या वेळी कट्ट्याला आलो नाही . मागच्या वेळी मालक नीलकांतच्या कट्ट्याला भेटलो होतो. पुन्हा तसेच अकरा वाजता पळावे लागणार म्हणून आलो नाही.

नेहेमीसारखाच छान लेख. चाळीस वर्षान्पूर्वीच्या अनेक अडचणी आणि समजुती आजही कायम असाव्यात. Weaning : मराठी प्रतिशब्द : स्तनपानसमाप्ती (जरा बोजडच आहे, सुचला तसा मान्डला)

चाळिस वर्षापूर्वीची परिस्थिती आता बरीचशी बदलली आहे. आणि मोबाईल आणि इंटरनेटच्या प्रसाराने ती अजून वेगाने बदलत आहे. चाळीस वर्षांपूर्वीचा लेख तुम्ही जसाच्या तसा दिला आहे (कोणतेही इतर संस्कार न करता) असे गृहीत धरुन लिहितो की तेव्हाही तुमची लेखनशैली छान होती. प्रत्येक मुद्द्याचा बारकाईने विचार करुन वाचकांना समजेल अशा सोप्या भाषेत लिहिण्याची हातोटी तेव्हापासुनच आहे. Weaning साठी मराठीत "उष्टावण" हा शब्द आहे. लहान बाळांना पहिला घन आहार देण्याच्या कार्यक्रमाला "ऊष्टावण काढणे" असे म्हणतात. साधारण कोणतीतरी खीर बनवून मग ती मामाच्या सोन्याच्या अंगठीने बाळाला चाटवायची असे या कार्यक्रमाचे स्वरुप असते. पैजारबुवा,

लेख आवडला. तेव्हाही तुमचे लेखन उत्तमच होते. बाकी Weaning वर भारतरत्न पां. वा. काणे यांनी लिहिलेल्या धर्मशास्त्राच्या इतिहासात मजेदार माहिती आहे मात्र येथे अवांतर होईल म्हणून लिहित नाही.

हा लेख वाचतांना, मेळघाटातील मोहोर, ह्या पुस्तकाची आठवण झाली.. मेळघाटात, असेच वातावरण आहे डाॅक्टर कोल्हे यांच्यावर आधारीत पुस्तक आहे जमल्यास जरूर वाचा

1.

उष्टावण

>>> हा देखील या प्रक्रियेसाठी पूर्ण पटत नाही कारण उष्टावण म्हणजे फक्त “पहिला घन आहार” देणे. ‘विनिंग’मध्ये अंगावरचे दूध कमी करत करत संपूर्ण घन आहाराकडे वाटचाल करणे असे अभिप्रेत आहे. त्यामुळे हा सहा ते नऊ महिन्यांचा कालावधी असतो. " ing " चा भाव शब्दात यावा. … 2.

Weaning वर भारतरत्न पां. वा. काणे

>>> रोचक. सवडीने अन्यत्र वाचू.

माझ्या आयुष्यातील पहिलावहिला लेख मी ४० वर्षांपूर्वी लिहिला लेख वाचला तेव्हा पाटी कोरी होती. वाटले पहिल्या लेखाला पहीला प्रतिसादक बनण्याचा मान मिळणार. जोपर्यंत प्रतिसाद पुर्ण केला तोवर कंजूसभौच्या गळ्यात हे पदक पडलं.असो परत कधीतरी. पण बाकी पहिलं सगळं भारी असतयं बघा. पहीली शाळा,पहीला काॅलेजचा दिवस,पहीला नोकरीचा दिवस,पहीला कांदेपोह्याचा कार्यक्रम, पहिली रात्र आणी बरेच काही. हे सर्व अनुभव वेरूळ लेण्यातील शिल्पा सारखे मनावर कोरले जातात आणी कधीच पुसत नाहीत. लेख मस्तच झालाय. " देवीचा रोगी कळवा हजार रूपये मिळवा" ,असे चुन्याने भिंतीवर सर्व गावात लिहीलेले असायचे. एक लहान मुल म्हणून प्राथमिक आरोग्य केंद्र (PHC) बद्दल तिथल्या डाॅक्टर इतक्याच माझ्या आठवणी. एकच सांगतो. नसरापुर ,भोर संस्थानातील महत्वाचं गाव. संध्याकाळचे चार एक वाजले असतील. शांत पसरलेल्या गावात अचानक आरडाओरड सुरू झाली. आजोबांच्या वाड्यासमोरच डाॅक्टर रहात होते. धोतराच्या एक काठीवर बनवलेल्या झोळीत एक न दिसणारा रोगी घेऊन आदिवासी लोकांची वरात डाॅक्टरां च्या घरासमोर थांबली. आगंणात खेळत असलेल्या मुलांनी गराडा घातला. वाटलं फुरसं,घोणस असं काही चावले आसलं. काहीच कळत नव्हत.आमच्यातल्या एका मोठ्या मुलाने गौप्यस्फोट केला, अरे,त्याने 'ते'. कापलयं. सगळ्यांच्या लक्षात आलं. अशा गोष्टी शिकवायला लागत नाही. डाॅक्टर डोक्याला हात लावून बसले. कुठलीच हात्यारे नाही काय करायचे. आडगाव असल्यामुळे वाहतूक साधन नाही. शेवटी मुक्कामाच्या एस टी ला गावातल्या ठाणेदार आणी डाॅक्टर ने पुण्याकडे पिटाळले. कुठलेच विषय नसणाऱ्या गावात हा विषय बरेच दिवस पुरला. १९७३ साली दुष्काळग्रस्त भागातील तत्कालीन सरकारने पाझर तलाव ,नाला बंडीग आणी अशी बरीच दुष्काळी कामे काढली होती. नुकताच मॅट्रिक झालो होतो. नोकरीच्या शोधात होतो. जातो का? नोकरी आहे म्हणून विचारणा झाली. एका पायावर तयार झालो. कुठे जायचंय "कळमोडी",भीमाशंकर च्या जंगलात एक खेडेगाव. गेलो पण या गावाने जो हिसका दाखवला की खरोखरच कळ मोडली. ती पहीली नोकरी, अनुभव जसाच्या तसा डोळ्यासमोर आहे. पण आता नाही परत कधीतरी.

अभिप्राय, पूरक माहिती आणि अनुभवकथन याबद्दल आपल्या सर्वांचे आभार ! १. ,

मेळघाटातील मोहोर,

>>>> उपयुक्त माहिती. पाहतो. .. २.

पहीली शाळा,पहीला काॅलेजचा दिवस,पहीला नोकरीचा दिवस,पहीला कांदेपोह्याचा कार्यक्रम, पहिली रात्र आणी बरेच काही. हे सर्व अनुभव वेरूळ लेण्यातील शिल्पा सारखे मनावर कोरले जातात आणी कधीच पुसत नाहीत.

>>> अ- ग - दी -च ! तुमचे अनुभव आवडले.

चाळीस वर्षात फरक पडलाय सुद्धा आणि नाही सुद्धा.

एकीकडे आपला ‘Insat 1 B’ अवकाशात भराऱ्या मारतोय अन दुसरीकडे हे ओढेनाले लोकांना गावाबाहेर पडू देत नाहीत. असे कितीतरी अडथळे आणि विसंगती.

यात सुधारणा झाली असली, तरी अजूनही पावसाळ्यात ओढे-नाले ओलांडता न आल्यामुळे शिक्षण, आरोग्य या सुविधांपासून वंचित राहावं लागणं हे खूपच सर्वसामान्य आहे. एक जवळचं उदाहरण. मांजरी खुर्द नदीच्या पलिकडे आहे. पावसाळ्यात (वेगवेगळे) ८-१० दिवस नदीवरचा पूल पाण्याखाली जातो आणि हडपसर किंवा पुण्यात येणार्‍या विद्यार्थ्यांचा खोळंबा होतो. नोकरदार आणि तातडीच्या रुग्णांना वाघोली-खराडी मार्गे हडपसर किंवा पुण्यात न्यावे लागते. मांजरी गाव पुणे मनपामध्ये समाविष्ठ होऊन ३-४ वर्षे झालीत. वेल्हा, मुळशी, आंबेगाव, जुन्नर या सह्याद्रीच्या कुशीतील खेड्या-वस्त्या-वाड्यांची स्थिती कशी असेल?

“सन २००० पर्यंत सर्वांसाठी आरोग्य” हे स्वप्न साकार होण्याआधी ‘गरिबी हटाव’ पूर्णतः साध्य होणे आवश्यक आहे.

हे हे हे! आता २०२२ सुरू आहे. आणि हा लेख अजून ४१ वर्षांनी तुम्ही "एका लेखाचे सहस्रचंद्रदर्शन" नावाने पुनर्प्रकाशित केला तरी तो Contemporary वाटेल.

“काय मग. मुलेबाळे किती?” “ पाच मुली आणि एक मुलगा ! आपल्या सर्व सवलती सरकारने बंद केल्यास बघा !” (त्याचाही अभिमान) “अहो, निदान तुम्हाला तरी संततिनियमनाचे महत्त्व कळायला नको का ?” “डॉक्टर, संततिनियमन म्हणजे काय - नियमाने संतती होत राहणे !!” एकदा मुलगा झाल्यावर मात्र नसबंदी करून घेण्याकडे वाढता कल जाणवे; त्यातही अर्थात पुरुषापेक्षा स्त्रीचीच.

मला अशी किमान चार कुटुंबे माहिती आहेत. तीन मुली झाल्यावर नवर्‍याचा चौथ्या प्रयत्नासाठी आग्रह असतो आणि बायकोला आणखी एक बाळंतपण नको असतं. "आता पुरे" असा आग्रह बायकोने सुरू ठेवल्यास तिची परिस्थिती त्या चौथ्या बाळंतपणापेक्षा वाईट होते!

आणि मुख्य म्हणजे हे ठिकाण नर्सेस क्वार्टर्सच्या अगदी समोर होते बरोबर मैत्रिणी नाहीत हे खरे दुःख ! काय हे डाक्टर ,, एकाच लेखात असा विरोधाभास ! अहो केवढे भाग्य होते तुमचे,,, विंजिनियर लोकांचे हाल काय असतात तुम्हाला माहित नाहीत बहुतेक,, अगदी निमशहरी भागात वसतिगृहात ७५० मुलं आणि १३ मुली असला प्रकार .... असो गम्मत केली हो ... लेख आवडला ... मराठीतील "पंचायत " मालिका काढली तर प्राथमिक आरोग्य केंद्रात आलेला शिकावू डॉक्टर अशिव व्यक्तिरेखा रंगवीत येतील !

खुसखुशीत लेख आहे. आपली लेखनशैली तेव्हाही छान होती असे मत नोंदवतो. अजुनही नवशिक्या डॉ. ना खेड्यात ईटर्नशिप करावी लागते का? की प्रायव्हेट कॉलेजमधुन शिकलेल्यांना सवलत असते?

तुमचं पाहिलंवहिलं लिखाण आवडलं. लेखनशैली तेंव्हाही अगदी चांगली होती असे म्हणता येईल. --- अवांतर: शाळेत जाण्याचा रस्ता गावातल्या मुख्य बाजारपेठेतून जायचा. तेंव्हा लेखात दिलेली तांबीची वगैरे जाहिरात दिसायची. सुरुवातीला "दोन किंवा तीन मुले पुरेत" मग "दोनच पुरेत" शेवटी "मुलगा असो की मुलगी, एकच पुरे" अशी त्यात प्रगती होत गेली. (आणि आतातर मिपावर डिंकाचे लाडू खाण्याचे दिवस आलेत!) नुकतेच बऱ्यापैकी मराठी वाचता येऊ लागले होते. मग लहानग्या जॉर्जच्या कुऱ्हाडीप्रमाणे जे दिसेल ते सगळे आम्ही वाचत सुटायचो आणि "तांबी म्हणजे काय?" असे प्रश्न मोठ्यांना विचारून मग रागावून घ्यायचो. त्याशिवाय, "सुरक्षित अंतर ठेवा - दोन वाहनांत, दोन मुलांत" याचा अर्थ प्रभातफेरीला जाताना आपल्या पुढच्या मुलापासून थोडंसं अंतर ठेवायचे आहे. (हा अर्थ चक्क आमच्या इतिहासाच्या सरांनी आम्हाला सांगितला होता!) "पाळणा लांबवा" म्हणजे बाळाचा झुलणारा पाळणा आपल्या डोक्याला लागू नये म्हणून तो दूर राहील अश्या प्रकारे त्या खोलीतून जावे. (हे आमचंच लॉजिक होतं!) इतर पाठ झालेली वाक्ये म्हणजे - जुलाब होता बाळराजा, मीठ साखर पाणी पाजा. कुठलाही ताप, असू शकतो हिवताप. येत कणकण तापाची, करा तपासणी रक्ताची. देवीचा रोगी कळवा, १००० रुपये मिळवा. --- शासकीय आरोग्य संबंधित जाहिरातींपैकी लक्षात राहिलेली कदाचित शेवटची म्हणजे - "बोल सखी बोल तेरा राज क्या है..." ही माला-डीची जाहिरात! --- अतिअवांतर: लहानपणी मेलडी चॉकलेट खायचे आणि मोठेपणी माला-डी गोळ्या खायच्या हा आयुष्यातील आकर्षकतेपासून ते आवश्यकतेपर्यंतचा प्रवास चित्रित करणारी प्रदीर्घ कादंबरी कुणी लिहिली आहे का? 😜

अरे वाह छानच डॉक. मस्त वाटले वाचून

हा तुमचा पहिला वहिला लेख/ पाहिले लेखन असेल असं अजिबातच वाटत नाही. खूपच छान.

कुमार सर, चाळीस वर्षांपूर्वीचा लेख म्हणजे थोडी तरी अपरिपक्वता अपेक्षित होती :-) पण तुमच्या तेव्हाच्याही लिखाणात चिकित्सा, स्थिरता, परिपक्वता जाणवतात! _/\_ डॉ. अभय बंग यांचा हा विचारही आवडला:

One accurate measurement is infinitely superior to a thousand intelligent opinions

अभिप्रायाबद्दल धन्यवाद ! आज मीच माझा परीक्षक म्हणून या लेखाकडे पाहिल्यास काही विधानांचा किंवा मुद्द्यांचा मला पुनर्विचार करावा वाटेल. वाचकांना लेख आवडला याचा आनंद वाटतो

मस्त लिहिला होतात कि हा लेख चाळीस वर्षांपूर्वी 👍 बाकी लेखाशी सुसंगत अशा लहनपणी वाचलेल्या दोन सरकारी घोषणा अजूनही आठतवतात. एक एस.टी. बसच्या मागच्या बोर्डावर लिहिलेली, "तांबी बसवा... पाळणा लांबवा..." आणि दुसरी ग्रामीण भागांत भिंतींवर लिहिलेली, "गप्पी मासे पाळा...हिवताप टाळा..."

आधीच्या प्रतिसादात लिहायचं राहिलं ते लिहिते. तुम्ही उल्लेख केल्याप्रमाणे, भात खाल्ला तर जखमेत पू होतो याचा मी देखील अनुभव घेतला आहे. माझ्या लहानपणी आम्ही काही वर्ष वालचंदनगरला राहायचो. तिथे एक शहा नावाचे डॉक्टर होते. ते नेहमी रंगीबेरंगी औषध गोळ्या द्यायचे. मी लहानपणी खूप धडपडी असल्याने मला नेहमी कुठे न कुठेतरी जखम झालेली असायची. तर, शहा डॉक्टरांकडे गेल्यावर त्यांचं सांगणं असायचं, भात खाऊ नको. बरं...नाही खात. दोन दिवसांनी ड्रेसिंगला गेल्यावर bandage काढले की त्यांचा पहिला प्रश्न, hmm, काय खाल्लं काल? किती भात खाल्ला?... नाही खाल्ला, पोहे खाल्ले फक्त! ... अगं पोहे म्हणजे भाताचा भाऊ ना? बघ किती पस झालाय ते... मग ते hydrogen peroxide टाकायचे आणि जखम स्वच्छ करायचे. आणि मला इतक्या वेळा लागलेलं असायचं की त्या सगळ्या भानगडीत माझं भात खाणं कमी झाल ! तर आजतागायत मला हा प्रश्न पडला आहे, की खरंच असं काही संबंध असेल का? की आपलं अनमान धपक्याने या गोष्टी घडतात?

भात खाल्ल्याने जखमेत पू होतो याला कोणताही शास्त्रीय आधार नाही.

याबद्धल दुमत नाहीच, पण भात, वांगी वगैरे पदार्थ खाल्ल्याने पू होतो असे आमच्या लहानपणी सगळेच मोठे लोक (गावातील डॉक्टर्स देखील) सांगायचे. मीदेखील आत्तापेक्षा लहान असताना खूप धडपड्या होतो आणि बऱ्याचदा कुठेतरी काहीतरी लागलेले असायचे. मग भात खायला मिळायचा नाही. --- अवांतर १: पू, शेंबूड इत्यादी बाबी २०-३०-४० वर्षांपूर्वीच्या तुलनेत आजकाल कमी झाल्यात का? अवांतर २: आमच्या शाळेच्या पुस्तकांत पटकी, विषमज्वर, गोवर, स्पायरोगायरा वगैरे रोग असायचे; आजकाल कमी झालेत का?

लागले ख आणि प्रतिसाद दोन्ही वाचनीय!

छान लेख!

छान लेख या निमित्ताने "लाखों मे एक" या वेबसिरीजच्या दुसर्‍या पर्वाची आठवण झाली. बर्‍यापैकी वास्तव वाटावे असे चित्रण असलेली , सामाजिक आशय मांडणारी ही वेबसिरीज आवर्जुन बघण्याजोगी आहे.

अभिप्राय व पूरक माहितीबद्दल वरील सर्वांचे आभार ! "

लाखों मे एक"

ही मालिका कोणत्या ओटीटीवर आहे ?

खूपच छान अनुभवकथन! थोडं विषयांतर होतंय पण आयुर्वेदिक डॉक्टर ऍलोपॅथी औषधं देताना पाहण्यात आली आहेत. हे सरकारमान्य आहे का ?

सुंदर लेख !

“ हो, इंटर्नशिपसाठी आलोय, प्रशिक्षण असतं आमचं” “म्हंजे शिकावू डॉक्टर म्हना की !” ... च्यायला, अगदी चिमणीच पाडली साल्यानं.

“अहो, निदान तुम्हाला तरी संततिनियमनाचे महत्त्व कळायला नको का ?” “डॉक्टर, संततिनियमन म्हणजे काय - नियमाने संतती होत राहणे !!”

“डॉक्टर, आम्ही काय पैशासाठी आपरेशन करतो का? ते जादूवाली भानगड काय नगं. पद्धतशीर टाक्याचे आपरेशन होऊ द्या. पायजे तर आम्ही पैसे देतो !”

