व्यक्ती, कुटूंब, व्यवसाय, ते असंख्य सामाजिक, जातीय, धार्मीक, राजकीय, केवळ माझच (आमचंच खर) म्हणणार्‍या टोकाच्या भूमीका; व्यक्तीगत आणि समुहांच्या हिताची गणित अनेक संघर्षांना टोकाला नेत असतात. ग्लास रिकामाच आहे अथवा भरलेलाच आहे या ह्ट्टांची टोकांची लोकानुनयाने मांडणी करत टोकाची नेतृत्व पुढे येतात. अनुयायांच्या नशिबाने टोकाची का होईना भूमिका मांडणारे दोन्ही परस्पर विरुद्ध टोकाची बाजू मांडणार्‍या नेतृत्वात समंजसपणा असेल तर ते वस्तुस्थिती लक्षात घेऊन तडजोडीचा मार्ग निवडतात. या प्रकारात निष्पक्ष नेतृत्व मागे पडत पण काही का होईना टोकाच्या भूमिका असणार्‍यांमध्ये सख्य झालतर किमान शांतता तरी नांदते. (अशी शांतता न्याय्य असतेच असे नाही; पण मराठीत एक वाक्प्रचारआहे ''पादा पण नांदा'' ती अंशतः लागू पडते का ?) पण इथे एक महत्वाची गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे टोकाची भूमीका घेणारी परस्पर विरुद्ध ध्रूवावरील दोन नेतृत्व प्रत्यक्षात संमजस असणे अपवादानेच घडते. तोपर्यंत संघर्षरत समुदायांच्या नशिबाला ससेहोलपटच लिहिलेली असते यात पिढ्याच्या पिढ्याही बरबाद होताना दिसून येतात. त्यातही संशयवाद आला तर नेतृत्वाला माघार तरी घ्यावी लागते किंवा निर्णय घ्यायचाच झालातर बर्‍याचदा त्यांच्या संशयग्रस्त पाठीराख्यांकडून किंवा अंतर्गत संघर्षातून जीवावर बेतण्यापर्यंतही प्रसंग होताना दिसतात. ससे होलपट टाळण्याच्या दृष्टीने कमीतकमी संघर्षातून तडजोडी साधावयाच्या असतील अथवा दोन्ही बाजूंचे (खरे) निष्पक्ष नेतृत्व पुढे आणावयाचे असेल तर त्याला तर्कसुसंग मांडणी करण्याचे कौशल्य अवगत असणे, स्वहीत अथवा समुहाच्या हिताची काळजी घेण्याच्या दृष्टीने काही वेळा भूमीकेतील तार्कीक उणीवांची कबूली दोन्ही बाजू देत नाहीत तरीपण किमान पक्षी/प्रसंगी दोन्ही बाजूंच्या तार्कीक उणीवा पद्धतशीरपणे दाखवून ठेवणे भावी काळात तोडग्यावर सहमती घेण्याच्या दृष्टीने उपयूक्त ठरणारे असू शकते. म्हणून तर्कशास्त्र आणि तार्कीक उणीवांचा पद्धतशीर अभ्यास सर्वांच्याच हिताचा असू शकतो. काळा आणि पांढरा, आयुष्यात केवळ दोनच रंग? (छायाचित्रे १ आणि २ सौजन्य विकिमीडिया कॉमन्स) जटील समस्या सोडवण्यातील मोठ्या अडथळ्यातील एक म्हणजे, समस्यांकडे केवळ काळ्या किंवा पांढर्‍या या दोन रंगांशिवाय पहाण्याची तयारी नसणे. असे लोक अधिक पर्याय उपलब्ध असतांना देखील त्यातील खरे तर आपल्याला हवा असलेला एकच पर्याय पाहू इच्छितात. दुसरा पर्यायाचा एकच गट केलेला असतो तो म्हणजे अस्विकार्ह पर्यायांचा. हे उपलब्ध पर्यांयांना चुकीच्या पद्धतीने दुभागणे असते. चुकीच्या दुभाजनाची निष्पत्ती चुकीच्या निष्कर्षात होते. 'जर पर्याय 'अ' चुकीचा असेल तर पर्याय 'ब' बरोबर असलाच पाहीजे.' ;एखाद्याचा दृष्टीकोण 'क्ष' नसेल तर तो 'ज्ञ' असलाच पाहीजे. केवळ काळ्या किंवा पांढर्‍या दोनच रंगांशिवाय इतर पर्याय विचारात घेण्याबद्दल अनिच्छा अथवा नकारार्थी दृष्टीकोणामागे बहूधा, समस्येस निश्चित एकमेव उत्तरांचा अभाव, आणि समस्येतून उद्भवणारी अनिश्चित संदीग्ध स्थिती हाताळण्यातील अक्षमता, ही संभाव्य कारणे असतात.