही प्रगती करु शकलो तर मि.पा.वर लिहीनच. चतुरंग

रुबाया ६ ते १० (हरवलेल्या, इच्छुक मतवाल्याने मधुशालेपर्यंत कसे पोचावे) मदिरालय जाने को घर से चलता है पीनेवला, 'किस पथ से जाऊँ?' असमंजस में है वह भोलाभाला, अलग-अलग पथ बतलाते सब पर मैं यह बतलाता हूँ - 'राह पकड़ तू एक चला चल, पा जाएगा मधुशाला।'। ६। ... सुन, कलकल़ , छलछल़ मधुघट से गिरती प्यालों में हाला, सुन, रूनझुन रूनझुन चल वितरण करती मधु साकीबाला, बस आ पहुंचे, दुर नहीं कुछ, चार कदम अब चलना है, चहक रहे, सुन, पीनेवाले, महक रही, ले, मधुशाला।।१०। मागच्या विभागात मधुशाला हे काव्याचे रूपक होते. येथे ते गंतव्य ठिकाणाचे रूपक आहे. तिथे पोचायची इच्छा असली तरी जाणार्‍याला रस्ता ठाऊक नाही. "चालायला लाग, आपोआप पोचशील", असा कृतीशील संदेश वेगवेगळ्या प्रकारे या पाच कडव्यांत बच्चन देतात. यात शेवटच्या कडव्यात कानांना मधुशालेतली रुणझुण आणि कलकल, छलछल ऐकू येते आहे. यातून पुढच्या विभागाच्या उंबरठ्यावर पोचतो, जिथे पोचल्यानंतर मधुशालेच्या दृश्य, श्राव्य अनुभवांचे वर्णन आहे.

धन्याशेठ, खुद्द बच्चनसाहेबांनी याची काही कडवी गायली आहेत, ती इथे ऐका.. मधुशालेतील काही कडवी मलाही खूप आवडतात. जसे, एक बरस में एक बार ही जगती होली की ज्वाला एक बार ही लगती बाजी जलती दीपों की माला दुनियावाले किन्तु किसी दिन आ मदिरालय में देखो दिन को होली, रात दिवाली रोज मनाती मधुशाला! क्या बात है..:) अर्थात, ही कविता नक्की कुठल्या संदर्भात लिहिली गेली आहे हे जाणून घ्यायला मीही उत्सुक आहे. मला वाटतं, धोंड्याशेठ या विषयावर अधिक काही प्रकाश टाकू शकतील. माझ्या माहितीप्रमाणे त्यांचा बर्‍यापैकी अभ्यास आहे मधुशालेचा. असो! धन्याशेठ, इतका सुंदर विषय मिपावर चर्चेला आणल्याबद्दल मी तुझे अभिनंदन करतो... आपला, (मधुशालाप्रेमी) तात्या.

गूगलून येथे, येथे आणि येथे तुरळक माहिती मिळाली. पहिल्या पत्नीचे (श्यामा) निधन झाल्याने आलेली विमनस्कता ही या कवितेमागची प्रेरणा असावी. तसेच तिसर्‍या दुव्यात म्हटल्याप्रमाणे, एकाच रुपकाचा वेगवेगळ्या कडव्यांत वेगवेगळा उपयोग करून घेतलेला दिसतो आहे. बाकी, याबाबत काही विशेष माहिती नाही. तात्याने म्हटल्याप्रमाणे, धोंडोपंतांसारख्या जाणकारांकडून या कवितेबद्दल अधिक जाणून घ्यायला आवडेल. नंदन (मराठी साहित्यविषयक अनुदिनी http://marathisahitya.blogspot.com/)

मधुशाला इथे आणल्याबद्दल धन्यवाद. नंदनरावांनी व्यक्त केलेल्या विचारांशी आम्ही सहमत आहोत. श्यामाजींच्या मृत्यूनंतर अत्यंत खिन्न अवस्थेत असलेल्या हरिवंशरायजींकडून हे "महाकाव्य"लिहून झाले. स्वातंत्र्यलढ्याशी याचा संबंध काय? मधुशालेचा थेट संबंध उमर ख़य्यामशी जोडला जातो. आम्हाला स्वत:ला ते पटत नाही. उमर ख़य्याम ही मधुशालेमागची प्रेरणा असू शकेल, पण प्रतिभा ही हरिवंशरायजींचीच आहे. ही उमर ख़य्यामच्या रूबाईयांची नक्कल नव्हे. केवळ हाला, प्याला, डाला, साक़िबाला, वाला, आणि मधुशाला एवढ्या यमकांवर जे भावविश्व हरिवंशरायजींनी उभे केले ते अजब आहे. त्यांच्या प्रतिभेला आमचा दंडवत. यदि इन अधरोंसे दो बातें प्रेमभरी करती हाला; यदि इन सूने हाथोंका जी पलभर बहलाता प्याला; हानि बता जग तेरी क्या है? व्यर्थ मुझे बदनाम न कर, मेरे टुटे दिल का है बस एक खिलौना मधुशाला.... आपला, (प्रभावित) धोंडोपंत आम्हाला येथे भेट द्या http://dhondopant.blogspot.com

मधुर जाफरी यांच्या गोस्ट रायटरची ही डुलकी असू शकते ;-)

मेंहदी रंजित मृदुल हथेली पर माणिक मधु का प्याला, अंगूरी अवगुंठन डाले स्वर्ण वर्ण साकीबाला, पाग बैंजनी, जामा नीला डाट डटे पीनेवाले, इन्द्रधनुष से होड़ लगाती आज रंगीली मधुशाला।।१२। येथे तिसर्‍या ओळीचा अर्थ काय? पाग : ?मिठाईचा प्रकार? जामा : ?वस्त्र? (साकीबालेचे?) डाट : बूच (सुरईचे बूच)? इंद्रधनुषी विविधरंग कळण्यासाठी या वस्तू आणि त्यांचे रंग कळणे आवश्यक वाटते. अवांतर : आताच्या बारगर्ल्स सोडा, पण १९३५ काळात (पाश्चिमात्य न झालेले) हिंदुस्थानी जात त्या गुत्त्यांत मुली वेटरकाम करत काय? गोव्यातील बारमध्ये पूर्वी केवळ पुरुष वेटर असत. की ही मधुशाला कोठ्याचे चित्रण आहे (रूपकात्मक, उपमास्वरूप, काही असो), असे मानावे?