अश्या खुसखुशीत किस्स्यांमुळे लेख अ ति शय वाचनीय झाला आहे ! ३०-३५ वर्षांपुर्वी माझा एक डॉक्टर नातेवाईक उमेदवारीच्या काळात पानशेतजवळच्या दुर्गम भागात प्रॅक्टीस करत असे ... त्याच्या बरोबर ५-७ दिवस राहण्याचा योग आला ... असेच काहीबाही किस्से घडायचे त्याची आठवण झाली ! खुप छान कुमार१ साहेब ... आणखी किस्से वाचायला आवडतील !

'युनिव्हर्सिटी ऑफ पूना', 'दोन किंवा तीन पुरेत' वगैरे चित्रांवरून काळ लक्षात आला आणि सोबतीला प्रत्यक्ष अनुभवाने सिद्ध झालेले लेखन, आवडलेच ! साधारण २०-२५ वर्षांपूर्वीपर्यंत मध्यम लोकवस्तीच्या गावातूनसुद्धा सरकारी दवाखाना असे, तिथे कंपाउंडर, नर्सबाई /मिडवाईफ असत. डॉक्टर 'रोज' OPD ला थोडावेळ / काहीवेळ का असेना उपलब्ध असत आणि क्रोसीन / मलेरियाच्या क्विनाईन सारखी औषधे 'विनामूल्य' उपलब्ध असत. मग पुढे शिक्षणसेवकाच्या धर्तीवर 'आरोग्य सेवक' आले आणि ....... ह्या लेखामुळे अनेक प्रसंग, अनेक व्यक्ती आठवल्या. मुद्देसूद लिहिण्याचे, प्रसंग खुलवण्याचे आणि उत्तम भाषा वापरण्याचे कसब हे तुम्ही फार कमी वयातच कमावले होते हे दिसून आले !

तुमच्या खास "कुमारेक लेखन शैलीचा" तरुण लेख आवडला. तुम्हीच मिपा व इतरत्र प्रचलित केलेल्या शब्दात सांगायचे झाले तर लेख "रोचक" आहे. आणि लेखात तत्कालीन समाज जीवनाचे यथायोग्य दर्शन घडते. "हगवणीवर बहुगुणी मीठ साखर पाणी" अशा भित्तीघोषणा बघितल्या आहेत किंवा "बाळाला द्या बॉन बॉन, बाळ होईल गुटगुटीत छान" अशा जाहिराती येष्टीत बघितल्या आहेत. आयुर्वेदामध्ये पथ्य ह्या संकल्पनेला खूप महत्व आहे. कोणते खाद्यपदार्थ कोणत्या आजारासाठी तारक किंवा मारक आहेत ह्याबद्दलचा अभ्यास आहे. तेव्हा आधुनिक वैद्यकीय आणि आहार शास्त्राला कदाचित अजून ह्या गोष्टींचा उलगडा झाला नसेल काय अशी शंका मनात डोकावते.

तुमची लेखनशैली तेव्हा सुद्धा मस्तच होती! आवडला लेख.

मध्यरात्री चिखलात अडीच किलोमीटरची पायपीट, प्रसूतीवेदना अन् पाऊस, गर्भवती महिलेचा मृत्यू ,मन सुन्न करणारी घटना. सदर गर्भवतीला झोळीतून नेण्यात आले हे वाचूनही वाईट वाटले. … जव्हार तालुक्यातील नांदगाव येथील अन्य एका गर्भवतीची बातमी सुद्धा मन हेलावून टाकणारी आहे. तिला लाकडी ओंडक्यावर बसवून नदीतून प्रवास करून रुग्णालय गाठावे लागले.

बस करा शेट जुने पुराणे धागे वर काढणे.

वाटते. डॉक्टर लोक संवेदनशील नसतात असा एक समज आहे. याला छेद देणारा आपला प्रतिसाद आहे. त्यामुळे बरे वाटले.

या वेळी कट्ट्याला आलो नाही . मागच्या वेळी मालक नीलकांतच्या कट्ट्याला भेटलो होतो. पुन्हा तसेच अकरा वाजता पळावे लागणार म्हणून आलो नाही.

नेहेमीसारखाच छान लेख. चाळीस वर्षान्पूर्वीच्या अनेक अडचणी आणि समजुती आजही कायम असाव्यात. Weaning : मराठी प्रतिशब्द : स्तनपानसमाप्ती (जरा बोजडच आहे, सुचला तसा मान्डला)

चाळिस वर्षापूर्वीची परिस्थिती आता बरीचशी बदलली आहे. आणि मोबाईल आणि इंटरनेटच्या प्रसाराने ती अजून वेगाने बदलत आहे. चाळीस वर्षांपूर्वीचा लेख तुम्ही जसाच्या तसा दिला आहे (कोणतेही इतर संस्कार न करता) असे गृहीत धरुन लिहितो की तेव्हाही तुमची लेखनशैली छान होती. प्रत्येक मुद्द्याचा बारकाईने विचार करुन वाचकांना समजेल अशा सोप्या भाषेत लिहिण्याची हातोटी तेव्हापासुनच आहे. Weaning साठी मराठीत "उष्टावण" हा शब्द आहे. लहान बाळांना पहिला घन आहार देण्याच्या कार्यक्रमाला "ऊष्टावण काढणे" असे म्हणतात. साधारण कोणतीतरी खीर बनवून मग ती मामाच्या सोन्याच्या अंगठीने बाळाला चाटवायची असे या कार्यक्रमाचे स्वरुप असते. पैजारबुवा,

लेख आवडला. तेव्हाही तुमचे लेखन उत्तमच होते. बाकी Weaning वर भारतरत्न पां. वा. काणे यांनी लिहिलेल्या धर्मशास्त्राच्या इतिहासात मजेदार माहिती आहे मात्र येथे अवांतर होईल म्हणून लिहित नाही.

हा लेख वाचतांना, मेळघाटातील मोहोर, ह्या पुस्तकाची आठवण झाली.. मेळघाटात, असेच वातावरण आहे डाॅक्टर कोल्हे यांच्यावर आधारीत पुस्तक आहे जमल्यास जरूर वाचा

1.

उष्टावण

>>> हा देखील या प्रक्रियेसाठी पूर्ण पटत नाही कारण उष्टावण म्हणजे फक्त “पहिला घन आहार” देणे. ‘विनिंग’मध्ये अंगावरचे दूध कमी करत करत संपूर्ण घन आहाराकडे वाटचाल करणे असे अभिप्रेत आहे. त्यामुळे हा सहा ते नऊ महिन्यांचा कालावधी असतो. " ing " चा भाव शब्दात यावा. … 2.

Weaning वर भारतरत्न पां. वा. काणे

>>> रोचक. सवडीने अन्यत्र वाचू.

माझ्या आयुष्यातील पहिलावहिला लेख मी ४० वर्षांपूर्वी लिहिला लेख वाचला तेव्हा पाटी कोरी होती. वाटले पहिल्या लेखाला पहीला प्रतिसादक बनण्याचा मान मिळणार. जोपर्यंत प्रतिसाद पुर्ण केला तोवर कंजूसभौच्या गळ्यात हे पदक पडलं.असो परत कधीतरी. पण बाकी पहिलं सगळं भारी असतयं बघा. पहीली शाळा,पहीला काॅलेजचा दिवस,पहीला नोकरीचा दिवस,पहीला कांदेपोह्याचा कार्यक्रम, पहिली रात्र आणी बरेच काही. हे सर्व अनुभव वेरूळ लेण्यातील शिल्पा सारखे मनावर कोरले जातात आणी कधीच पुसत नाहीत. लेख मस्तच झालाय. " देवीचा रोगी कळवा हजार रूपये मिळवा" ,असे चुन्याने भिंतीवर सर्व गावात लिहीलेले असायचे. एक लहान मुल म्हणून प्राथमिक आरोग्य केंद्र (PHC) बद्दल तिथल्या डाॅक्टर इतक्याच माझ्या आठवणी. एकच सांगतो. नसरापुर ,भोर संस्थानातील महत्वाचं गाव. संध्याकाळचे चार एक वाजले असतील. शांत पसरलेल्या गावात अचानक आरडाओरड सुरू झाली. आजोबांच्या वाड्यासमोरच डाॅक्टर रहात होते. धोतराच्या एक काठीवर बनवलेल्या झोळीत एक न दिसणारा रोगी घेऊन आदिवासी लोकांची वरात डाॅक्टरां च्या घरासमोर थांबली. आगंणात खेळत असलेल्या मुलांनी गराडा घातला. वाटलं फुरसं,घोणस असं काही चावले आसलं. काहीच कळत नव्हत.आमच्यातल्या एका मोठ्या मुलाने गौप्यस्फोट केला, अरे,त्याने 'ते'. कापलयं. सगळ्यांच्या लक्षात आलं. अशा गोष्टी शिकवायला लागत नाही. डाॅक्टर डोक्याला हात लावून बसले. कुठलीच हात्यारे नाही काय करायचे. आडगाव असल्यामुळे वाहतूक साधन नाही. शेवटी मुक्कामाच्या एस टी ला गावातल्या ठाणेदार आणी डाॅक्टर ने पुण्याकडे पिटाळले. कुठलेच विषय नसणाऱ्या गावात हा विषय बरेच दिवस पुरला. १९७३ साली दुष्काळग्रस्त भागातील तत्कालीन सरकारने पाझर तलाव ,नाला बंडीग आणी अशी बरीच दुष्काळी कामे काढली होती. नुकताच मॅट्रिक झालो होतो. नोकरीच्या शोधात होतो. जातो का? नोकरी आहे म्हणून विचारणा झाली. एका पायावर तयार झालो. कुठे जायचंय "कळमोडी",भीमाशंकर च्या जंगलात एक खेडेगाव. गेलो पण या गावाने जो हिसका दाखवला की खरोखरच कळ मोडली. ती पहीली नोकरी, अनुभव जसाच्या तसा डोळ्यासमोर आहे. पण आता नाही परत कधीतरी.

अभिप्राय, पूरक माहिती आणि अनुभवकथन याबद्दल आपल्या सर्वांचे आभार ! १. ,

मेळघाटातील मोहोर,

>>>> उपयुक्त माहिती. पाहतो. .. २.

पहीली शाळा,पहीला काॅलेजचा दिवस,पहीला नोकरीचा दिवस,पहीला कांदेपोह्याचा कार्यक्रम, पहिली रात्र आणी बरेच काही. हे सर्व अनुभव वेरूळ लेण्यातील शिल्पा सारखे मनावर कोरले जातात आणी कधीच पुसत नाहीत.

>>> अ- ग - दी -च ! तुमचे अनुभव आवडले.

चाळीस वर्षात फरक पडलाय सुद्धा आणि नाही सुद्धा.

एकीकडे आपला ‘Insat 1 B’ अवकाशात भराऱ्या मारतोय अन दुसरीकडे हे ओढेनाले लोकांना गावाबाहेर पडू देत नाहीत. असे कितीतरी अडथळे आणि विसंगती.

यात सुधारणा झाली असली, तरी अजूनही पावसाळ्यात ओढे-नाले ओलांडता न आल्यामुळे शिक्षण, आरोग्य या सुविधांपासून वंचित राहावं लागणं हे खूपच सर्वसामान्य आहे. एक जवळचं उदाहरण. मांजरी खुर्द नदीच्या पलिकडे आहे. पावसाळ्यात (वेगवेगळे) ८-१० दिवस नदीवरचा पूल पाण्याखाली जातो आणि हडपसर किंवा पुण्यात येणार्‍या विद्यार्थ्यांचा खोळंबा होतो. नोकरदार आणि तातडीच्या रुग्णांना वाघोली-खराडी मार्गे हडपसर किंवा पुण्यात न्यावे लागते. मांजरी गाव पुणे मनपामध्ये समाविष्ठ होऊन ३-४ वर्षे झालीत. वेल्हा, मुळशी, आंबेगाव, जुन्नर या सह्याद्रीच्या कुशीतील खेड्या-वस्त्या-वाड्यांची स्थिती कशी असेल?

“सन २००० पर्यंत सर्वांसाठी आरोग्य” हे स्वप्न साकार होण्याआधी ‘गरिबी हटाव’ पूर्णतः साध्य होणे आवश्यक आहे.

हे हे हे! आता २०२२ सुरू आहे. आणि हा लेख अजून ४१ वर्षांनी तुम्ही "एका लेखाचे सहस्रचंद्रदर्शन" नावाने पुनर्प्रकाशित केला तरी तो Contemporary वाटेल.

“काय मग. मुलेबाळे किती?” “ पाच मुली आणि एक मुलगा ! आपल्या सर्व सवलती सरकारने बंद केल्यास बघा !” (त्याचाही अभिमान) “अहो, निदान तुम्हाला तरी संततिनियमनाचे महत्त्व कळायला नको का ?” “डॉक्टर, संततिनियमन म्हणजे काय - नियमाने संतती होत राहणे !!” एकदा मुलगा झाल्यावर मात्र नसबंदी करून घेण्याकडे वाढता कल जाणवे; त्यातही अर्थात पुरुषापेक्षा स्त्रीचीच.

मला अशी किमान चार कुटुंबे माहिती आहेत. तीन मुली झाल्यावर नवर्‍याचा चौथ्या प्रयत्नासाठी आग्रह असतो आणि बायकोला आणखी एक बाळंतपण नको असतं. "आता पुरे" असा आग्रह बायकोने सुरू ठेवल्यास तिची परिस्थिती त्या चौथ्या बाळंतपणापेक्षा वाईट होते!

आणि मुख्य म्हणजे हे ठिकाण नर्सेस क्वार्टर्सच्या अगदी समोर होते बरोबर मैत्रिणी नाहीत हे खरे दुःख ! काय हे डाक्टर ,, एकाच लेखात असा विरोधाभास ! अहो केवढे भाग्य होते तुमचे,,, विंजिनियर लोकांचे हाल काय असतात तुम्हाला माहित नाहीत बहुतेक,, अगदी निमशहरी भागात वसतिगृहात ७५० मुलं आणि १३ मुली असला प्रकार .... असो गम्मत केली हो ... लेख आवडला ... मराठीतील "पंचायत " मालिका काढली तर प्राथमिक आरोग्य केंद्रात आलेला शिकावू डॉक्टर अशिव व्यक्तिरेखा रंगवीत येतील !

खुसखुशीत लेख आहे. आपली लेखनशैली तेव्हाही छान होती असे मत नोंदवतो. अजुनही नवशिक्या डॉ. ना खेड्यात ईटर्नशिप करावी लागते का? की प्रायव्हेट कॉलेजमधुन शिकलेल्यांना सवलत असते?

तुमचं पाहिलंवहिलं लिखाण आवडलं. लेखनशैली तेंव्हाही अगदी चांगली होती असे म्हणता येईल. --- अवांतर: शाळेत जाण्याचा रस्ता गावातल्या मुख्य बाजारपेठेतून जायचा. तेंव्हा लेखात दिलेली तांबीची वगैरे जाहिरात दिसायची. सुरुवातीला "दोन किंवा तीन मुले पुरेत" मग "दोनच पुरेत" शेवटी "मुलगा असो की मुलगी, एकच पुरे" अशी त्यात प्रगती होत गेली. (आणि आतातर मिपावर डिंकाचे लाडू खाण्याचे दिवस आलेत!) नुकतेच बऱ्यापैकी मराठी वाचता येऊ लागले होते. मग लहानग्या जॉर्जच्या कुऱ्हाडीप्रमाणे जे दिसेल ते सगळे आम्ही वाचत सुटायचो आणि "तांबी म्हणजे काय?" असे प्रश्न मोठ्यांना विचारून मग रागावून घ्यायचो. त्याशिवाय, "सुरक्षित अंतर ठेवा - दोन वाहनांत, दोन मुलांत" याचा अर्थ प्रभातफेरीला जाताना आपल्या पुढच्या मुलापासून थोडंसं अंतर ठेवायचे आहे. (हा अर्थ चक्क आमच्या इतिहासाच्या सरांनी आम्हाला सांगितला होता!) "पाळणा लांबवा" म्हणजे बाळाचा झुलणारा पाळणा आपल्या डोक्याला लागू नये म्हणून तो दूर राहील अश्या प्रकारे त्या खोलीतून जावे. (हे आमचंच लॉजिक होतं!) इतर पाठ झालेली वाक्ये म्हणजे - जुलाब होता बाळराजा, मीठ साखर पाणी पाजा. कुठलाही ताप, असू शकतो हिवताप. येत कणकण तापाची, करा तपासणी रक्ताची. देवीचा रोगी कळवा, १००० रुपये मिळवा. --- शासकीय आरोग्य संबंधित जाहिरातींपैकी लक्षात राहिलेली कदाचित शेवटची म्हणजे - "बोल सखी बोल तेरा राज क्या है..." ही माला-डीची जाहिरात! --- अतिअवांतर: लहानपणी मेलडी चॉकलेट खायचे आणि मोठेपणी माला-डी गोळ्या खायच्या हा आयुष्यातील आकर्षकतेपासून ते आवश्यकतेपर्यंतचा प्रवास चित्रित करणारी प्रदीर्घ कादंबरी कुणी लिहिली आहे का? 😜

अरे वाह छानच डॉक. मस्त वाटले वाचून

हा तुमचा पहिला वहिला लेख/ पाहिले लेखन असेल असं अजिबातच वाटत नाही. खूपच छान.

कुमार सर, चाळीस वर्षांपूर्वीचा लेख म्हणजे थोडी तरी अपरिपक्वता अपेक्षित होती :-) पण तुमच्या तेव्हाच्याही लिखाणात चिकित्सा, स्थिरता, परिपक्वता जाणवतात! _/\_ डॉ. अभय बंग यांचा हा विचारही आवडला:

One accurate measurement is infinitely superior to a thousand intelligent opinions

अभिप्रायाबद्दल धन्यवाद ! आज मीच माझा परीक्षक म्हणून या लेखाकडे पाहिल्यास काही विधानांचा किंवा मुद्द्यांचा मला पुनर्विचार करावा वाटेल. वाचकांना लेख आवडला याचा आनंद वाटतो

मस्त लिहिला होतात कि हा लेख चाळीस वर्षांपूर्वी 👍 बाकी लेखाशी सुसंगत अशा लहनपणी वाचलेल्या दोन सरकारी घोषणा अजूनही आठतवतात. एक एस.टी. बसच्या मागच्या बोर्डावर लिहिलेली, "तांबी बसवा... पाळणा लांबवा..." आणि दुसरी ग्रामीण भागांत भिंतींवर लिहिलेली, "गप्पी मासे पाळा...हिवताप टाळा..."