एखादी गोष्ट स्पष्ट अथवा माहित नसण्यातून, येणारी संदीग्धता अथवा अनिश्चितीते बद्दल असंयम, (उणीवयुक्त) निष्कर्शाप्रत पोहोचण्याची घाई, हि सत्याप्रती असलेल्या उत्सुकतेचा भाग नसून, कम्फर्ट हवी असल्याने हा उताविळपणा घडतो. जेव्हा एखाद्या गोष्टीचे स्पष्टीकरण देता येत नाही (अनएक्स्प्लेन्ड) तेव्हा ती 'अनएक्सप्लेन्ड' आहे, किंवा असेच इतर लेबल लावण्याची घाई न करता,"माहिती उपलब्ध नाही 'अनएक्सल्पेन्ड' आहे"[मराठी शब्द सुचवा], एवढेच तथ्य स्वीकारता आले पाहीजे. चुकीचे कारण सांगण्यातील घाई चुकीच्या अर्थबोधास कारणीभूत होण्याची शक्यता असते. वरवरचे धागे जुळवून शितावरून भात म्हणत, सुतावरून स्वर्ग गाठला जाऊ शकतो, आणि साप साप म्हणून भुई थोपटली जाऊ शकते. ज्यात वैध शक्यता अंतर्भूत असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही, अशा पर्यायी कारण मीमांसा, सर्व शक्यता पुरेसा अवधी न दिला जाताच बाद केल्या जातात. ग्राह्य शक्यता कोणत्या आहेत ते सुस्पष्ट होण्यापूर्वीच, त्यांची शक्यता नाकारणे म्हणजेच मनाला चारी बाजूने झापडे लावून बंद करणे अथवा क्लोज माइंडेड असणे होय. *'क्ष' गोष्टीची कारण मीमांसा उपलब्ध नसणे, हा 'ज्ञ' गोष्ट बरोबर असल्याचा पुरावा नसतो. -हा विरोधाभास एक तार्किक उणीवेचा प्रकार आहे. *माझ्याकडे क्ष गोष्टीची कारण मीमांसा उपलब्ध नाही = माझ्याकडे कारण मीमांसा उपलब्ध आहे,हे दोन्ही परस्पर विरोधी दावे एकदम केल्यासारखे आहे. *"ज्या गोष्टीची कारण मीमांसा उपलब्ध नसते" ="त्याची कारण मीमांसा उपलब्ध नसते" एवढे आणि एवढेच त्या पलीकडे काही नाही. जेव्हा एखादी व्यक्ती म्हणते की मी 'क्ष' गोष्टीवर विश्वास नाही म्हणजे त्याला 'क्ष' सत्य असूच शकत नाही असे म्हणायचे असते असे नाही; क्ष सत्य असूच शकत नाही म्हणत असेल तर तो झाला क्लोज माइंडेडनेस; पण विश्वास नाही पण तर्कसुसंगत पुरावे आल्यास विश्वास ठेवेन हा झाला मनाचा खुलेपणा (ओपन माइंडेडनेस). *मि.पा. धागे: ** मनाचा खुलेपणा (मोकळेपणा/ओपन माईंडेडनेस) कसा जोपासावा ? ** सपाट पृथ्वी; वस्तुस्थितीस नकार; मानसशास्त्र आणि सोडवणूक ** बौद्धिक कृष्णविवर *-क्रिटीकल थिंकींग (इंग्रजी)हे युट्यूब सादरीकरण * चिकित्सामक विचार कसा करावा **(येथील चर्चा मराठी विकिप्रकल्पात वापरावयाची असल्यामुळे आपले या धाग्यावरील चर्चेतील लेखन कॉपीराईट्फ्री होते आहे असे गृहीत धरून चालतो) ** खासकरून विषय समजण्यास सोपा करता यावा म्हणून विषयास अनुसरून चांगली उदाहरणे; संबंधीत वाक्प्रचार आणि म्हणी व्यंगचित्रे (कॉपीराईट फ्री) उपलब्ध असल्यास हवे आहे. ** चर्चा सहभाग, प्रतिसाद, तसेच विषयांतर टाळण्यासाठी आपणा सर्वांना आणि मिपा प्रशासनास धन्यवाद