म्हणजे तसे विभाग नाहीत. पण असे दिसते की एका-एका विशाल रूपकाची छोटी छोटी रूपके करून सांगणार्‍या रुबाया एकत्रित केलेल्या आहेत. त्यामुळे एक रूपक काही रुबायांसाठी समर्पक दिसते, मग पुढच्या काही रुबायांत रूपक बदलत जाताना आपल्याला दिसते. इतकेच काय, पूर्वार्धातील रूपकांत मधुशाला ही चांगल्या अशा कुठल्या-कुठल्या ध्येयाचे, ध्यासाचे, नैसर्गिक कल्पनेचे रूपक आहे. उत्तरार्धात मधुशाला नाशिवंत सौख्य देणारी फसवी आहे, अशी रूपके आहेत. त्यामुळे प्रत्येक रुबाई स्वतंत्र असली तरी क्रमाला काही अर्थ आहे, त्या क्रमात वाचल्याने काव्याची काही अधिक अनुभूती होते. येथे जरी मी कल्पनेने "विभाग" पाडत असलो, तरी कल्पना एकातून पुढची खुलत जाते - विभागांच्या मध्ये स्पष्ट सरहद्दी नाहीत... --- १.ते ५. (माझ्या मते प्रास्ताविक रुबाया) मृदु भावों के अंगूरों की आज बना लाया हाला, प्रियतम, अपने ही हाथों से आज पिलाऊँगा प्याला, पहले भोग लगा लूँ तेरा फिर प्रसाद जग पाएगा, सबसे पहले तेरा स्वागत करती मेरी मधुशाला।।१। ... मधुर भावनाओं की सुमधुर नित्य बनाता हूँ हाला, भरता हूँ इस मधु से अपने अंतर का प्यासा प्याला, उठा कल्पना के हाथों से स्वयं उसे पी जाता हूँ, अपने ही में हूँ मैं साकी, पीनेवाला, मधुशाला।।५। या पाच रुबायांत मधुशाला हे कवीच्या काव्यासाठीच रूपक म्हणून योजले आहे. पण प्रथम वाचकाला पिलवणारा साकी कवी आहे, तर शेवटी काव्यमय हाला पिलवणारा आणि पीणारा खुद्द कवीच आहे. श्रोत्याला काव्य सुनवता-सुनवता कवीच अंतर्मुख होतो. या प्रकारे या प्रास्ताविकातून या कल्पनेने पुढच्या आत्मचिंतनात्मक/तत्त्वबोधी रुबायांच्या उंबरठ्यावर बच्चन आपल्याला आणून सोडतात.

चतुरंग राव, आपण संपूर्ण मधुशाला का नाही अनुवाद करत..? कराल का? आवडेल आम्हाला. - प्राजु.

हे भलतं अवघडच च्यालेंज टाकलत की हो समोर. अहो डॉ. बच्चन साहेब कुठे आम्ही कुठे? ...पण तरीही हरकत नाही.....पुलंच्या भिकंभट काकांसारखे मी ही म्हणेन "राजहंसाचे चालणे, असेल देखणे.. पण म्हणोन ह्या भिकंभटाने चालोचि नयें ऽऽ कांय!!" असो, ह्यात काही प्रगती करु शकलो तर मि.पा.वर लिहीनच. चतुरंग

रुबाया ६ ते १० (हरवलेल्या, इच्छुक मतवाल्याने मधुशालेपर्यंत कसे पोचावे) मदिरालय जाने को घर से चलता है पीनेवला, 'किस पथ से जाऊँ?' असमंजस में है वह भोलाभाला, अलग-अलग पथ बतलाते सब पर मैं यह बतलाता हूँ - 'राह पकड़ तू एक चला चल, पा जाएगा मधुशाला।'। ६। ... सुन, कलकल़ , छलछल़ मधुघट से गिरती प्यालों में हाला, सुन, रूनझुन रूनझुन चल वितरण करती मधु साकीबाला, बस आ पहुंचे, दुर नहीं कुछ, चार कदम अब चलना है, चहक रहे, सुन, पीनेवाले, महक रही, ले, मधुशाला।।१०। मागच्या विभागात मधुशाला हे काव्याचे रूपक होते. येथे ते गंतव्य ठिकाणाचे रूपक आहे. तिथे पोचायची इच्छा असली तरी जाणार्‍याला रस्ता ठाऊक नाही. "चालायला लाग, आपोआप पोचशील", असा कृतीशील संदेश वेगवेगळ्या प्रकारे या पाच कडव्यांत बच्चन देतात. यात शेवटच्या कडव्यात कानांना मधुशालेतली रुणझुण आणि कलकल, छलछल ऐकू येते आहे. यातून पुढच्या विभागाच्या उंबरठ्यावर पोचतो, जिथे पोचल्यानंतर मधुशालेच्या दृश्य, श्राव्य अनुभवांचे वर्णन आहे.