आधीच्या प्रतिसादात लिहायचं राहिलं ते लिहिते. तुम्ही उल्लेख केल्याप्रमाणे, भात खाल्ला तर जखमेत पू होतो याचा मी देखील अनुभव घेतला आहे. माझ्या लहानपणी आम्ही काही वर्ष वालचंदनगरला राहायचो. तिथे एक शहा नावाचे डॉक्टर होते. ते नेहमी रंगीबेरंगी औषध गोळ्या द्यायचे. मी लहानपणी खूप धडपडी असल्याने मला नेहमी कुठे न कुठेतरी जखम झालेली असायची. तर, शहा डॉक्टरांकडे गेल्यावर त्यांचं सांगणं असायचं, भात खाऊ नको. बरं...नाही खात. दोन दिवसांनी ड्रेसिंगला गेल्यावर bandage काढले की त्यांचा पहिला प्रश्न, hmm, काय खाल्लं काल? किती भात खाल्ला?... नाही खाल्ला, पोहे खाल्ले फक्त! ... अगं पोहे म्हणजे भाताचा भाऊ ना? बघ किती पस झालाय ते... मग ते hydrogen peroxide टाकायचे आणि जखम स्वच्छ करायचे. आणि मला इतक्या वेळा लागलेलं असायचं की त्या सगळ्या भानगडीत माझं भात खाणं कमी झाल ! तर आजतागायत मला हा प्रश्न पडला आहे, की खरंच असं काही संबंध असेल का? की आपलं अनमान धपक्याने या गोष्टी घडतात?

भात खाल्ल्याने जखमेत पू होतो याला कोणताही शास्त्रीय आधार नाही.

याबद्धल दुमत नाहीच, पण भात, वांगी वगैरे पदार्थ खाल्ल्याने पू होतो असे आमच्या लहानपणी सगळेच मोठे लोक (गावातील डॉक्टर्स देखील) सांगायचे. मीदेखील आत्तापेक्षा लहान असताना खूप धडपड्या होतो आणि बऱ्याचदा कुठेतरी काहीतरी लागलेले असायचे. मग भात खायला मिळायचा नाही. --- अवांतर १: पू, शेंबूड इत्यादी बाबी २०-३०-४० वर्षांपूर्वीच्या तुलनेत आजकाल कमी झाल्यात का? अवांतर २: आमच्या शाळेच्या पुस्तकांत पटकी, विषमज्वर, गोवर, स्पायरोगायरा वगैरे रोग असायचे; आजकाल कमी झालेत का?

लागले ख आणि प्रतिसाद दोन्ही वाचनीय!

छान लेख!

छान लेख या निमित्ताने "लाखों मे एक" या वेबसिरीजच्या दुसर्‍या पर्वाची आठवण झाली. बर्‍यापैकी वास्तव वाटावे असे चित्रण असलेली , सामाजिक आशय मांडणारी ही वेबसिरीज आवर्जुन बघण्याजोगी आहे.

अभिप्राय व पूरक माहितीबद्दल वरील सर्वांचे आभार ! "

लाखों मे एक"

ही मालिका कोणत्या ओटीटीवर आहे ?

खूपच छान अनुभवकथन! थोडं विषयांतर होतंय पण आयुर्वेदिक डॉक्टर ऍलोपॅथी औषधं देताना पाहण्यात आली आहेत. हे सरकारमान्य आहे का ?

सुंदर लेख !

“ हो, इंटर्नशिपसाठी आलोय, प्रशिक्षण असतं आमचं” “म्हंजे शिकावू डॉक्टर म्हना की !” ... च्यायला, अगदी चिमणीच पाडली साल्यानं.

“अहो, निदान तुम्हाला तरी संततिनियमनाचे महत्त्व कळायला नको का ?” “डॉक्टर, संततिनियमन म्हणजे काय - नियमाने संतती होत राहणे !!”

“डॉक्टर, आम्ही काय पैशासाठी आपरेशन करतो का? ते जादूवाली भानगड काय नगं. पद्धतशीर टाक्याचे आपरेशन होऊ द्या. पायजे तर आम्ही पैसे देतो !”

अश्या खुसखुशीत किस्स्यांमुळे लेख अ ति शय वाचनीय झाला आहे ! ३०-३५ वर्षांपुर्वी माझा एक डॉक्टर नातेवाईक उमेदवारीच्या काळात पानशेतजवळच्या दुर्गम भागात प्रॅक्टीस करत असे ... त्याच्या बरोबर ५-७ दिवस राहण्याचा योग आला ... असेच काहीबाही किस्से घडायचे त्याची आठवण झाली ! खुप छान कुमार१ साहेब ... आणखी किस्से वाचायला आवडतील !

'युनिव्हर्सिटी ऑफ पूना', 'दोन किंवा तीन पुरेत' वगैरे चित्रांवरून काळ लक्षात आला आणि सोबतीला प्रत्यक्ष अनुभवाने सिद्ध झालेले लेखन, आवडलेच ! साधारण २०-२५ वर्षांपूर्वीपर्यंत मध्यम लोकवस्तीच्या गावातूनसुद्धा सरकारी दवाखाना असे, तिथे कंपाउंडर, नर्सबाई /मिडवाईफ असत. डॉक्टर 'रोज' OPD ला थोडावेळ / काहीवेळ का असेना उपलब्ध असत आणि क्रोसीन / मलेरियाच्या क्विनाईन सारखी औषधे 'विनामूल्य' उपलब्ध असत. मग पुढे शिक्षणसेवकाच्या धर्तीवर 'आरोग्य सेवक' आले आणि ....... ह्या लेखामुळे अनेक प्रसंग, अनेक व्यक्ती आठवल्या. मुद्देसूद लिहिण्याचे, प्रसंग खुलवण्याचे आणि उत्तम भाषा वापरण्याचे कसब हे तुम्ही फार कमी वयातच कमावले होते हे दिसून आले !

तुमच्या खास "कुमारेक लेखन शैलीचा" तरुण लेख आवडला. तुम्हीच मिपा व इतरत्र प्रचलित केलेल्या शब्दात सांगायचे झाले तर लेख "रोचक" आहे. आणि लेखात तत्कालीन समाज जीवनाचे यथायोग्य दर्शन घडते. "हगवणीवर बहुगुणी मीठ साखर पाणी" अशा भित्तीघोषणा बघितल्या आहेत किंवा "बाळाला द्या बॉन बॉन, बाळ होईल गुटगुटीत छान" अशा जाहिराती येष्टीत बघितल्या आहेत. आयुर्वेदामध्ये पथ्य ह्या संकल्पनेला खूप महत्व आहे. कोणते खाद्यपदार्थ कोणत्या आजारासाठी तारक किंवा मारक आहेत ह्याबद्दलचा अभ्यास आहे. तेव्हा आधुनिक वैद्यकीय आणि आहार शास्त्राला कदाचित अजून ह्या गोष्टींचा उलगडा झाला नसेल काय अशी शंका मनात डोकावते.

तुमची लेखनशैली तेव्हा सुद्धा मस्तच होती! आवडला लेख.

मध्यरात्री चिखलात अडीच किलोमीटरची पायपीट, प्रसूतीवेदना अन् पाऊस, गर्भवती महिलेचा मृत्यू ,मन सुन्न करणारी घटना. सदर गर्भवतीला झोळीतून नेण्यात आले हे वाचूनही वाईट वाटले. … जव्हार तालुक्यातील नांदगाव येथील अन्य एका गर्भवतीची बातमी सुद्धा मन हेलावून टाकणारी आहे. तिला लाकडी ओंडक्यावर बसवून नदीतून प्रवास करून रुग्णालय गाठावे लागले.

बस करा शेट जुने पुराणे धागे वर काढणे.

वाटते. डॉक्टर लोक संवेदनशील नसतात असा एक समज आहे. याला छेद देणारा आपला प्रतिसाद आहे. त्यामुळे बरे वाटले.

हमरस्त्यावर अपघाताची धाकधूक असते.

मुंबई / ठाण्यात जुन्या सायकल विकणारे कोणी ओळखीचे आहे काय ? किती खर्च येतो जुनी सायकल घ्यायला ?

स्तुत्य उपक्रम , शुभेच्छा निरंजनजी

सर्वांना मनःपूर्वक धन्यवाद आणि नमस्कार! @ कंजुस जी, हो, खरं आहे. पण जीवनात प्रत्येक क्षणी अपघाताची शक्यता आहेच. सायकलिंग तसंच आहे. @ धर्मराज मुटके जी, ओएलएक्सवर असतात. किंवा काही सायकलिंग ग्रूप्सवरही येतात सूचना. आपल्याला कशा स्वरूपाची सायकल हवी आहे व कशी राईड करू इच्छिता, त्यानुसार अनेक पर्याय समोर येऊ शकतात.

सर्वांना नमस्कार. ह्या मोहीमेचा दिवस 4 पूर्ण झाला. कुडाळ- गोवा (बिचोलिम) 72 किमी, नंतर बिचोलिम- बेळगांव 89 किमी, नंतर बेळगांव- लोकापूर 107 किमी व आज लोकापूर- बागलकोट- कोल्हार 71 किमी राईड झाली. अतिशय जबरदस्त अनुभव मिळतोय. साध्या सायकलीवरही सह्याद्रीतला चोरला घाट बराचसा चढता आला. सायकलीने खूपच छान साथ दिली आहे. वाटेत अनेक संस्था- ग्रूप्स व लोक भेटत आहे. खऱ्या अर्थाने incredible India चा अनुभव येतोय. खूप लोकांशी संवाद साधता येतोय. शक्य होईल तसे अधून मधून अपडेटस देईनच. धन्यवाद.

सर्वांना नमस्कार. ह्या सायकल प्रवासाचे 9 दिवस पूर्ण झाले. 9 दिवसांमध्ये साधारण 785 + किमी झाले. आज हैद्राबादला पोचलो. अनेक ठिकाणी विद्यार्थी, शाळा, वेगवेगळ्या संस्था व अन्य लोकांसोबत भेटी व चर्चा होत आहेत. अजून 9 दिवस बाकी आहेत व 11 ऑक्टोबरला नागपूरला सायकल प्रवास संपेल. सर्वांना धन्यवाद.

सर्वांना नमस्कार. सिंधूदुर्ग- गोवा- कर्नाटक- तेलंगणा- गडचिरोली- नागपूर हा सायकल प्रवास ११ ऑक्टोबर रोजी ठरलेल्या प्लॅननुसार पूर्ण झाला. १८ दिवसांमध्ये साधारण १४४२+ किमी पूर्ण झाले. ह्या प्रवासामध्ये मदत व सोबत करणाऱ्या सर्वांना मनापासून धन्यवाद देतो. ह्या प्रवासात खूप वेगळे अनुभव आले. विद्यार्थी व मुलांसोबत माझा फिटनेसचा आनंद शेअर करता आला व व्यायाम व मानसिक आरोग्याबद्दल त्यांच्यासोबत शेअरिंग करता आलं. ह्या प्रवासात सोबत असलेल्या सर्व संस्थांना धन्यवाद. त्याबरोबर निसर्गालाही धन्यवाद. आणि ज्या सायकलने सर्व खड्डे, धक्के सहन केले व विलक्षण म्हणजे इतक्या अंतरातही तिचं पंक्चर झालं नाही, तिलाही धन्यवाद. लवकरच ब्लॉगमध्ये अनुभव लिहेन. धन्यवाद.

हमरस्त्यावर अपघाताची धाकधूक असते.

मुंबई / ठाण्यात जुन्या सायकल विकणारे कोणी ओळखीचे आहे काय ? किती खर्च येतो जुनी सायकल घ्यायला ?

स्तुत्य उपक्रम , शुभेच्छा निरंजनजी

सर्वांना मनःपूर्वक धन्यवाद आणि नमस्कार! @ कंजुस जी, हो, खरं आहे. पण जीवनात प्रत्येक क्षणी अपघाताची शक्यता आहेच. सायकलिंग तसंच आहे. @ धर्मराज मुटके जी, ओएलएक्सवर असतात. किंवा काही सायकलिंग ग्रूप्सवरही येतात सूचना. आपल्याला कशा स्वरूपाची सायकल हवी आहे व कशी राईड करू इच्छिता, त्यानुसार अनेक पर्याय समोर येऊ शकतात.

सर्वांना नमस्कार. ह्या मोहीमेचा दिवस 4 पूर्ण झाला. कुडाळ- गोवा (बिचोलिम) 72 किमी, नंतर बिचोलिम- बेळगांव 89 किमी, नंतर बेळगांव- लोकापूर 107 किमी व आज लोकापूर- बागलकोट- कोल्हार 71 किमी राईड झाली. अतिशय जबरदस्त अनुभव मिळतोय. साध्या सायकलीवरही सह्याद्रीतला चोरला घाट बराचसा चढता आला. सायकलीने खूपच छान साथ दिली आहे. वाटेत अनेक संस्था- ग्रूप्स व लोक भेटत आहे. खऱ्या अर्थाने incredible India चा अनुभव येतोय. खूप लोकांशी संवाद साधता येतोय. शक्य होईल तसे अधून मधून अपडेटस देईनच. धन्यवाद.

सर्वांना नमस्कार. ह्या सायकल प्रवासाचे 9 दिवस पूर्ण झाले. 9 दिवसांमध्ये साधारण 785 + किमी झाले. आज हैद्राबादला पोचलो. अनेक ठिकाणी विद्यार्थी, शाळा, वेगवेगळ्या संस्था व अन्य लोकांसोबत भेटी व चर्चा होत आहेत. अजून 9 दिवस बाकी आहेत व 11 ऑक्टोबरला नागपूरला सायकल प्रवास संपेल. सर्वांना धन्यवाद.

सर्वांना नमस्कार. सिंधूदुर्ग- गोवा- कर्नाटक- तेलंगणा- गडचिरोली- नागपूर हा सायकल प्रवास ११ ऑक्टोबर रोजी ठरलेल्या प्लॅननुसार पूर्ण झाला. १८ दिवसांमध्ये साधारण १४४२+ किमी पूर्ण झाले. ह्या प्रवासामध्ये मदत व सोबत करणाऱ्या सर्वांना मनापासून धन्यवाद देतो. ह्या प्रवासात खूप वेगळे अनुभव आले. विद्यार्थी व मुलांसोबत माझा फिटनेसचा आनंद शेअर करता आला व व्यायाम व मानसिक आरोग्याबद्दल त्यांच्यासोबत शेअरिंग करता आलं. ह्या प्रवासात सोबत असलेल्या सर्व संस्थांना धन्यवाद. त्याबरोबर निसर्गालाही धन्यवाद. आणि ज्या सायकलने सर्व खड्डे, धक्के सहन केले व विलक्षण म्हणजे इतक्या अंतरातही तिचं पंक्चर झालं नाही, तिलाही धन्यवाद. लवकरच ब्लॉगमध्ये अनुभव लिहेन. धन्यवाद.

विवाहपुर्व समुपदेशन हा एक महत्त्वपूर्ण मुद्दा आहेच पण वैद्यकीय जागरूकता व आसलेल्या आजाराची स्वीकारार्हता त्याहूनही अधिक महत्त्वपूर्ण आहे. स्किझोफ्रेनिया हा मनाचा एक तीव्र प्रकारात मोडणारा विकार. यात त्या व्यक्तीला भास होतात. संशय वाटू लागतो पती-पत्नीला चारित्र्याबद्दल संशय येणं, कधी आपण खूप ‘ग्रेट’ आहोत, महान आहोत असं वाटणं हे भ्रम होऊ शकतात. याच आजारात कानात कोणी बोलत आहे, असा भास होतो. स्किझोफ्रेनिया हा दीर्घकाळ चालणारा विकार आहे. यात त्या व्यक्ती सोबत कुटुंबातील इतरांना देखील समुपदेशनाची गरज भासते. कुटुंबिय या गोष्टीकडे लक्ष देत नाही.आजार लपवतात. लग्नाकडे यावर उपचार या दृष्टिकोनातून बघीतले ज्यामुळे दोन कुटुंबाचे मानसिक स्वास्थ्य धोक्यात येते. स्वस्थ व्यक्तीची फसवणूक होते. यावर बरेच वैद्यकीय क्षेत्रातील तज्ज्ञ जीव तोडून काम करत आहेत. सरकारने त्याला कायद्याची जोड देण्याची गरज आहे मला वाटते.

माहिती बद्दल धन्यवाद ...

असलेल्या आजाराची स्वीकारार्हता त्याहूनही अधिक महत्त्वपूर्ण आहे.

+११ चांगला मुद्दा आहे.

खूप महत्त्वाचा विषय आहे.उत्तम लेख आहे.मनाचा संभ्रम पालकांपुरता असल्यास ठीक पण दोघांना शंका असेल तर विचार करूनच निर्णय घ्यावा लागतो. आणखिन कोणत्या चाचण्या आवश्यक आहेत?

वा कुमारसर!! वैद्यकिय क्षेत्रातला अजुन एक वेगळा पैलु मांडणारा उत्तम लेख!! तुम्ही म्हणालात तसे, या गोष्टीला सामाजिक,कायदेविषयक्,आर्थिक्,मानसिक असे अनेक पैलु आहेत. तुमच्या मित्राच्या केसमध्ये जर मुलीकडच्यांनी ही माहिती लपवुन ठेवली असती तर कदाचित लग्न झाले असते अणि होणारे मुलही निरोगी किवा टी. मायनर झाले असते. शिवाय वाहक व्यक्तीमध्ये वाढ खुंटणे वगैरे लक्षणे नसल्याने ते कधीच उघडकीला आले नसते. आपल्या आसपास असे कितीतरी टी. मायनर लोक असतील कोणास ठाउक? एक प्रश्न--एकुणच लग्न ठरवताना पत्रिका ,आर्थिक, कौटुंबिक,सामाजिक परिस्थिती वगैरे बघण्यापेक्षा वैद्यकिय बाजुकडे जास्त लक्ष द्यावे का? आणि तसे करायचे तर कोणत्या चाचण्या कराव्यात?

