भारतीय तत्वज्ञानातील प्रमाणमीमांसा हा संबंधीत विषयातील तज्ञांनी हाताळावयाचा विस्तृत विषय आहे. तथापि तर्कशास्त्र आणि तार्कीक उणीवां अभ्यासण्याच्या दृष्टीने लेखमाले अंतर्गत भारतीय तत्वज्ञानातील प्रमाणमीमांसेच्या संदर्भात किमान परिचयाचा लेख लिहावाच लागला असता आणि तसे होण्याचा योग लेखमालेतील ब्लॅक अँड व्हाईट-एक फसव द्विभाजन आणि (अर्धे) भरलेले ग्लास लेखास आलेल्या मिपा सदस्य प्रकाश घाटपांडे यांच्या प्रतिसादाला उत्तर देण्याच्या निमीत्ताने आलाच आहे म्हणून, भारतीय तत्वज्ञानातील प्रमाणमीमांसा स्वतंत्र मोठा विषय असल्यामुळे वेगळा धागा काढण्याचा निर्णय घेतला. ब्लॅक अँड व्हाईट-एक फसव द्विभाजन आणि (अर्धे) भरलेले ग्लास लेखात खालील चित्रात दाखवल्या प्रमाणे 'द्रव्याने अर्धा भरलेला एक ग्लास दाखवला आहे. या ग्लासातील द्रव्याबाबत सदस्य प्रकाश घाटपांडे यांची प्रतिक्रीया खालील प्रमाणे होती.

समजा बिअर ने अर्धा भरलेला ग्लास आहे व तुम्हाला अजून बिअर हवी असेल तर उरलेला अर्धा भरायचा. आहे तेवढी बिअर समजा पुरेशी असेल तर तो अर्धा संपवून टाकायचा . हाय काय नाय काय!

प्रमाणमीमांसेत जे प्रत्यक्ष दिसत ते प्रत्यक्ष प्रमाण आहे. छायाचित्रात दाखवलेला 'द्रव्याने अर्धा भरलेला एक ग्लास फकत आपल्या डोळ्यांनी (ज्ञानेंद्रीयांना) दिसणार्‍या जानवणार्‍या गोष्टींच्या अधारावर फारतर ग्लास काचेचा आहे, विशीष्ट आकाराचा आहे, आणि त्यात पिवळ्या रंगाचे द्रव्य आहे एवढीच अधिकची माहिती जोडता येते. हे झाल प्रत्यक्ष प्रमाण. पण प्रतिसादात घाटपांडे साहेबांनी विधान हे गृहीत धरून केल कि पिवळ्या रंगाच द्रव्य हे बिअरच असल पाहिजे. अर्थात हे त्यांच व्यक्तीगत अनुमान झाल. खात्री करण्याची पुरेशी काळजी घेतली नाही तर प्रत्यक्ष प्रमाणाशिवाय इतर सर्व 'प्रमाणं' फसवी असू शकतात. पिवळ्या रंग असलेली प्रत्यक्षात अनेक द्रव्ये असू शकतात घाटपांडे साहेब म्हणतात त्या प्रमाणे बिअरही असू शकते, पण बिअरच्या एवजी मधही असू शकते किंवा एखादे औषध अथवा सरबतही असू शकते. तर हा झाला अनुमान नावाचा प्रमाणाचा प्रकार. पण या छायाचित्रातील द्रव्याची प्रत्यक्षातील वस्तुस्थिती वरील अनुमानांमध्ये सांगीतल्या पेक्षा वेगळीच आहे. हे खरे आहे की छायाचित्रातील द्रवपदार्थ अल्कोहोलीक ड्रिंक आहे पण ती बिअर नाही तर युरोपातील नेदरलँड नावाच्या देशातील प्लँटिअ‍ॅक/ग नावाची ब्रॅण्डी (१०० वर्षे जुना ब्रँड) आहे. म्हणजे अनुमान चुकू शकते. आता मी जी माहिती देतो आहे ती झाली शब्द प्रमाण कारण यात ऐकीव किंवा दुसर्‍या व्यक्तीने दिलेली माहिती आहे. आणि तीही मी तिसर्‍या व्यक्तींनी दिलेल्या माहितीवर आधारीत आहे हि माहिती मी अजून एखाद्या व्यक्ती कडून खात्री करून घेऊ शकतो पण ऐकीव माहिती ऐकीवच असते. (अवांतरः संबंधीत ब्रॅण्डीत ज्येष्ठमध असते आणि सुवासिकही असते असेही वाचले.) उदाहरणार्थ एखादी दृकश्राव्य डिटर्जंटची जाहीरात आहे. आधी मळलेला कपडा दाखवतात समोरची जाहिरात करणारी व्यक्ती सांगत असते अमुक तमुक साबण वापरा आणि मग एकदम शुभ्र पांढर्‍या कापडाची जाहीरात इथे शब्दांनी सांगतात त्यांना हव ते अनुमान काढण्यास तुम्हाला प्रवृत्त करतात पण खरी वस्तुस्थिती वापरून पाहील्या नंतर प्रत्यक्ष प्रमाणानेच समजते. हा विषय मला जेवढा समजला तेवढ्या आधारावर लिहिण्याचा प्रयास आहे चुक भूल देणे घेणे. अधिक माहितीचे स्वागत असेल. नित्या प्रमाणे विकिप्रकल्पाकरता असल्यामुळे आपले या धाग्यावरील प्रतिसाद लेखन प्रताधिकारमुक्त कॉपीराईट फ्री होते आहे असे गृहीत धरले जाईल. ग्लासचे छायाचित्र विकिमीडिया कॉमन्समधील कॉपीराईट समस्या नसलेले म्हणून घेतले (अजून वेगळा काही हेतु नाही)