'थॅलसिमीया' हा आजार लेखनविषय म्हणुन निवडलात त्यासाठी आपले विशेष आभार! वर मुविकाका म्हणालेत त्याप्रमाणे मलाही ह्या वर्षीच्या फेब्रुवारी महिन्यापर्यंत ह्या आजाराविषयी माहिती नव्हती. बायकोच्या कंपनीत सर्व कर्मचाऱ्यांची वार्षिक वैद्यकीय तपासणी दर वर्षीच्या फेब्रुवारी महिन्यात करण्यात येते. वयाच्या ठराविक टप्प्यांवर तपासण्याही वाढत जातात (महिला कर्मचाऱ्यांच्या थोड्या जास्तच) ह्या वर्षी नुकतीच चाळीशी ओलांडलेल्या तिच्या सहकारी मैत्रिणीची 'थॅलसिमीया' तपासणीही करण्यात आली आणि त्यात ती तुम्ही म्हंटल्याप्रमाणे सदर दोषाची वाहक ( T. minor) असल्याचा अहवाल आला. तिला एक मुलगा असल्याने डॉक्टरांनी खबरदारीचा उपाय म्हणुन तीच्या नवऱ्याचीही तपासणी करण्याचा सल्ला दिला पण त्याच्या अहवालात त्याला असा काही दोष नसल्याचे आल्यावर आणखीन खबरदारीचा उपाय म्हणुन आता मुलाचीही तपासणी करून घ्यायला सांगितली आहे परंतु ह्यावर्षी तो 10 वीत गेला असल्याने त्या दांपत्याने त्याच्या अहवालात काही गडबड आल्यास उगाच त्याच्या मनावर ताण येऊन महत्वाच्या शैक्षणिक वर्षात अभ्यासावर विपरीत परिणाम व्हायला नको म्हणुन त्याची तपासणी पुढच्या वर्षी करण्याचे ठरवले आहे आणि डॉक्टरांनीही तसे करण्यास मान्यता दिली आहे. एक शंका : गेल्या एकदोन वर्षांपासून सदर महिलेस ऐकायला कमी येणे आणि मासिक पाळीचे वेळापत्रक पूर्णपणे विस्कळीत होणे अशा समस्या जाणवू लागल्या आहेत. त्यातल्या दुसऱ्या समस्येचे कारण हे एकवेळ वाढते वय असू शकेल असे मानता येईल कारण हल्ली तो प्रकार सुरु होण्याचे मुलींचे वय जसे कमी होत चालले आहे तसेच तो संपण्याचे वयही कमी होत असताना दिसत आहे. पण चाळीशीच्या आत श्रवणदोष होण्याचा आणि थॅलसिमीयाचा काही संबंध असू शकेल का?

"थॅलसिमियाच्या संदर्भात सौदी अरेबिया, इराण व सायप्रसमध्ये विवाहपूर्व चाचण्या करणे आणि समुपदेशन सक्तीचे आहे."

ही चांगली गोष्ट आहे! बाकी नैतिकता आणि पुनरुत्पादन या संदर्भात त्यांना काय करता येईल ह्याविषयी जे मुद्दे आपण सांगितले आहेत तेही योग्यच वाटतात त्यातला,

"१. डोक्याला कुठलाच त्रास नको असेल तर मुले होऊ न देणे हा एक उपाय आहे ! समजा, तशीही त्यांची "डिंक" पद्धतीने सुखात राहायची तयारी असेल तर मग प्रश्नच मिटला."

ह्या उपयाशी तर मी संपूर्णपणे सहमत आहे 🙁 अर्थात मी आणि माझ्या बायकोने अशी कुठली शारीरिक वा मानसिक समस्या नसतानाही आमची दोघांची जीवनशैली, आवडी निवडी आणि कार्यक्षेत्र ह्यांचा विचार करून एकमताने "डिंक" पद्धतीने राहण्याचा घेतलेला निर्णय योग्य होता हे आज स्वानुभवावरून सांगू शकतो. त्यावेळी आमच्या दोघांच्या घरच्यांना / नातेवाईकांना / मित्रमैत्रिणींना आणि हितचिंतकांना आमचा निर्णय अजिबात पटला नव्हता. आम्ही स्वार्थी आहोत, जवाबदारी टाळण्यासाठी तुम्ही हा निर्णय घेत आहात अशा गोष्टी त्यावेळेस आम्हाला ऐकवणाऱ्या, भावनिक आवाहने वगैरे करणाऱ्यांपैकी बहुतांश जण आता आसपासची सामाजिक परिस्थिती, मुलांच्या समस्या, जवाबदाऱ्या बघितल्यावर आमचा निर्णय योग्य असल्याची स्पष्ट कबुली देतात! दुसरा आणि तिसरा उपायही चांगलाच आहे. सुवर्णमध्य काढण्यासाठी सांगितलेल्या उपायांतील पहिल्या मूल दत्तक घेण्याबद्दल मी व्यक्तिगत पातळीवर थोडा असहमत आहे. कारण माझ्या बाबांच्या एका मित्राचा त्याबाबतचा अनुभव अतिशय वाईट आहे. त्यांच्या दत्तकपुत्राने त्या राजाला रंक करून दाखवले आणि त्यांच्या मृत्यूपश्चात त्यांच्या पत्नीला अक्षरशः देशोधडीला लावले आहे. अर्थात हे अपवादत्मक उदाहरण असू शकेल पण तरी मी ह्या उपायाशी वैयक्तिकरित्या सहमत नाही होऊ शकत! राहिला दुसरा उपाय,

"२. स्वतःचेच मूल हवे असल्यास अपत्यांची संख्या एकदम मर्यादित ठेवणे- शक्यतो एकच. "

+1000 लेख आवडला हे वेगळे सांगणे न लगे! धन्यवाद 🙏

लेख आवडला. थॅलसिमिया असलेले ३-४ वर्षांचे मूल पाहण्यात आहे. सध्या तरी त्याला जास्त त्रास नाहीये, त्यामुळे प्रश्न पडला की थॅलसिमिया मध्येही सौम्य/तीव्र असा काही प्रकार असतो का?

मी स्वत: thalassemia minor आहे. लग्नाच्या आधी जेव्हा मुलींना भेटायचो , आमच्या फॅमिली डॉक्टरने आधीच वॉर्निंग दिली असल्यामुळे साधारण पहिल्या भेटीनंतर मी सांगायचो (असे समजून कि पुढे अजुन भेटीगाठी होऊ शकतात). बऱ्याच जणांचा लगेच नकार यायचा. अनेकांना हा काय प्रकार आहे कळायचा नाही. मी मग त्यांचा Hb नंबर विचारुन (आणि त्यांनी सांगितलं तर ), अंदाज घ्यायचो . थोडा अवांतर - minor वाल्यानी रक्तदान केले तर चालते का ?

थॅलसेमिया या शब्दाची व्युत्पत्ती रोचक आहे. ग्रीक भाषेत Thalassa = समुद्र. हा आजार प्रथम भूमध्य समुद्राभोवती राहणाऱ्या वसाहतींमध्ये आढळला होता. याव्यतिरिक्त तो आफ्रिका खंड, आखाती देश आणि भारतासह द. आशियाई देशांमध्ये बर्यापैकी आढळतो.

त्याची नेहमी प्रमाणेच उत्तम बांधणी, चर्चेतुनही महत्वाची माहिती समजली धन्यवाद कुमार सर पैजारबुवा,

उत्तम लेख आणि चर्चा. ह्या रोगाचे प्रमाण कच्छी समाजात जास्त आहे असे ऐकलेय.

ह्या रोगाचे प्रमाण कच्छी समाजात जास्त आहे

>> बरोबर. कच्ची पटेल या जमातीमध्ये त्याचे प्रमाण बऱ्यापैकी आहे. परंतु भारतात सर्वात जास्त प्रमाण (17 टक्के) हे लारखाना सिंधी या जमातीमध्ये आहे. या संदर्भात इथे भारतातील सहा प्रमुख शहरांमध्ये विविध जाती-जमाती आणि वंशांमध्ये झालेले संशोधन आहे.

छान लेख आणि चर्चा.

नेहमीप्रमाणेच छान लेख!

सर्व नवीन प्रतिसादकांचे उत्साहवर्धनाबद्दल आभार ! ...... हा आजार मोठ्या प्रमाणात असणारे जे भौगोलिक प्रदेश आहेत त्यांचे हवामान उष्ण व दमट असते. तिथे पाऊसही चांगल्यापैकी पडतो. पावसाळ्यात डबकी साठतात. त्यातून डासांची उत्पत्ती होते. यातून त्या भागांमध्ये मलेरिया स्थिरावला आणि फोफावला. १. तिथल्या माणसांच्या अनेक पिढ्यांना वारंवार मलेरिया झाल्यानंतर शरीरात जनुकांच्या पातळीवरील उत्क्रांती हळूहळू सुरू झाली. २. मलेरियाचा जंतू लाल पेशींवर हल्ला करतो. निरोगी माणसातील लाल पेशींपेक्षा थॅलेसेमिया ( व सिकल सेल आजार) या रुग्णांच्या लाल पेशींचे विशिष्ट गुणधर्म असतात( ते अजून पूर्णपणे समजलेले नाहीत). त्यामुळे मलेरियाच्या जन्तूला या पेशींवर हल्ला करणे अवघड जाते. जरी त्याने हल्ला करून तो आत शिरला तरी तिथे त्याची वाढ रोखली जाते आणि त्याचे आयुष्यही कमी राहते. ३. या सर्व कारणांमुळे संबंधित व्यक्तीला तीव्र मलेरिया होण्यापासून चांगल्यापैकी संरक्षण मिळते. ४.कायमस्वरूपी मलेरियामुळे इतक्या बऱ्याच जनतेला थलसिमियाची नैसर्गिक “भेट” मिळाली. तिचे अन्य काही तोटे असले तरी मलेरीयापासून बऱ्याच प्रमाणात संरक्षण हा फायदाही मिळाला. T. minor च्या बाबतीत तर हे विशेष उपयुक्त ठरले.

सर्व नवीन प्रतिसादकांचे उत्साहवर्धनाबद्दल आभार ! ...... हा आजार मोठ्या प्रमाणात असणारे जे भौगोलिक प्रदेश आहेत त्यांचे हवामान उष्ण व दमट असते. तिथे पाऊसही चांगल्यापैकी पडतो. पावसाळ्यात डबकी साठतात. त्यातून डासांची उत्पत्ती होते. यातून त्या भागांमध्ये मलेरिया स्थिरावला आणि फोफावला. १. तिथल्या माणसांच्या अनेक पिढ्यांना वारंवार मलेरिया झाल्यानंतर शरीरात जनुकांच्या पातळीवरील उत्क्रांती हळूहळू सुरू झाली. २. मलेरियाचा जंतू लाल पेशींवर हल्ला करतो. निरोगी माणसातील लाल पेशींपेक्षा थॅलेसेमिया ( व सिकल सेल आजार) या रुग्णांच्या लाल पेशींचे विशिष्ट गुणधर्म असतात( ते अजून पूर्णपणे समजलेले नाहीत). त्यामुळे मलेरियाच्या जन्तूला या पेशींवर हल्ला करणे अवघड जाते. जरी त्याने हल्ला करून तो आत शिरला तरी तिथे त्याची वाढ रोखली जाते आणि त्याचे आयुष्यही कमी राहते. ३. या सर्व कारणांमुळे संबंधित व्यक्तीला तीव्र मलेरिया होण्यापासून चांगल्यापैकी संरक्षण मिळते. ४.कायमस्वरूपी मलेरियामुळे इतक्या बऱ्याच जनतेला थलसिमियाची नैसर्गिक “भेट” मिळाली. तिचे अन्य काही तोटे असले तरी मलेरीयापासून बऱ्याच प्रमाणात संरक्षण हा फायदाही मिळाला. T. minor च्या बाबतीत तर हे विशेष उपयुक्त ठरले.

लेखातील प्रकरणात प्रगती आहे. मित्राच्या मुलाने तीच चाचणी करून घेतली. त्यात कोणताही दोष नाही. आता ते दोघे लग्न करणार आहेत. त्यांना शुभेच्छा !

अतिशय सुंदर लेख.... नेहमी प्रमाणेच. थॅलसेमिया या आजाराची इत्थंभूत माहिती समजली. चांगला लेख आणि चांगली चर्चा.

जागतिक Thalassemia दिनानिमित्त (८ मे) सर्व संबंधित बंधू-भगिनींना उत्तम आरोग्यपूर्ण शुभेच्छा !

काल माझ्या मित्राचा फोन आला. तो त्याच्या मुलीसाठी स्थळ बघतो आहे. एका मुलाच्या बाबतीत त्यांने शंका विचारली की या दोघांचेही एबी आणि आरएच प्रकारातील रक्तगट पूर्ण वेगळे आहेत. तर मग पुढे जाऊ का ? मी त्याला सांगितले, “ ते रक्तगट वेगळे असणे हा स्थळ नाकारण्यातील मुद्दा अजिबात नाही (त्याची सर्व वैद्यकीय तरतूद आता झालेली आहे). परंतु जर तुझ्या मुलीने कधीच रक्तदान केलेले नसेल तर आता थॅलसिमिया वाहकाची चाचणी जरूर करून घे. ते अधिक महत्त्वाचे आहे”. पाहून लग्न करणाऱ्या दोन्ही बाजूंनी आता या मुद्द्याकडे लक्ष द्यायची गरज आहे..

लेखामध्ये जो प्रसंग दिला आहे त्या संदर्भातील एक गोड बातमी काल समजली. गेल्या वर्षी मित्राच्या मुलाचे लग्न झाले होते. नुकतीच त्यांना एक गोंडस मुलगी झालेली आहे. जन्मताच तिची थॅलसीमिया चाचणी करण्यात आली आणि ती निगेटिव्ह आहे !

भारतातील बऱ्याच जनुकीय आजारांबाबत हैदराबाद येथील K Thangaraj या CCMB वैज्ञानिकांनी त्यांचे असे मत व्यक्त केले आहे :

फक्त स्वतःच्याच जातीत लग्न करणे काय किंवा अगदी जवळच्या नात्यात लग्न करणे काय, या दोन्हीही गोष्टी जनुकीय आजार होण्याच्या संदर्भात समान आहेत.

भारतीयांच्या उगम आणि वंशाबाबत त्यांनी काही अभ्यासपूर्ण विधाने केलेली आहेत.

विवाहपुर्व समुपदेशन हा एक महत्त्वपूर्ण मुद्दा आहेच पण वैद्यकीय जागरूकता व आसलेल्या आजाराची स्वीकारार्हता त्याहूनही अधिक महत्त्वपूर्ण आहे. स्किझोफ्रेनिया हा मनाचा एक तीव्र प्रकारात मोडणारा विकार. यात त्या व्यक्तीला भास होतात. संशय वाटू लागतो पती-पत्नीला चारित्र्याबद्दल संशय येणं, कधी आपण खूप ‘ग्रेट’ आहोत, महान आहोत असं वाटणं हे भ्रम होऊ शकतात. याच आजारात कानात कोणी बोलत आहे, असा भास होतो. स्किझोफ्रेनिया हा दीर्घकाळ चालणारा विकार आहे. यात त्या व्यक्ती सोबत कुटुंबातील इतरांना देखील समुपदेशनाची गरज भासते. कुटुंबिय या गोष्टीकडे लक्ष देत नाही.आजार लपवतात. लग्नाकडे यावर उपचार या दृष्टिकोनातून बघीतले ज्यामुळे दोन कुटुंबाचे मानसिक स्वास्थ्य धोक्यात येते. स्वस्थ व्यक्तीची फसवणूक होते. यावर बरेच वैद्यकीय क्षेत्रातील तज्ज्ञ जीव तोडून काम करत आहेत. सरकारने त्याला कायद्याची जोड देण्याची गरज आहे मला वाटते.

माहिती बद्दल धन्यवाद ...

असलेल्या आजाराची स्वीकारार्हता त्याहूनही अधिक महत्त्वपूर्ण आहे.

+११ चांगला मुद्दा आहे.

खूप महत्त्वाचा विषय आहे.उत्तम लेख आहे.मनाचा संभ्रम पालकांपुरता असल्यास ठीक पण दोघांना शंका असेल तर विचार करूनच निर्णय घ्यावा लागतो. आणखिन कोणत्या चाचण्या आवश्यक आहेत?

वा कुमारसर!! वैद्यकिय क्षेत्रातला अजुन एक वेगळा पैलु मांडणारा उत्तम लेख!! तुम्ही म्हणालात तसे, या गोष्टीला सामाजिक,कायदेविषयक्,आर्थिक्,मानसिक असे अनेक पैलु आहेत. तुमच्या मित्राच्या केसमध्ये जर मुलीकडच्यांनी ही माहिती लपवुन ठेवली असती तर कदाचित लग्न झाले असते अणि होणारे मुलही निरोगी किवा टी. मायनर झाले असते. शिवाय वाहक व्यक्तीमध्ये वाढ खुंटणे वगैरे लक्षणे नसल्याने ते कधीच उघडकीला आले नसते. आपल्या आसपास असे कितीतरी टी. मायनर लोक असतील कोणास ठाउक? एक प्रश्न--एकुणच लग्न ठरवताना पत्रिका ,आर्थिक, कौटुंबिक,सामाजिक परिस्थिती वगैरे बघण्यापेक्षा वैद्यकिय बाजुकडे जास्त लक्ष द्यावे का? आणि तसे करायचे तर कोणत्या चाचण्या कराव्यात?

'थॅलसिमीया' हा आजार लेखनविषय म्हणुन निवडलात त्यासाठी आपले विशेष आभार! वर मुविकाका म्हणालेत त्याप्रमाणे मलाही ह्या वर्षीच्या फेब्रुवारी महिन्यापर्यंत ह्या आजाराविषयी माहिती नव्हती. बायकोच्या कंपनीत सर्व कर्मचाऱ्यांची वार्षिक वैद्यकीय तपासणी दर वर्षीच्या फेब्रुवारी महिन्यात करण्यात येते. वयाच्या ठराविक टप्प्यांवर तपासण्याही वाढत जातात (महिला कर्मचाऱ्यांच्या थोड्या जास्तच) ह्या वर्षी नुकतीच चाळीशी ओलांडलेल्या तिच्या सहकारी मैत्रिणीची 'थॅलसिमीया' तपासणीही करण्यात आली आणि त्यात ती तुम्ही म्हंटल्याप्रमाणे सदर दोषाची वाहक ( T. minor) असल्याचा अहवाल आला. तिला एक मुलगा असल्याने डॉक्टरांनी खबरदारीचा उपाय म्हणुन तीच्या नवऱ्याचीही तपासणी करण्याचा सल्ला दिला पण त्याच्या अहवालात त्याला असा काही दोष नसल्याचे आल्यावर आणखीन खबरदारीचा उपाय म्हणुन आता मुलाचीही तपासणी करून घ्यायला सांगितली आहे परंतु ह्यावर्षी तो 10 वीत गेला असल्याने त्या दांपत्याने त्याच्या अहवालात काही गडबड आल्यास उगाच त्याच्या मनावर ताण येऊन महत्वाच्या शैक्षणिक वर्षात अभ्यासावर विपरीत परिणाम व्हायला नको म्हणुन त्याची तपासणी पुढच्या वर्षी करण्याचे ठरवले आहे आणि डॉक्टरांनीही तसे करण्यास मान्यता दिली आहे. एक शंका : गेल्या एकदोन वर्षांपासून सदर महिलेस ऐकायला कमी येणे आणि मासिक पाळीचे वेळापत्रक पूर्णपणे विस्कळीत होणे अशा समस्या जाणवू लागल्या आहेत. त्यातल्या दुसऱ्या समस्येचे कारण हे एकवेळ वाढते वय असू शकेल असे मानता येईल कारण हल्ली तो प्रकार सुरु होण्याचे मुलींचे वय जसे कमी होत चालले आहे तसेच तो संपण्याचे वयही कमी होत असताना दिसत आहे. पण चाळीशीच्या आत श्रवणदोष होण्याचा आणि थॅलसिमीयाचा काही संबंध असू शकेल का?

"थॅलसिमियाच्या संदर्भात सौदी अरेबिया, इराण व सायप्रसमध्ये विवाहपूर्व चाचण्या करणे आणि समुपदेशन सक्तीचे आहे."

ही चांगली गोष्ट आहे! बाकी नैतिकता आणि पुनरुत्पादन या संदर्भात त्यांना काय करता येईल ह्याविषयी जे मुद्दे आपण सांगितले आहेत तेही योग्यच वाटतात त्यातला,

"१. डोक्याला कुठलाच त्रास नको असेल तर मुले होऊ न देणे हा एक उपाय आहे ! समजा, तशीही त्यांची "डिंक" पद्धतीने सुखात राहायची तयारी असेल तर मग प्रश्नच मिटला."

ह्या उपयाशी तर मी संपूर्णपणे सहमत आहे 🙁 अर्थात मी आणि माझ्या बायकोने अशी कुठली शारीरिक वा मानसिक समस्या नसतानाही आमची दोघांची जीवनशैली, आवडी निवडी आणि कार्यक्षेत्र ह्यांचा विचार करून एकमताने "डिंक" पद्धतीने राहण्याचा घेतलेला निर्णय योग्य होता हे आज स्वानुभवावरून सांगू शकतो. त्यावेळी आमच्या दोघांच्या घरच्यांना / नातेवाईकांना / मित्रमैत्रिणींना आणि हितचिंतकांना आमचा निर्णय अजिबात पटला नव्हता. आम्ही स्वार्थी आहोत, जवाबदारी टाळण्यासाठी तुम्ही हा निर्णय घेत आहात अशा गोष्टी त्यावेळेस आम्हाला ऐकवणाऱ्या, भावनिक आवाहने वगैरे करणाऱ्यांपैकी बहुतांश जण आता आसपासची सामाजिक परिस्थिती, मुलांच्या समस्या, जवाबदाऱ्या बघितल्यावर आमचा निर्णय योग्य असल्याची स्पष्ट कबुली देतात! दुसरा आणि तिसरा उपायही चांगलाच आहे. सुवर्णमध्य काढण्यासाठी सांगितलेल्या उपायांतील पहिल्या मूल दत्तक घेण्याबद्दल मी व्यक्तिगत पातळीवर थोडा असहमत आहे. कारण माझ्या बाबांच्या एका मित्राचा त्याबाबतचा अनुभव अतिशय वाईट आहे. त्यांच्या दत्तकपुत्राने त्या राजाला रंक करून दाखवले आणि त्यांच्या मृत्यूपश्चात त्यांच्या पत्नीला अक्षरशः देशोधडीला लावले आहे. अर्थात हे अपवादत्मक उदाहरण असू शकेल पण तरी मी ह्या उपायाशी वैयक्तिकरित्या सहमत नाही होऊ शकत! राहिला दुसरा उपाय,

"२. स्वतःचेच मूल हवे असल्यास अपत्यांची संख्या एकदम मर्यादित ठेवणे- शक्यतो एकच. "

+1000 लेख आवडला हे वेगळे सांगणे न लगे! धन्यवाद 🙏

लेख आवडला. थॅलसिमिया असलेले ३-४ वर्षांचे मूल पाहण्यात आहे. सध्या तरी त्याला जास्त त्रास नाहीये, त्यामुळे प्रश्न पडला की थॅलसिमिया मध्येही सौम्य/तीव्र असा काही प्रकार असतो का?

मी स्वत: thalassemia minor आहे. लग्नाच्या आधी जेव्हा मुलींना भेटायचो , आमच्या फॅमिली डॉक्टरने आधीच वॉर्निंग दिली असल्यामुळे साधारण पहिल्या भेटीनंतर मी सांगायचो (असे समजून कि पुढे अजुन भेटीगाठी होऊ शकतात). बऱ्याच जणांचा लगेच नकार यायचा. अनेकांना हा काय प्रकार आहे कळायचा नाही. मी मग त्यांचा Hb नंबर विचारुन (आणि त्यांनी सांगितलं तर ), अंदाज घ्यायचो . थोडा अवांतर - minor वाल्यानी रक्तदान केले तर चालते का ?

थॅलसेमिया या शब्दाची व्युत्पत्ती रोचक आहे. ग्रीक भाषेत Thalassa = समुद्र. हा आजार प्रथम भूमध्य समुद्राभोवती राहणाऱ्या वसाहतींमध्ये आढळला होता. याव्यतिरिक्त तो आफ्रिका खंड, आखाती देश आणि भारतासह द. आशियाई देशांमध्ये बर्यापैकी आढळतो.

त्याची नेहमी प्रमाणेच उत्तम बांधणी, चर्चेतुनही महत्वाची माहिती समजली धन्यवाद कुमार सर पैजारबुवा,

उत्तम लेख आणि चर्चा. ह्या रोगाचे प्रमाण कच्छी समाजात जास्त आहे असे ऐकलेय.

ह्या रोगाचे प्रमाण कच्छी समाजात जास्त आहे

>> बरोबर. कच्ची पटेल या जमातीमध्ये त्याचे प्रमाण बऱ्यापैकी आहे. परंतु भारतात सर्वात जास्त प्रमाण (17 टक्के) हे लारखाना सिंधी या जमातीमध्ये आहे. या संदर्भात इथे भारतातील सहा प्रमुख शहरांमध्ये विविध जाती-जमाती आणि वंशांमध्ये झालेले संशोधन आहे.

छान लेख आणि चर्चा.

नेहमीप्रमाणेच छान लेख!

सर्व नवीन प्रतिसादकांचे उत्साहवर्धनाबद्दल आभार ! ...... हा आजार मोठ्या प्रमाणात असणारे जे भौगोलिक प्रदेश आहेत त्यांचे हवामान उष्ण व दमट असते. तिथे पाऊसही चांगल्यापैकी पडतो. पावसाळ्यात डबकी साठतात. त्यातून डासांची उत्पत्ती होते. यातून त्या भागांमध्ये मलेरिया स्थिरावला आणि फोफावला. १. तिथल्या माणसांच्या अनेक पिढ्यांना वारंवार मलेरिया झाल्यानंतर शरीरात जनुकांच्या पातळीवरील उत्क्रांती हळूहळू सुरू झाली. २. मलेरियाचा जंतू लाल पेशींवर हल्ला करतो. निरोगी माणसातील लाल पेशींपेक्षा थॅलेसेमिया ( व सिकल सेल आजार) या रुग्णांच्या लाल पेशींचे विशिष्ट गुणधर्म असतात( ते अजून पूर्णपणे समजलेले नाहीत). त्यामुळे मलेरियाच्या जन्तूला या पेशींवर हल्ला करणे अवघड जाते. जरी त्याने हल्ला करून तो आत शिरला तरी तिथे त्याची वाढ रोखली जाते आणि त्याचे आयुष्यही कमी राहते. ३. या सर्व कारणांमुळे संबंधित व्यक्तीला तीव्र मलेरिया होण्यापासून चांगल्यापैकी संरक्षण मिळते. ४.कायमस्वरूपी मलेरियामुळे इतक्या बऱ्याच जनतेला थलसिमियाची नैसर्गिक “भेट” मिळाली. तिचे अन्य काही तोटे असले तरी मलेरीयापासून बऱ्याच प्रमाणात संरक्षण हा फायदाही मिळाला. T. minor च्या बाबतीत तर हे विशेष उपयुक्त ठरले.

सर्व नवीन प्रतिसादकांचे उत्साहवर्धनाबद्दल आभार ! ...... हा आजार मोठ्या प्रमाणात असणारे जे भौगोलिक प्रदेश आहेत त्यांचे हवामान उष्ण व दमट असते. तिथे पाऊसही चांगल्यापैकी पडतो. पावसाळ्यात डबकी साठतात. त्यातून डासांची उत्पत्ती होते. यातून त्या भागांमध्ये मलेरिया स्थिरावला आणि फोफावला. १. तिथल्या माणसांच्या अनेक पिढ्यांना वारंवार मलेरिया झाल्यानंतर शरीरात जनुकांच्या पातळीवरील उत्क्रांती हळूहळू सुरू झाली. २. मलेरियाचा जंतू लाल पेशींवर हल्ला करतो. निरोगी माणसातील लाल पेशींपेक्षा थॅलेसेमिया ( व सिकल सेल आजार) या रुग्णांच्या लाल पेशींचे विशिष्ट गुणधर्म असतात( ते अजून पूर्णपणे समजलेले नाहीत). त्यामुळे मलेरियाच्या जन्तूला या पेशींवर हल्ला करणे अवघड जाते. जरी त्याने हल्ला करून तो आत शिरला तरी तिथे त्याची वाढ रोखली जाते आणि त्याचे आयुष्यही कमी राहते. ३. या सर्व कारणांमुळे संबंधित व्यक्तीला तीव्र मलेरिया होण्यापासून चांगल्यापैकी संरक्षण मिळते. ४.कायमस्वरूपी मलेरियामुळे इतक्या बऱ्याच जनतेला थलसिमियाची नैसर्गिक “भेट” मिळाली. तिचे अन्य काही तोटे असले तरी मलेरीयापासून बऱ्याच प्रमाणात संरक्षण हा फायदाही मिळाला. T. minor च्या बाबतीत तर हे विशेष उपयुक्त ठरले.

लेखातील प्रकरणात प्रगती आहे. मित्राच्या मुलाने तीच चाचणी करून घेतली. त्यात कोणताही दोष नाही. आता ते दोघे लग्न करणार आहेत. त्यांना शुभेच्छा !

अतिशय सुंदर लेख.... नेहमी प्रमाणेच. थॅलसेमिया या आजाराची इत्थंभूत माहिती समजली. चांगला लेख आणि चांगली चर्चा.

जागतिक Thalassemia दिनानिमित्त (८ मे) सर्व संबंधित बंधू-भगिनींना उत्तम आरोग्यपूर्ण शुभेच्छा !

काल माझ्या मित्राचा फोन आला. तो त्याच्या मुलीसाठी स्थळ बघतो आहे. एका मुलाच्या बाबतीत त्यांने शंका विचारली की या दोघांचेही एबी आणि आरएच प्रकारातील रक्तगट पूर्ण वेगळे आहेत. तर मग पुढे जाऊ का ? मी त्याला सांगितले, “ ते रक्तगट वेगळे असणे हा स्थळ नाकारण्यातील मुद्दा अजिबात नाही (त्याची सर्व वैद्यकीय तरतूद आता झालेली आहे). परंतु जर तुझ्या मुलीने कधीच रक्तदान केलेले नसेल तर आता थॅलसिमिया वाहकाची चाचणी जरूर करून घे. ते अधिक महत्त्वाचे आहे”. पाहून लग्न करणाऱ्या दोन्ही बाजूंनी आता या मुद्द्याकडे लक्ष द्यायची गरज आहे..

लेखामध्ये जो प्रसंग दिला आहे त्या संदर्भातील एक गोड बातमी काल समजली. गेल्या वर्षी मित्राच्या मुलाचे लग्न झाले होते. नुकतीच त्यांना एक गोंडस मुलगी झालेली आहे. जन्मताच तिची थॅलसीमिया चाचणी करण्यात आली आणि ती निगेटिव्ह आहे !

भारतातील बऱ्याच जनुकीय आजारांबाबत हैदराबाद येथील K Thangaraj या CCMB वैज्ञानिकांनी त्यांचे असे मत व्यक्त केले आहे :

फक्त स्वतःच्याच जातीत लग्न करणे काय किंवा अगदी जवळच्या नात्यात लग्न करणे काय, या दोन्हीही गोष्टी जनुकीय आजार होण्याच्या संदर्भात समान आहेत.

भारतीयांच्या उगम आणि वंशाबाबत त्यांनी काही अभ्यासपूर्ण विधाने केलेली आहेत.

मला बरेच दिवस असा प्रश्न पडला आहे की लाल असे म्हटल्यावर माझ्या मेंदूत जी प्रतिमा उभी रहाते तशीच प्रतिमा दुसर्‍या व्यक्तीच्या डोळ्यासमोर उभी रहात असेल का? पैजारबुवा,

रंगजाणिवांच्या विश्वाची शरीर-वैद्यक परिप्रेक्ष्यातून मांडणी करणारा हा लेख आवडला. या चर्चेत भर घालण्याची माझी पात्रता नाही. पण तज्ज्ञ मिपाकर्स भर घालतीलच. --- उत्तर 74 आहे का? --- अवांतर: रंगांच्या तंत्रविश्वात - वेगवेगळ्या माध्यमांवर रंग उमटवण्याच्या वेगवेगळ्या प्रणाली असतात - त्यांपैकी RGB CMYK RYB ह्या काही. लेखानुरूप चर्चा सुरु राहायला हवी; इथेच आवरते घेतो.

रोचक माहिती !

छान रंगीत लेख.

लेख मनापासून वाचला. माझा मुलगा यातल्या partial colour blind प्रकारात येतो . लहान असताना मी त्याला रंग शिकवले. पण तेव्हा जाणवल नाही कधी. लहान आहे म्हणून चुकीचे रंग सांगतो असं वाटायचं. साधारण ६ वर्षाचा झाल्यावर आम्ही मुद्दाम त्याला रंग विचारायला लागलो. पण पोपटपंची करून त्याला माहित झालं होत. त्यामुळे हिरवा रंग दाखव म्हटलं कि पानांचा सांगायचा. पण खोडाचासुद्धा हिरवाच सांगायचा. डॉक्टरला दाखवल्यावर डॉक्टरनि कन्फर्म केलं कि त्याला रंगदृष्टिदोष आहे. त्याला लाल, निळा, हिरवा, पिवळा असे मेन रंग कळतात पण त्याची शेड कमी जास्त झाली कि गोंधळतो. त्याला देखील याची कल्पना दिलेली आहे. त्यामुळे चित्रकला हा विषय आम्ही ऑप्शनला टाकलाय (म्हणजे त्यात त्याला किती का मार्क मिळेना आम्ही लक्ष देत नाही)तसंच शाळेत देखील सांगून ठेवलेलं आहे ,नाही त्याला जमलं तर सोडून द्या.आपणहून केलं तर ठीक आहे. डॉक्टरनि याच कारण अनुवंशिकता हे सांगितल्यावर आमची ट्यूब पेटली. माझ्या दादाला सेम प्रॉब्लेम होता. आणि जेव्हा इतर भावंडांशी हा विषय झाला तेव्हा माझ्या मामाला देखील रंग कळत नाहीत हे कळले. आता आजोबा हयात नसल्याने आणखी पाठी जाणे शक्य नाही. पण निदान आईकडून हा अनुवंशिकतेने आलाय. मामा - दादा आणि आता माझा मुलगा असा याचा प्रवास आहे. मामाच्या मुलाला हा दोष नाही किंवा दादाच्या दोन्ही मुलांना हा दोष नाही. अर्थात फार मेजर काही नसल्याने आणि त्यावर उपाय नाही हे डॉक्टर नि स्पष्ट सांगितल्याने आमचं रुटीन कुठे बिघडलं नाही. फक्त आता मुलाच्या करियर च्यादृष्टीने विचार करता लेखात म्हटल्याप्रमाणे काही ऑप्शन्स रद्द करावे लागले. डॉक्टरना जेव्हा विचारले तेव्हा स्पष्टीकरण देताना त्यांनी सांगितले, कि जे पूर्णपणे रंगदृष्टिदोष असतात त्यांना ब्लॅक अँड व्हाईट पिक्चर कसा दिसेल त्याप्रमाणे जग दिसत असत. त्यातही थोड्या शेड्स असतातच. मग ते लोक त्या शेड्स ना लाल, निळा, पिवळा हि नावं देऊन त्यांच्या डोक्यात शेड्स पक्क्या करतात. लहान असताना आम्ही दादाला रंग काळात नाहीत तेव्हा खूप हसायचो. मुद्दाम दादाला हा रंग कोणता आहे ? विचारायचो आणि त्याने चुकीचे सांगितल्यावर हसायचो. तेव्हा आई, आजी कोणाला असं काही असेल याची माहिती नव्हती. आता नेट वर वाचून, वगैरे माहिती असल्याने आम्ही वेळेत जाऊन डॉक्टरला दाखवून सल्ला घेतला. अर्थात आधी म्हटल्याप्रमाणे दादाचे देखील नुकसान काही झाले नाही. गाडी चालवताना सिग्नल जगभरात सेम असतात. लाईट ऑन /ऑफ कळतो. त्यामुळे वरचा लाईट लागला कि लाल सिग्नल लागला हे कळतं. त्यामुळे ड्रायविंगला प्रॉब्लेम येत नाही. त्यात इथे गावाकडे सिग्नल नसल्याने मोठ्या शहरात जाईल तेव्हाचाच प्रश्न असतो. पण तरीही कधीही त्याच्या हातून अपघात झाला नाही कि मुंबई - पुण्यात आल्यावर सिग्नल तोडल्याबद्दल पावती फाडावी लागली नाही. प्रतिसाद फारच मोठा झाला पण माझ्या अनुभवाचा विषय असल्याने जरा जास्त लिहिले गेले .

कागा सब तन खायियो ,चुन चुन खायियो मास दो नैना मत खायियो ,इनमे पिया मिलन की आस

सर्व नवीन प्रतिसादकांचे उत्साहवर्धनाबद्दल आभार ! .. मालविका, सुंदर अनुभवजन्य प्र. त्यातले काही मुद्दे स्वतंत्रपणे घेतो.

त्यामुळे चित्रकला हा विषय आम्ही ऑप्शनला टाकलाय

>>> हरकत नाही. पण .. हेही रोचक आहे : 1. Clifton Pugh हे ऑस्ट्रेलियाचे नामवंत चित्रकार. त्यांना रंगदृष्टीदोष होता. त्यामुळे त्यांना इच्छा असूनही नौदलात प्रवेश मिळाला नाही. पुढे ते उत्तम दर्जाचे चित्रकार झाले आणि त्यांनी आंतरराष्ट्रीय कीर्ती मिळवली. 2. Jin Kim या कोरीआच्या कलाकारांनी Animation क्षेत्रात आंतरराष्ट्रीय कीर्ती मिळवली. त्यांनाही हा दोष होता.

दोष असलेल्या व्यक्तींना सिग्नल ओळखायला मदत व्हावी म्हणून कॅनडामधील हे नियंत्रक दिवे पहा. प्रत्येक रंगाचा दिवा वेगळ्या आकाराच्या मुशीत बसवला आहे : लाल दिवा : चौरस चौकट पिवळा दिवा : हिर्‍याच्या आकाराची हिरवा : वर्तुळाकार

जटील तांत्रिक माहिती बऱ्यापैकी सुगम करून सांगितलीत.

छान माहिती. वर नितीन पालकर म्हणतात त्याप्रमाणे जातील माहिती सोपी करून सांगितलीत. धन्यवाद!

सर्व नवीन प्रतिसादकांचे उत्साहवर्धनाबद्दल आभार ! आपणा सर्वांच्या सहभागानेच चर्चा चांगली होत आहे. तुमचे प्रतिसाद माझ्यासाठी प्रेरणादायी आहेत. हा विषय तसा क्लिष्ट आहे. त्यामध्ये शरीरशास्त्र, जनुकशास्त्र, पदार्थविज्ञान आणि गणित या सर्व अभ्यासशाखांचा संबंध येतो. काही मुद्दे तसे क्‍लिष्ट असून त्यांना सोपे करण्याच्या मर्यादा आहेत. परंतु या विषयातील व्यक्तिगत अनुभव आणि विषयाचे सामाजिक अंग या गोष्टी सर्वांना आवडतील या उद्देशानेच हे लेखन केले.

काही स्त्रियांमध्ये एक्स गुणसूत्रावर एक विशिष्ट प्रकारचा जनुकबदल झालेला असतो. त्यातून त्यांच्या दृष्टीपटलात ४ प्रकारच्या शंकुपेशी निर्माण होतात. (लेखात म्हटल्याप्रमाणे निरोगी व्यक्तीत फक्त ३ प्रकारच्या असतात). या चौथ्या प्रकारच्या पेशीमुळे अशा स्त्रियांना एका अतिरिक्त तरंगलांबीचा प्रकाश दिसू शकतो. याला रंगदृष्टीचे चौरंगी सूत्र असे म्हटले जाते. अशा स्त्रिया सामान्यांपेक्षा कित्येक पट अधिक रंग(छटा) पाहू शकतात. ….. याव्यतिरिक्त मानवी उत्क्रांतीच्या दृष्टिकोनातूनही काही रंजक मुद्दे पुढे आले आहेत. तीन प्रकारच्या शंकुपेशी व तिरंगी सूत्र ही अंतिम उत्क्रांती आहे काय? तर तसे नसावे. अजून काही हजार वर्षांनी अशी शक्यता आहे, की चौथ्या प्रकारची शंकुपेशी माणसांमध्ये तयार होऊ शकते. त्या परिस्थितीत मानवाने उत्क्रांतीचा वरचा टप्पा गाठलेला असेल आणि रंगदृष्टीही चौरंगी सूत्रावर आधारलेली असू शकते.

क्लिष्ट विषय सोपा करून सांगण्यात तुमची हातोटी आहे, लेखात पुन्हा एकदा प्रत्यय आला. पु ले शु

आणि मालविका यांचा प्रतिसाद पण आवडला ...

धन्यवाद मंडळी. तुमच्या प्रोत्साहनामुळेच लेखनासाठी नेहमी प्रेरणा मिळते. ........ अजून काही.... मासे व पक्ष्यांच्या काही जातींमध्ये दृष्टीचे चौरंगी सूत्र असते. पक्ष्यांना त्यांचे अन्न शोधणे आणि पुनरुत्पादनासाठी जोडीदार निवडण्यासाठी नीलातित (UV) प्रकाशदृष्टीची गरज असते. त्यामुळे त्यांच्यात चौथ्या प्रकारच्या शंकुपेशी आहेत. पृष्ठवंशीय प्राण्यांचे पूर्वज खरेतर चौरंगी दृष्टीचे होते. पुढे उत्क्रांती दरम्यान पहिले सस्तन प्राणी दुरंगी दृष्टीचे झाले. माकड आणि वानर यांच्यापासून तिरंगी सूत्र दिसू लागले. ….. आता इथून पुढच्या उत्क्रांतीमध्ये मानव पुन्हा चौरंगी दृष्टीकडे जाणार काय, हा सध्याच्या संशोधनाचा विषय आहे !

धन्यवाद मंडळी. तुमच्या प्रोत्साहनामुळेच लेखनासाठी नेहमी प्रेरणा मिळते. ........ अजून काही.... मासे व पक्ष्यांच्या काही जातींमध्ये दृष्टीचे चौरंगी सूत्र असते. पक्ष्यांना त्यांचे अन्न शोधणे आणि पुनरुत्पादनासाठी जोडीदार निवडण्यासाठी नीलातित (UV) प्रकाशदृष्टीची गरज असते. त्यामुळे त्यांच्यात चौथ्या प्रकारच्या शंकुपेशी आहेत. पृष्ठवंशीय प्राण्यांचे पूर्वज खरेतर चौरंगी दृष्टीचे होते. पुढे उत्क्रांती दरम्यान पहिले सस्तन प्राणी दुरंगी दृष्टीचे झाले. माकड आणि वानर यांच्यापासून तिरंगी सूत्र दिसू लागले. ….. आता इथून पुढच्या उत्क्रांतीमध्ये मानव पुन्हा चौरंगी दृष्टीकडे जाणार काय, हा सध्याच्या संशोधनाचा विषय आहे !

माहितीपुर्ण लेखाबद्दल धन्यवाद डॉक्टर istotine व अन्य काही eye drops रंगदृष्टीदोषावर गुणकारी असल्याचा दावा करतात. याबद्दल काही सांगू शकाल काय ?

नेहमीप्रमाणेच उत्तम लेख! एका दृष्टीक्षेपात चित्रातला आकडा मला 74 वाटला. ह्या लेखाची लिंक रंगदृष्टीची समस्या असलेल्या माझ्या शारजास्थित मित्राला पाठवत आहे. तो केरळी असला तरी उत्तमरीत्या मराठी वाचू -बोलू शकतो. पंधरा एक वर्षांपूर्वी तो भारतातून यूएई ला स्थलांतरित झाला तेव्हा ह्या समस्येमुळे त्याला तिथला वाहन चालवण्याचा परवाना मिळू शकला नाही!

वैद्यकीय पेशात सुद्धा खरेतर निरोगी रंगदृष्टीची गरज आहे. काविळीच्या रुग्णाचा रंग, सूक्ष्मदर्शकाखाली दिसणारे विविध जंतू आणि पेशींचा रंग, तसेच विविध दुर्बिणींद्वारा केलेल्या शरीराच्या अंतर्गत तपासण्यांमध्ये रंग अचूक ओळखण्याचे महत्त्व नक्कीच आहे. भारतीय वैद्यक परिषदेचा एक पूर्वापार नियम होता, की वैद्यकीय शिक्षण-प्रवेश घेण्यासाठी रंगदृष्टी निरोगी पाहिजे. परंतु 2017 मध्ये या नियमाविरुद्ध सर्वोच्च न्यायालयात याचिका दाखल करण्यात आली. न्यायालयाचा निकाल याचिकाकर्त्याचे बाजूने लागला. मग न्यायालयीन आदेशानुसार भारतीय वैद्यक परिषदेने समिती नेमून तो नियम काढून टाकलेला आहे.

न्यायालयाचा हा निवाडा मला तरी पटला नाही!

जगातील प्राचीन संस्कृतींमध्ये असलेल्या भिन्न ‘रंगज्ञाना’वर प्रकाश टाकणारा एक छान लेख: त्यांच्या व आजच्या आपल्या ‘रंगज्ञाना’त बराच फरक आहे. विविध वस्तूंच्या शोधानुसार रंगज्ञान विकसित होत गेले.

मला बरेच दिवस असा प्रश्न पडला आहे की लाल असे म्हटल्यावर माझ्या मेंदूत जी प्रतिमा उभी रहाते तशीच प्रतिमा दुसर्‍या व्यक्तीच्या डोळ्यासमोर उभी रहात असेल का? पैजारबुवा,

रंगजाणिवांच्या विश्वाची शरीर-वैद्यक परिप्रेक्ष्यातून मांडणी करणारा हा लेख आवडला. या चर्चेत भर घालण्याची माझी पात्रता नाही. पण तज्ज्ञ मिपाकर्स भर घालतीलच. --- उत्तर 74 आहे का? --- अवांतर: रंगांच्या तंत्रविश्वात - वेगवेगळ्या माध्यमांवर रंग उमटवण्याच्या वेगवेगळ्या प्रणाली असतात - त्यांपैकी RGB CMYK RYB ह्या काही. लेखानुरूप चर्चा सुरु राहायला हवी; इथेच आवरते घेतो.

रोचक माहिती !

छान रंगीत लेख.

लेख मनापासून वाचला. माझा मुलगा यातल्या partial colour blind प्रकारात येतो . लहान असताना मी त्याला रंग शिकवले. पण तेव्हा जाणवल नाही कधी. लहान आहे म्हणून चुकीचे रंग सांगतो असं वाटायचं. साधारण ६ वर्षाचा झाल्यावर आम्ही मुद्दाम त्याला रंग विचारायला लागलो. पण पोपटपंची करून त्याला माहित झालं होत. त्यामुळे हिरवा रंग दाखव म्हटलं कि पानांचा सांगायचा. पण खोडाचासुद्धा हिरवाच सांगायचा. डॉक्टरला दाखवल्यावर डॉक्टरनि कन्फर्म केलं कि त्याला रंगदृष्टिदोष आहे. त्याला लाल, निळा, हिरवा, पिवळा असे मेन रंग कळतात पण त्याची शेड कमी जास्त झाली कि गोंधळतो. त्याला देखील याची कल्पना दिलेली आहे. त्यामुळे चित्रकला हा विषय आम्ही ऑप्शनला टाकलाय (म्हणजे त्यात त्याला किती का मार्क मिळेना आम्ही लक्ष देत नाही)तसंच शाळेत देखील सांगून ठेवलेलं आहे ,नाही त्याला जमलं तर सोडून द्या.आपणहून केलं तर ठीक आहे. डॉक्टरनि याच कारण अनुवंशिकता हे सांगितल्यावर आमची ट्यूब पेटली. माझ्या दादाला सेम प्रॉब्लेम होता. आणि जेव्हा इतर भावंडांशी हा विषय झाला तेव्हा माझ्या मामाला देखील रंग कळत नाहीत हे कळले. आता आजोबा हयात नसल्याने आणखी पाठी जाणे शक्य नाही. पण निदान आईकडून हा अनुवंशिकतेने आलाय. मामा - दादा आणि आता माझा मुलगा असा याचा प्रवास आहे. मामाच्या मुलाला हा दोष नाही किंवा दादाच्या दोन्ही मुलांना हा दोष नाही. अर्थात फार मेजर काही नसल्याने आणि त्यावर उपाय नाही हे डॉक्टर नि स्पष्ट सांगितल्याने आमचं रुटीन कुठे बिघडलं नाही. फक्त आता मुलाच्या करियर च्यादृष्टीने विचार करता लेखात म्हटल्याप्रमाणे काही ऑप्शन्स रद्द करावे लागले. डॉक्टरना जेव्हा विचारले तेव्हा स्पष्टीकरण देताना त्यांनी सांगितले, कि जे पूर्णपणे रंगदृष्टिदोष असतात त्यांना ब्लॅक अँड व्हाईट पिक्चर कसा दिसेल त्याप्रमाणे जग दिसत असत. त्यातही थोड्या शेड्स असतातच. मग ते लोक त्या शेड्स ना लाल, निळा, पिवळा हि नावं देऊन त्यांच्या डोक्यात शेड्स पक्क्या करतात. लहान असताना आम्ही दादाला रंग काळात नाहीत तेव्हा खूप हसायचो. मुद्दाम दादाला हा रंग कोणता आहे ? विचारायचो आणि त्याने चुकीचे सांगितल्यावर हसायचो. तेव्हा आई, आजी कोणाला असं काही असेल याची माहिती नव्हती. आता नेट वर वाचून, वगैरे माहिती असल्याने आम्ही वेळेत जाऊन डॉक्टरला दाखवून सल्ला घेतला. अर्थात आधी म्हटल्याप्रमाणे दादाचे देखील नुकसान काही झाले नाही. गाडी चालवताना सिग्नल जगभरात सेम असतात. लाईट ऑन /ऑफ कळतो. त्यामुळे वरचा लाईट लागला कि लाल सिग्नल लागला हे कळतं. त्यामुळे ड्रायविंगला प्रॉब्लेम येत नाही. त्यात इथे गावाकडे सिग्नल नसल्याने मोठ्या शहरात जाईल तेव्हाचाच प्रश्न असतो. पण तरीही कधीही त्याच्या हातून अपघात झाला नाही कि मुंबई - पुण्यात आल्यावर सिग्नल तोडल्याबद्दल पावती फाडावी लागली नाही. प्रतिसाद फारच मोठा झाला पण माझ्या अनुभवाचा विषय असल्याने जरा जास्त लिहिले गेले .

कागा सब तन खायियो ,चुन चुन खायियो मास दो नैना मत खायियो ,इनमे पिया मिलन की आस

सर्व नवीन प्रतिसादकांचे उत्साहवर्धनाबद्दल आभार ! .. मालविका, सुंदर अनुभवजन्य प्र. त्यातले काही मुद्दे स्वतंत्रपणे घेतो.

त्यामुळे चित्रकला हा विषय आम्ही ऑप्शनला टाकलाय

>>> हरकत नाही. पण .. हेही रोचक आहे : 1. Clifton Pugh हे ऑस्ट्रेलियाचे नामवंत चित्रकार. त्यांना रंगदृष्टीदोष होता. त्यामुळे त्यांना इच्छा असूनही नौदलात प्रवेश मिळाला नाही. पुढे ते उत्तम दर्जाचे चित्रकार झाले आणि त्यांनी आंतरराष्ट्रीय कीर्ती मिळवली. 2. Jin Kim या कोरीआच्या कलाकारांनी Animation क्षेत्रात आंतरराष्ट्रीय कीर्ती मिळवली. त्यांनाही हा दोष होता.

दोष असलेल्या व्यक्तींना सिग्नल ओळखायला मदत व्हावी म्हणून कॅनडामधील हे नियंत्रक दिवे पहा. प्रत्येक रंगाचा दिवा वेगळ्या आकाराच्या मुशीत बसवला आहे : लाल दिवा : चौरस चौकट पिवळा दिवा : हिर्‍याच्या आकाराची हिरवा : वर्तुळाकार

जटील तांत्रिक माहिती बऱ्यापैकी सुगम करून सांगितलीत.

छान माहिती. वर नितीन पालकर म्हणतात त्याप्रमाणे जातील माहिती सोपी करून सांगितलीत. धन्यवाद!

सर्व नवीन प्रतिसादकांचे उत्साहवर्धनाबद्दल आभार ! आपणा सर्वांच्या सहभागानेच चर्चा चांगली होत आहे. तुमचे प्रतिसाद माझ्यासाठी प्रेरणादायी आहेत. हा विषय तसा क्लिष्ट आहे. त्यामध्ये शरीरशास्त्र, जनुकशास्त्र, पदार्थविज्ञान आणि गणित या सर्व अभ्यासशाखांचा संबंध येतो. काही मुद्दे तसे क्‍लिष्ट असून त्यांना सोपे करण्याच्या मर्यादा आहेत. परंतु या विषयातील व्यक्तिगत अनुभव आणि विषयाचे सामाजिक अंग या गोष्टी सर्वांना आवडतील या उद्देशानेच हे लेखन केले.

काही स्त्रियांमध्ये एक्स गुणसूत्रावर एक विशिष्ट प्रकारचा जनुकबदल झालेला असतो. त्यातून त्यांच्या दृष्टीपटलात ४ प्रकारच्या शंकुपेशी निर्माण होतात. (लेखात म्हटल्याप्रमाणे निरोगी व्यक्तीत फक्त ३ प्रकारच्या असतात). या चौथ्या प्रकारच्या पेशीमुळे अशा स्त्रियांना एका अतिरिक्त तरंगलांबीचा प्रकाश दिसू शकतो. याला रंगदृष्टीचे चौरंगी सूत्र असे म्हटले जाते. अशा स्त्रिया सामान्यांपेक्षा कित्येक पट अधिक रंग(छटा) पाहू शकतात. ….. याव्यतिरिक्त मानवी उत्क्रांतीच्या दृष्टिकोनातूनही काही रंजक मुद्दे पुढे आले आहेत. तीन प्रकारच्या शंकुपेशी व तिरंगी सूत्र ही अंतिम उत्क्रांती आहे काय? तर तसे नसावे. अजून काही हजार वर्षांनी अशी शक्यता आहे, की चौथ्या प्रकारची शंकुपेशी माणसांमध्ये तयार होऊ शकते. त्या परिस्थितीत मानवाने उत्क्रांतीचा वरचा टप्पा गाठलेला असेल आणि रंगदृष्टीही चौरंगी सूत्रावर आधारलेली असू शकते.

क्लिष्ट विषय सोपा करून सांगण्यात तुमची हातोटी आहे, लेखात पुन्हा एकदा प्रत्यय आला. पु ले शु

आणि मालविका यांचा प्रतिसाद पण आवडला ...

धन्यवाद मंडळी. तुमच्या प्रोत्साहनामुळेच लेखनासाठी नेहमी प्रेरणा मिळते. ........ अजून काही.... मासे व पक्ष्यांच्या काही जातींमध्ये दृष्टीचे चौरंगी सूत्र असते. पक्ष्यांना त्यांचे अन्न शोधणे आणि पुनरुत्पादनासाठी जोडीदार निवडण्यासाठी नीलातित (UV) प्रकाशदृष्टीची गरज असते. त्यामुळे त्यांच्यात चौथ्या प्रकारच्या शंकुपेशी आहेत. पृष्ठवंशीय प्राण्यांचे पूर्वज खरेतर चौरंगी दृष्टीचे होते. पुढे उत्क्रांती दरम्यान पहिले सस्तन प्राणी दुरंगी दृष्टीचे झाले. माकड आणि वानर यांच्यापासून तिरंगी सूत्र दिसू लागले. ….. आता इथून पुढच्या उत्क्रांतीमध्ये मानव पुन्हा चौरंगी दृष्टीकडे जाणार काय, हा सध्याच्या संशोधनाचा विषय आहे !

धन्यवाद मंडळी. तुमच्या प्रोत्साहनामुळेच लेखनासाठी नेहमी प्रेरणा मिळते. ........ अजून काही.... मासे व पक्ष्यांच्या काही जातींमध्ये दृष्टीचे चौरंगी सूत्र असते. पक्ष्यांना त्यांचे अन्न शोधणे आणि पुनरुत्पादनासाठी जोडीदार निवडण्यासाठी नीलातित (UV) प्रकाशदृष्टीची गरज असते. त्यामुळे त्यांच्यात चौथ्या प्रकारच्या शंकुपेशी आहेत. पृष्ठवंशीय प्राण्यांचे पूर्वज खरेतर चौरंगी दृष्टीचे होते. पुढे उत्क्रांती दरम्यान पहिले सस्तन प्राणी दुरंगी दृष्टीचे झाले. माकड आणि वानर यांच्यापासून तिरंगी सूत्र दिसू लागले. ….. आता इथून पुढच्या उत्क्रांतीमध्ये मानव पुन्हा चौरंगी दृष्टीकडे जाणार काय, हा सध्याच्या संशोधनाचा विषय आहे !

माहितीपुर्ण लेखाबद्दल धन्यवाद डॉक्टर istotine व अन्य काही eye drops रंगदृष्टीदोषावर गुणकारी असल्याचा दावा करतात. याबद्दल काही सांगू शकाल काय ?

नेहमीप्रमाणेच उत्तम लेख! एका दृष्टीक्षेपात चित्रातला आकडा मला 74 वाटला. ह्या लेखाची लिंक रंगदृष्टीची समस्या असलेल्या माझ्या शारजास्थित मित्राला पाठवत आहे. तो केरळी असला तरी उत्तमरीत्या मराठी वाचू -बोलू शकतो. पंधरा एक वर्षांपूर्वी तो भारतातून यूएई ला स्थलांतरित झाला तेव्हा ह्या समस्येमुळे त्याला तिथला वाहन चालवण्याचा परवाना मिळू शकला नाही!

वैद्यकीय पेशात सुद्धा खरेतर निरोगी रंगदृष्टीची गरज आहे. काविळीच्या रुग्णाचा रंग, सूक्ष्मदर्शकाखाली दिसणारे विविध जंतू आणि पेशींचा रंग, तसेच विविध दुर्बिणींद्वारा केलेल्या शरीराच्या अंतर्गत तपासण्यांमध्ये रंग अचूक ओळखण्याचे महत्त्व नक्कीच आहे. भारतीय वैद्यक परिषदेचा एक पूर्वापार नियम होता, की वैद्यकीय शिक्षण-प्रवेश घेण्यासाठी रंगदृष्टी निरोगी पाहिजे. परंतु 2017 मध्ये या नियमाविरुद्ध सर्वोच्च न्यायालयात याचिका दाखल करण्यात आली. न्यायालयाचा निकाल याचिकाकर्त्याचे बाजूने लागला. मग न्यायालयीन आदेशानुसार भारतीय वैद्यक परिषदेने समिती नेमून तो नियम काढून टाकलेला आहे.

न्यायालयाचा हा निवाडा मला तरी पटला नाही!

जगातील प्राचीन संस्कृतींमध्ये असलेल्या भिन्न ‘रंगज्ञाना’वर प्रकाश टाकणारा एक छान लेख: त्यांच्या व आजच्या आपल्या ‘रंगज्ञाना’त बराच फरक आहे. विविध वस्तूंच्या शोधानुसार रंगज्ञान विकसित होत गेले.

जगात कुठे कुठे काय काय समस्या असतील त्याचा थांग लागणे कठीण. एक सहज निरिक्षण, जे चुकीचंही असू शकेल,.. की एखाद्या देशात अधिकाधिक संपन्नता, समृद्धी आली (saturation point) की यासदृश मानसिक समस्या जास्त आढळताना दिसतात. संशयग्रस्तता, अंदाधुंद फ़ायरिंग, एकलकोंडेपणा, अघोरी पंथ वगैरे. अर्थात यासाठी वस्तुनिष्ठ विदा नाही. अर्थात आर्थिक विपन्नावस्था आणि मागासपणा याने इतर काही वेगळ्या समस्या (अभावग्रस्ततेतून उद्भवणार्या) येतातच म्हणा.

एक दंडवत तुमच्या चिकित्सक वृत्तीला, नीट अभ्यास करून एखाद्या विषयाला हात घालण्याचा तुमचा गुण वाखाणण्याजोगा आहेच, त्याशिवाय विषय वैविध्य पण भरपूर, माझ्या बघण्यात तरी अजून हिमो केस आलेली नाही आप्त मित्रांत माझ्या पण ह्यापुढे नक्की लक्षात ठेवेन ही बाब अन विषय.

छान विश्लेषण! आमच्या अभ्यासक्रमात जपानमधल्या काही प्रसिद्ध व्यक्तींची मुलाखत घ्यायची संधी मिळाली.आमच्या गटाला ज्यांची मुलाखत घ्यायची संधी मिळाली ते स्वतः या समस्येमधून गेले आहेत. त्यांनी मनमोकळेपणाने गप्पा मारल्या अगदी हिकीकोमोरीबद्दल पण. साधारणपणे असे लोक बरेच अहंकारी होतात की मी कशाला कोणाची मदत घेऊ(बऱ्याच संस्था आहेत की ज्या अशा लोकांना मदत करतात. अगदी ८०-५० च्या समस्येबद्दल पण बस मध्ये वगैरे जाहिराती दिसतात) पण यांच्या वडिलांनी व्यवस्थित समजून घेतली त्यांची अवस्था आणि त्यांना हिमोमधून बाहेर पडण्यास मदत केली. आज ते अत्यंत यशस्वी उद्योजक आहेत.

नेहमी विविध वैद्यकीय विषयांना हात घालुन त्यांचा सर्वांगाने परामर्श घेण्यात तुमचा एक नंबर आहे मिपावर. आज एका नवीनच समस्येची ओळख झाली. हे काहीतरी जपान्,अमेरिकेतील फॅड आहे असे मात्र म्हणता येत नाही. भारतातही , किंबहुना जगभरच करोनामुळे आणि ऑनलाईन शाळा/कॉलेज/ऑफिस मुळे सर्वसामान्य माणसे सुद्धा हिमोग्रस्त होउ लागली आहेत की काय असा संशय येण्यासारखी परिस्थिती आहे. आणि ती समजुन घेणे इतके सोपे नाही,मग उपचार तर दुरच राहिले. सम्पन्नावस्था किवा विपन्नावस्थेशी याचा थेट संबंधही नसावा. तुम्ही जी ईतर कारणे दिली आहेत ती सुद्धा विचार करण्यासारखी आहेत. सुदैवाने आता जनजीवन पुर्वपदावर येउ लागले आहे त्यामुळे अशा केसेसचे प्रमाण कमी होईल अशी आशा करतो. एका नवीन विषयाशी तोंड ओळख करुन दिल्याबद्दल आभार.

आपुलकीने प्रतिसाद दिल्याबद्दल सर्वांचे आभार ! … १.

माझ्या बघण्यात तरी अजून हिमो केस आलेली नाही आप्त मित्रांत

>>> माझ्याही नाही. परंतु कोवीड काळात माझ्या संकुलातील एक स्त्री तब्बल पाच महिने घरात बंदिस्त होती. त्यांना मधुमेह आणि हृदयविकार या सहव्याधी असल्याने त्यांनी खूप धसका घेतला होता. … २.

साधारणपणे असे लोक बरेच अहंकारी होतात की मी कशाला कोणाची मदत घेऊ

>>>> अगदी बरोबर. त्यामुळे त्यांना गर्तेतून बाहेर काढणे हे खरोखरच आव्हान असते.

हे काहीतरी जपान्,अमेरिकेतील फॅड आहे असे मात्र म्हणता येत नाही.

>>> सहमत आहे. एकटेपणाच्या समस्या बऱ्यापैकी जागतिक झालेल्या आहेत. हळूहळू जशी या संबंधातील सर्वेक्षणे वाढतील तसा अधिक प्रकाश पडेल. म्हणूनच मला लेखनासाठी हा वेगळा विषय लिखाणासाठी निवडावा वाटला.

अश्या विषयांना गांभीर्याने घेण्याच्या आधी एकदा ह्या मानस-शास्त्रज्ञाचे विचार वाचावेत. https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Szasz#%22Myth_of_mental_illness%22 हिकीकोमोरी ह्याला मानसिक रोग मानणे कदाचित पूर्णता चुकीचे आणि जपानचे पाश्चात्यी करण असू शकते (आहेच असे मी म्हणत नाही फक्त दुसरी बाजू पाहावी). पाश्चात्य देशांत हल्ली प्रत्येक गोष्टीला मानसिक रोग म्हणण्याची सवय जडली आहे. प्रत्येक गोष्टीला काही तरी फोबिया, ADHD आणि इतर असंख्य नावे देण्याची पद्धत आली आहे. हिकीकोमोरी सुद्धा त्याचाच एक प्रकार असू शकतो. थॉमस जॅझ ह्यांच्या मते मानसिक रोग आणि त्यांच्या व्याख्या ह्या विविध सरकारांनी लोकांना ठराविक पद्धतीने वागायला भाग पाडण्यासाठी निर्माण केल्या. ज्या पद्धतीने सावळ्या रंगाचे लोक विनाकारण फेर अँड लवली वर पैसे खर्च करतात त्याच प्रमाणे काही लोकांना आपल्याला पाहिजे त्या पद्धतीने वाजवण्यासाठी काही शक्तिशाली संघटनांनी विविध गोष्टींना मानसिक रोगाचे नाव दिले. विविध देशांत सध्या "climate change denier" मंडळींना वेडे ठरविण्याची मोहीम सुरु आहे. काही दशके आधी अमेरिकेत टीन्स खूप सेक्स आणि दारूबाजी करतात म्हणून तथाकथित तज्ञ् मंडळी चिंता व्यक्त करायची. सध्या अमेरिकेत ह्या दोन्ही गोष्टींचे प्रमाण अत्यंत कमी झाले आहे आणि टिन आत्महत्यांचे प्रमाण वाढले आहे त्यामुळे आता कदाचित मागचा गोंधळ बरा होता असे लोक म्हणून लागले आहेत.

मला वाटते, समाजातील संवाद कमी होणे या परीस्थीतीला कारणीभूत आहे का! कदाचित परस्पर संवादांमुळे मन मोकळे झाल्याने मानसिक स्वास्थ्य निट रहाण्यास मदत मिळेल व आशा लोकांची संख्या कमी होईल. नाहीतरी समुपदेशन एक महत्वाची उपचार पद्धती आहेच ना. आपले लेख काहीतरी नविन शिकवून जातात.

१. हे लोक पोटापाण्याचा उद्द्योग कसा करतात >>> लेखातील हे पाहा: "अति परावलंबित्व....जपानची ८०-५० ची समस्या” असे म्हटले गेले आहे". म्हणूनच असे प्रकार उच्चमध्यम वर्गामध्ये दिसतात. गरिबीत असल्या अवस्था परवडत नाहीत ! ... २. समाजातील संवाद कमी होणे या >>> हा मुद्दा महत्वाचा आहेच.

नवीन माहिती समजली, अर्थात आपल्याकडेही पाल्याचा एकलकोंडेपणा वाढलेला पालकांच्या लक्षात येतो आणि ते चिंताग्रस्तही होतात. पण जपानमधील परिस्थिती नव्याने समजली, धन्यवाद.

जपान संस्कृती आणि त्यांची घटत जाणारी लोकसंख्या यावर प्रकाश टाकणारा एक चांगला लेख : जपान खरंच संपून जाईल?

जपानमध्ये आज तिशी ओलांडलेले २५ टक्के तरुण-तरुणी ‘विवाह’ हा शब्दच झुरळासारखा झटकून टाकतात....... मुलांच्या डायपरपेक्षा वृद्धांचे डायपर जास्त प्रमाणात उत्पादन करणारा जपान हा जगातला एकमेव देश आहे........

Hikikomori ने ग्रस्त असलेल्या विद्यार्थ्यांना शाळेकडे वळवण्याचा एक अभिनव मार्ग जपानमध्ये काढला आहे. त्यांनी esports या प्रकारच्या नव्या शाळांची निर्मिती केली आहे. या शाळांमध्ये नेहमीच्या शिक्षणाच्या जोडीने व्हिडिओ गेम्सचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले जाते. यातून पुढे व्यावसायिक व्हिडिओ गेम्स निर्माते व्हावेत अशी संकल्पना आहे. पूर्वी Hikikomori मुळे पारंपरिक शाळा बंद केलेले विद्यार्थी गेम्सच्या आकर्षणामुळे या नव्या शाळांकडे येत आहेत.

Hikikomori ने ग्रस्त असलेल्या विद्यार्थ्यांना शाळेकडे वळवण्याचा एक अभिनव मार्ग जपानमध्ये काढला आहे. त्यांनी esports या प्रकारच्या नव्या शाळांची निर्मिती केली आहे. या शाळांमध्ये नेहमीच्या शिक्षणाच्या जोडीने व्हिडिओ गेम्सचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले जाते. यातून पुढे व्यावसायिक व्हिडिओ गेम्स निर्माते व्हावेत अशी संकल्पना आहे. पूर्वी Hikikomori मुळे पारंपरिक शाळा बंद केलेले विद्यार्थी गेम्सच्या आकर्षणामुळे या नव्या शाळांकडे येत आहेत.

जगात कुठे कुठे काय काय समस्या असतील त्याचा थांग लागणे कठीण. एक सहज निरिक्षण, जे चुकीचंही असू शकेल,.. की एखाद्या देशात अधिकाधिक संपन्नता, समृद्धी आली (saturation point) की यासदृश मानसिक समस्या जास्त आढळताना दिसतात. संशयग्रस्तता, अंदाधुंद फ़ायरिंग, एकलकोंडेपणा, अघोरी पंथ वगैरे. अर्थात यासाठी वस्तुनिष्ठ विदा नाही. अर्थात आर्थिक विपन्नावस्था आणि मागासपणा याने इतर काही वेगळ्या समस्या (अभावग्रस्ततेतून उद्भवणार्या) येतातच म्हणा.

एक दंडवत तुमच्या चिकित्सक वृत्तीला, नीट अभ्यास करून एखाद्या विषयाला हात घालण्याचा तुमचा गुण वाखाणण्याजोगा आहेच, त्याशिवाय विषय वैविध्य पण भरपूर, माझ्या बघण्यात तरी अजून हिमो केस आलेली नाही आप्त मित्रांत माझ्या पण ह्यापुढे नक्की लक्षात ठेवेन ही बाब अन विषय.

छान विश्लेषण! आमच्या अभ्यासक्रमात जपानमधल्या काही प्रसिद्ध व्यक्तींची मुलाखत घ्यायची संधी मिळाली.आमच्या गटाला ज्यांची मुलाखत घ्यायची संधी मिळाली ते स्वतः या समस्येमधून गेले आहेत. त्यांनी मनमोकळेपणाने गप्पा मारल्या अगदी हिकीकोमोरीबद्दल पण. साधारणपणे असे लोक बरेच अहंकारी होतात की मी कशाला कोणाची मदत घेऊ(बऱ्याच संस्था आहेत की ज्या अशा लोकांना मदत करतात. अगदी ८०-५० च्या समस्येबद्दल पण बस मध्ये वगैरे जाहिराती दिसतात) पण यांच्या वडिलांनी व्यवस्थित समजून घेतली त्यांची अवस्था आणि त्यांना हिमोमधून बाहेर पडण्यास मदत केली. आज ते अत्यंत यशस्वी उद्योजक आहेत.

नेहमी विविध वैद्यकीय विषयांना हात घालुन त्यांचा सर्वांगाने परामर्श घेण्यात तुमचा एक नंबर आहे मिपावर. आज एका नवीनच समस्येची ओळख झाली. हे काहीतरी जपान्,अमेरिकेतील फॅड आहे असे मात्र म्हणता येत नाही. भारतातही , किंबहुना जगभरच करोनामुळे आणि ऑनलाईन शाळा/कॉलेज/ऑफिस मुळे सर्वसामान्य माणसे सुद्धा हिमोग्रस्त होउ लागली आहेत की काय असा संशय येण्यासारखी परिस्थिती आहे. आणि ती समजुन घेणे इतके सोपे नाही,मग उपचार तर दुरच राहिले. सम्पन्नावस्था किवा विपन्नावस्थेशी याचा थेट संबंधही नसावा. तुम्ही जी ईतर कारणे दिली आहेत ती सुद्धा विचार करण्यासारखी आहेत. सुदैवाने आता जनजीवन पुर्वपदावर येउ लागले आहे त्यामुळे अशा केसेसचे प्रमाण कमी होईल अशी आशा करतो. एका नवीन विषयाशी तोंड ओळख करुन दिल्याबद्दल आभार.

आपुलकीने प्रतिसाद दिल्याबद्दल सर्वांचे आभार ! … १.

माझ्या बघण्यात तरी अजून हिमो केस आलेली नाही आप्त मित्रांत

>>> माझ्याही नाही. परंतु कोवीड काळात माझ्या संकुलातील एक स्त्री तब्बल पाच महिने घरात बंदिस्त होती. त्यांना मधुमेह आणि हृदयविकार या सहव्याधी असल्याने त्यांनी खूप धसका घेतला होता. … २.

साधारणपणे असे लोक बरेच अहंकारी होतात की मी कशाला कोणाची मदत घेऊ

>>>> अगदी बरोबर. त्यामुळे त्यांना गर्तेतून बाहेर काढणे हे खरोखरच आव्हान असते.

हे काहीतरी जपान्,अमेरिकेतील फॅड आहे असे मात्र म्हणता येत नाही.

>>> सहमत आहे. एकटेपणाच्या समस्या बऱ्यापैकी जागतिक झालेल्या आहेत. हळूहळू जशी या संबंधातील सर्वेक्षणे वाढतील तसा अधिक प्रकाश पडेल. म्हणूनच मला लेखनासाठी हा वेगळा विषय लिखाणासाठी निवडावा वाटला.

अश्या विषयांना गांभीर्याने घेण्याच्या आधी एकदा ह्या मानस-शास्त्रज्ञाचे विचार वाचावेत. https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Szasz#%22Myth_of_mental_illness%22 हिकीकोमोरी ह्याला मानसिक रोग मानणे कदाचित पूर्णता चुकीचे आणि जपानचे पाश्चात्यी करण असू शकते (आहेच असे मी म्हणत नाही फक्त दुसरी बाजू पाहावी). पाश्चात्य देशांत हल्ली प्रत्येक गोष्टीला मानसिक रोग म्हणण्याची सवय जडली आहे. प्रत्येक गोष्टीला काही तरी फोबिया, ADHD आणि इतर असंख्य नावे देण्याची पद्धत आली आहे. हिकीकोमोरी सुद्धा त्याचाच एक प्रकार असू शकतो. थॉमस जॅझ ह्यांच्या मते मानसिक रोग आणि त्यांच्या व्याख्या ह्या विविध सरकारांनी लोकांना ठराविक पद्धतीने वागायला भाग पाडण्यासाठी निर्माण केल्या. ज्या पद्धतीने सावळ्या रंगाचे लोक विनाकारण फेर अँड लवली वर पैसे खर्च करतात त्याच प्रमाणे काही लोकांना आपल्याला पाहिजे त्या पद्धतीने वाजवण्यासाठी काही शक्तिशाली संघटनांनी विविध गोष्टींना मानसिक रोगाचे नाव दिले. विविध देशांत सध्या "climate change denier" मंडळींना वेडे ठरविण्याची मोहीम सुरु आहे. काही दशके आधी अमेरिकेत टीन्स खूप सेक्स आणि दारूबाजी करतात म्हणून तथाकथित तज्ञ् मंडळी चिंता व्यक्त करायची. सध्या अमेरिकेत ह्या दोन्ही गोष्टींचे प्रमाण अत्यंत कमी झाले आहे आणि टिन आत्महत्यांचे प्रमाण वाढले आहे त्यामुळे आता कदाचित मागचा गोंधळ बरा होता असे लोक म्हणून लागले आहेत.

मला वाटते, समाजातील संवाद कमी होणे या परीस्थीतीला कारणीभूत आहे का! कदाचित परस्पर संवादांमुळे मन मोकळे झाल्याने मानसिक स्वास्थ्य निट रहाण्यास मदत मिळेल व आशा लोकांची संख्या कमी होईल. नाहीतरी समुपदेशन एक महत्वाची उपचार पद्धती आहेच ना. आपले लेख काहीतरी नविन शिकवून जातात.

१. हे लोक पोटापाण्याचा उद्द्योग कसा करतात >>> लेखातील हे पाहा: "अति परावलंबित्व....जपानची ८०-५० ची समस्या” असे म्हटले गेले आहे". म्हणूनच असे प्रकार उच्चमध्यम वर्गामध्ये दिसतात. गरिबीत असल्या अवस्था परवडत नाहीत ! ... २. समाजातील संवाद कमी होणे या >>> हा मुद्दा महत्वाचा आहेच.

नवीन माहिती समजली, अर्थात आपल्याकडेही पाल्याचा एकलकोंडेपणा वाढलेला पालकांच्या लक्षात येतो आणि ते चिंताग्रस्तही होतात. पण जपानमधील परिस्थिती नव्याने समजली, धन्यवाद.

जपान संस्कृती आणि त्यांची घटत जाणारी लोकसंख्या यावर प्रकाश टाकणारा एक चांगला लेख : जपान खरंच संपून जाईल?

जपानमध्ये आज तिशी ओलांडलेले २५ टक्के तरुण-तरुणी ‘विवाह’ हा शब्दच झुरळासारखा झटकून टाकतात....... मुलांच्या डायपरपेक्षा वृद्धांचे डायपर जास्त प्रमाणात उत्पादन करणारा जपान हा जगातला एकमेव देश आहे........

Hikikomori ने ग्रस्त असलेल्या विद्यार्थ्यांना शाळेकडे वळवण्याचा एक अभिनव मार्ग जपानमध्ये काढला आहे. त्यांनी esports या प्रकारच्या नव्या शाळांची निर्मिती केली आहे. या शाळांमध्ये नेहमीच्या शिक्षणाच्या जोडीने व्हिडिओ गेम्सचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले जाते. यातून पुढे व्यावसायिक व्हिडिओ गेम्स निर्माते व्हावेत अशी संकल्पना आहे. पूर्वी Hikikomori मुळे पारंपरिक शाळा बंद केलेले विद्यार्थी गेम्सच्या आकर्षणामुळे या नव्या शाळांकडे येत आहेत.

Hikikomori ने ग्रस्त असलेल्या विद्यार्थ्यांना शाळेकडे वळवण्याचा एक अभिनव मार्ग जपानमध्ये काढला आहे. त्यांनी esports या प्रकारच्या नव्या शाळांची निर्मिती केली आहे. या शाळांमध्ये नेहमीच्या शिक्षणाच्या जोडीने व्हिडिओ गेम्सचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले जाते. यातून पुढे व्यावसायिक व्हिडिओ गेम्स निर्माते व्हावेत अशी संकल्पना आहे. पूर्वी Hikikomori मुळे पारंपरिक शाळा बंद केलेले विद्यार्थी गेम्सच्या आकर्षणामुळे या नव्या शाळांकडे येत आहेत.

छान व माहितीपूर्ण लेख. आता या औषधांचे निष्कसन कसे होते? माझ्या माहिती प्रमाणे जवळपास सर्व औषधे लघवी वाटे बाहेर पडतात,म्हणजेच किडनीवर लोड.पॅरॅसिटोमोल अपवाद

खुपचं छान माहिती. हेपारिनचे घेतलेले २४० डोस आठवले.

माहितीपुर्ण लेख. पुर्वी कुत्रा चावल्यावर पोटावरच १४ इंजेक्शन्स घ्यावे लागायचे असे ऐकून आहे. पुढे ह्या इंजेक्शन्स्ची संख्या कमी झाली. बहुधा आता पोटावरही दिले जात नाही.

सलाईन मधून किंवा इंजेकशनद्वारे हवेचा बुडबुडा आत गेला तर धोकादायक असतो ना? मग त्यावर मात कशी करतात?. आणि जर गेला तर काय लक्षणं आहेत व काय उपाय आहे?

एकदा दुसरीला असताना उजवा हात मोडला होता. तेव्हा एकदा पूर्ण भूल दिली होती. (ऑपरेशन नव्हते झाले. केवळ प्लास्टर केलेले). त्यावेळी तळहाताच्या मागे इंजेक्शन दिलं होतं बहुतेक. नंतर अकरावीला (परत) उजवा हात मोडला. यावेळी प्रकरण गंभीर असल्याने हातात दोन रॉड बसवले. (अजून आहेत). ऑपरेशन असल्याने पूर्ण भूल होती. तेव्हा उत्सुकता म्हणून इंजेक्शन दिल्यापासून आकडे मोजायला सुरुवात केली. सहा पर्यंत मोजू शकलो. ही साधारण नऊला दिली आणि दुपारी दोनला हळू हळू शुद्ध आली. रात्री नऊ दहापर्यंत मी गुंगीत होतो. तिसऱ्यांदा केवळ स्थानिक भूल म्हणून पोटामागील एका मणक्यात भूल दिली. इन्स्टंट बधीर :D ही सुद्धा सकाळी दहाला दिली, दुपारी तीनपर्यंत बधिरपणा होता. भुली संबंधी अवांतर प्रश्न: १. भूल द्यायच्या आधी रात्रभर खायचे प्यायचे नसते. ते का? २. अपघातासारख्या इमर्जन्सीमध्ये भूल कशी देतात? तेव्हा तर दहा बारा तास वाट बघता येणार नाही. ३. भूल किंवा कोणतेही इंजेक्शन हातातील शिरेतून दिल्यावर ते हृदयामार्गे संपूर्ण शरीरात पोहचायला कितीवेळ लागतो?

माहितीपुर्ण लेख. बारावी नंतर डॉक्टरकी (आमच्या आजीचा शब्द) ला जायला हवे होते :-) धन्यवाद कुमार१ !!

मला पोटाच्या ऑपरेशनसाठी पाठीच्या मणक्यात इंजेक्षन दिले होते. हे इंजेक्षन कसे काम करते. दुसरे म्हणजे इंजेक्षन वाटे औषधे देता येतात हे सर्वप्रथम कोणी शोधून काढले

मनक्यात इंजेक्शन दिले होते.बेंबी मध्ये harnia चे ऑपरेशन होते. पण इंजेक्शन दिल्या नंतर मला सर्व समजत होते.dr शी बोलत पण होतो. त्यांनी एक जाळी टाकण्या ऐवजी दोन टाकल्या हे ऑपरेशन चालू असताना च सांगितले.भुल तज्ञ dr मात्र डोक्या जवळ पूर्ण वेळ उभ्या होत्या. प्रश्न हा आहे की ठराविक भाग च कसा संवेदना नसणार केला जातो.बाकी सर्व शरीर संवेदनशील असते. हे कसे घडते.

गर्भनिरोधना संबंधी असल्याने इथे लिहितो. उद्यानशेती संघटनेच्या विद्यमाने नव्या प्रकारचे पर्यावरणपूरक निरोध तयार केलेले आहेत. हे वापरून झाल्यावर कुंडीतल्या मातीत पुरता येतात. तिथे त्यांचे नैसर्गिक विघटन होते.

पुर्वी कुत्रा चावल्यावर पोटावरच १४ इंजेक्शन्स घ्यावे लागायचे असे ऐकून आहे.

बॉसकडे कोणी गेला की एक महर्षी टिप्पणी करायचा: आता याला १४ इन्जेक्शने घ्यावी लागणार विविध प्रकारच्या व्हेहिकल्सबद्दल माहिती घ्यायला आवडेल. छान लेखांबद्दल धन्यवाद.

कुमारजी .. रोचक माहिती दिलीत .. आपल्या सारख्यांनी मिपा च्या बाहेर जाऊन स्वतःचा ब्लॉग किंवा इतर प्रसिद्धी माध्यमातून विस्तृत जाणते पर्यंत पोचवण्यस्तही प्रयत्न करावेत अशी विनन्ती एक प्रश्न ४. त्वचेमध्ये दिलेले इंजेक्शन (ID) : साधारणपणे ते हाताच्या कोपर ते मनगट या पट्ट्यातील पुढच्या बाजूस दिले जाते. अशा प्रकारे दिलेले औषध रक्तप्रवाहात जवळजवळ शोषले जात नाही. याची ठळक उदाहरणे : a. काही रोगांसाठी लसीकरण मग लस जर रक्तप्रवहात जात नाही तर दंडातून ती दीर्घकाळासाठी म्हणून असते तर ती कोठे जाते आणि करते यावर वेगळा लेख लिहाल का? एक अनुभव सुईविरहित इंजेक्शन ही संकल्पना गेल्या दशकात मांडली गेली. त्यावर अव्याहत संशोधन चालू आहे. या तंत्रज्ञानात विशिष्ट औषध खालील प्रकारे त्वचेतून आत वेगाने सोडले जाते : · लेझर तंत्र मी एकदा थोडे दिवस एकाउद्योगात संशोधनात्मक कि ज्यांनी हे तंत्र विकसित करण्याचा प्रयत्न केलं होता , कल्पना अशी कि टोचताना जी वेदना होते ती भासू नये म्हणून त्वचेवर स्थानिक जागी लावण्याचे भूल देणार जे औषद मिळते हळू वेगाने भूल देते.. म्हणून एका लेसर किरणांद्वारे ३ मी मी चा गोल भाग थोडा जाळायचा ( अबलेट ) आणि मग लावयायाचे जेणे करून ते लवकर शोषले जाईल आणि त्वचा बधिर होईल आणि मग इंजेकशन द्यायचे .. पुढे पैसे सॅमसंपले किंवा इतर काही कारणाने तो उद्योग बंद पडला

संपूर्ण भूल दिली असेल आणि ती उतरल्यावर रुग्णालयात आईसक्रीम असा माझा अनुभव आहे ते का? ( हा अनुभव एक देशातील आहे - सर्व देशात असेलंच अशी प्रथा असे नाही )

मेनंजायटीसची तपासणी करताना किंवा इतर काही न्यूरॉलॉजीकल प्रोसिजर्समध्ये मणक्यातून सेरेब्रो स्पायनल फ्लूईड काढतात त्या सिरिंजला इतकी भली मोठी सुई का असते हो ? ते जंगम प्रकरण पाहूनच धास्ती वाटते मला तरी, खूप दुखत असेल न ते ? बाकी आम्ही पडतो चिकन हार्ट, त्यातही आमच्या पोरीला अगदी लसीचे इंजेक्शन द्यायचे असले तरी माझा जीव कालवतो, फुलराणी आहे न ती बाबाची, गंमत म्हणजे आमची झाशीवाली तयार असते, परवाच सेकंड बूस्टर दिलं तेव्हा स्वतःच पेडला म्हणाली "डॉक्टर अंकल आय एम रेडी फॉर इंजेक्शन" मायला मलाच भडभडून आलं एकदम, त्यामुळे तिला सुया टोचताना सोबत उभं राहायचं डिपार्टमेंट तिच्या आईकडे दिलं आहे पर्मनंट आम्ही

मी जेव्हा २५ वर्षाचा असेन तेव्हा .थोडे बर वाटत नव्हते म्हणून डॉक्टर कडे गेलो. ताप वैगेरे होता.. डॉक्टर नी खुभ्यात इंजेक्शन दिले पण इंजेक्शन दिल्यावर काहीच वेळात कमरे खालचा भाग सुन्न झाला.. पाय ची सुद्धा हालचाल करणे अशक्य झाले. मी घाबरलो.पण dr बोलले घाबरु नको .थोडा वेळ तिथेच झोपवून ठेवले. काही वेळात सर्व ठीक झाले. Dr हे कशा मुळे घडले असेल.औषध तर चुकीचे नसणार. इंजेक्शन चुकीच्या जागी दिले गेल्या मुळे घडले असेल का?

मस्त अनुभव होता.१,२आणी ३ बत्ती गुल.

लहानपणी एकदा वर्तनमापत्रात इंजेक्शन्सविषयी एक लेख वाचला होता, त्यानंतर इंजेक्शन्सविषयी मनात भीती (Phobia) निर्माण झाला, आणि अजूनही बऱ्याच प्रमाणात आहे. एकदा तर प्लेटलेट्स दान करण्यासाठी गेलो तर Freak Out होत होतं. नंतर २००७ ला काही कारणांमुळे जवळपास आठवडाभर हॉस्पिटलमध्ये ऍडमिट होतो, त्यावेळी मात्र सुईची सगळी हौस फिटली. सलाईन २४/७ आणि इंजेक्शन्स, काही इंजेक्शन्स नाभीच्या त्वचेखाली आणि काही सलाईनच्या कनेक्शनमधून शिरेत दिले, जसजसा इंजेक्शन्समधील द्राव शिरेतून जायचा तसतसा दाह व्हायचा.

हा लेख तुम्हीच लिहीला आहे का? खुप साधर्म आहे. ----------- विश्लेषण : औषधांना कसं समजतं शरीरात कोठे जायचं? जाणून घ्या https://www.loksatta.com/explained/explained-how-medicine-know-where-your-pain-is-known-it-works-prd-96-2983871/

मला वाटले कुमार सरांबद्दलच लिहिले

मी लहान होतो तेव्हा भारत रशिया मैत्री वगैरे प्रकरणे चालू होती. तेव्हा राशियातून रशियन शिकण्याची पुस्तकेही येत असत. पण आज एक प्रश्न आज पडतो , शास्त्रीन्ना कसे मारले असेल? कदाचित मी काही केजीबी च्या कथा वाचल्या होत्या त्यात instant kill down without any evidence असे वाचले होते,खरेच असे होऊ शकते?

इंजेक्शनचा आत्महत्येसाठी असा झालेला वापर पाहून दुःख झाले आदरांजली.

हाडांच्या जंतुसंसर्गासाठी स्थानिक औषध रोपण करण्याचे नवे तंत्रज्ञान विकसित होत आहे. यामध्ये एखादे प्रतिजैविक बोन सिमेंटमध्ये मिसळून या मिश्रणाचा implant हाडांमध्ये केला जातो त्यातून उपयुक्तता खूप वाढते

तामिळनाडूतील ग्लोबल फार्मा या कंपनीने बनवलेले डोळ्यांचे औषधी थेंब अमेरिकेतील लोकांसाठी बऱ्यापैकी वापरले गेले. या औषधी थेंबांमधून सुमारे 68 जणांना Pseudomonas या जंतूचा संसर्ग झाला आणि तो गंभीर स्वरूपाचा होता. परिणामी तीन जणांचा मृत्यू आणि आठ जणांना आपले डोळे गमवावे लागले आहेत. ग्लोबल फार्मा उद्योगाची अमेरिकी औषध प्रशासनाकडून तपासणी झाली असता तिथल्या औषध निर्मितीमध्ये अनेक त्रुटी आढळलेल्या आहेत. निर्जनतुकीकरणाविषयी बेफिकिरी ही त्यातील महत्त्वाची बाब. त्या कंपनीच्या डोळ्यांच्या औषधी थेंबांमधून संबंधित लोकांना Pseudomonas या जंतुसंसर्गाचा त्रास झाला. हा जिवाणू चांगल्यापैकी घातक आहे. जर त्याने व्याधीग्रस्त लोकांच्या शरीरात शिरकाव केला तर अनेक अवयवांना गंभीर इजा होतात. डोळ्यांना झालेली इजा खूपदा शोकांतिक ठरते. या जंतू विरोधात औषधे असूनही अलीकडे तो पारंपरिक औषधांना दाद देईनासा झालेला आहे.

उपयुक्त माहिती . --- D. सांध्यामध्ये दिलेले इंजेक्शन काही प्रकारच्या संधिदाहांत स्टिरॉइड्सचे इंजेक्शन हे विशिष्ट सांध्यांमध्ये देता येते. -- माझ्या माहितीप्रमाणे पेन मॅनेजमेंट तज्ञ जास्त करुन त्यांच्या संधिदाहांत संबंधी pain management clinical procedures मध्ये या स्टिरॉइड्सचे इंजेक्शन चा वापर करतात . बरेचदा शरीरातील अनेक विशिष्ट सांध्यांमध्ये खुप वापर झाला / झीज झाली तर तेथील बाह्य भागावर सुज येते . हि सुज सांध्यांच्या आतील भागांमधे दुषित पाणी / synovial fluid / joint inflammation / joint effusion या स्वरूपात जमा होते . अल्ट्रा सोनोग्राफी , एम आर आय या माध्यमांमधुन याचा तपास करता येतो . अल्ट्रा सोनोग्राफी , एम आर आय यांच्या रीपोर्ट मधे याचा उल्लेख effusion / joint effusion किंवा fluid असा होतो. हि सुज शोधणे व ती extract करणे / शरीराबाहेर काढण्यामधे orthopedic तज्ञांपेक्षा pain management तज्ञांचा जास्त उपयोग होतो . हि सुज extract करणे / शरीराबाहेर काढ्ण्याच्या कृतीला joint aspirate procedure असे म्हणतात . त्यानंतर joint inflammation कमी व्हावे म्हणुन मेडिकल मान्यताप्राप्त स्टिरॉइड्सचे इंजेक्शन चा वापर केला जातो . गुडघेदुखी व अन्य सांधेदुखी कमी होण्यासाठी या pain management clinical procedures चा उपयोग होतो . अनेक मोठ्या hospitals मधे pain management तज्ञांचा वेगळा विभाग असतो तसेच त्यांची क्लिनिक्सही असतात . या विभागातर्फे गुडघेदुखी व अन्य सांधेदुखी या संबधी operations postpone करणे वा टाळण्यासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध असतात जसे की - स्टेम सेल थेरपी , प्लासमा सेल थेरपी , पी आर पी इंजेक्शन्स .