सिधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण - Malvan इराण मधील मलावन - Malavan

बुरुज-बुर्ज-बर्ग-बर्ख हे भारतापासून ते हॉलंडपर्यंत स्थळनामांत वारंवार येतं. गॅरिसन/फोर्टिफिकेशन असा काहीसा अर्थ असावा.

बंगळूरुमधे येलहंका नावाचा भाग आहे. महाराष्ट्रापेक्षा बंगळूरु ये लंका के पास है म्हणून येलहंका नाव असावे असे आमचा गग्गी म्हणतो.

काका, तुमचे धागे पाहून मला उपक्रमाची खूप खूप आठवण येते हो.. तुम्हाला उपक्रमासारख्या संस्थळाची खूप गरज आहे. (कुठे नेऊन ठेवलाय उपक्रम माझा?)

श्रीलंकातील गावांच्या मोठ्या नावाची फोड करून कसे लक्षात ठेवायचे याबद्दल लोनली प्लानेट च्या पुस्तकात फार छान माहिती दिली आहे त्याची आठवण झाली अर्थात प्रताधिकारात असल्याने चूप.

पाकीस्तानातील रावळपींडी हे गाव मला नेहमी भारतात असल्यासारखे वाटते. कोकणातल्या माझ्या गावाच्या बाजुच्या गावाचे नाव "भू" असे आहे. :) आता जीथे काम करतोय तीथे एका नदीचे नाव कर्न रीव्हर असे आहे. आम्ही आपले उगाच म्हणतो "प्राचीन काळी इथे कर्ण येउन गेला असावा" :) तसेच योशमाईट जंगलाला बरेच भारतीय "यशोमती पार्क" असे म्हणतात. :)

लुईझियानामध्ये एका गावाचे नांव Delhi आहे. पण शिंचे त्याचा उच्चार मात्र डेल्हाय असा करतात!!!

Vaduz Vaduj, Maharashtra 415506

थोडस अवांतर आमच्या चायवाल्याकडे 'प्रातःकाल' नावाचा हिंदी पेपर येतो. त्यात राजस्थान मधील बातम्या असतात. कधी नजरेखालून घातल्यास महाराष्ट्रातील विशेषतः कोकणातील गावांच्या नावाचेच एखादे गाव असतेच असते. जसे रत्नागिरीतील चिखली, खेड. ठाणे जिल्ह्यातील केळवा (Beach). कारण कोकणातील सध्याचे निवासी काही निवडक जाती सोडल्यास स्थलांतरित आहेत.

Prague - प्रागज्योतिषपूर Gowda असं हॉलंडमधल्या एका गावाचं नाव आहे. पण त्याचा उच्चार "खावडा" असा आहे.

रोचक माहिती Gowda युरोपात एकच असेल का अजून असतील आपली दक्षीण भारतीय मंडळी खुष होतील. :)

फ्रांसमध्ये एक सचिन नावाचे गाव आहे.. :)

देवीच्या शक्तिपीठांपैकी एक हिंग्लजा मातेचे मंदीर बलुचीस्तानात स्थीत आहे (त्या देवीची स्थानिक मुस्लिम आणि राजस्थानादी प्रांतात चांगलीच फोलोअरशीप (भक्तगण) आहेत). कदाचीत अफगाणिस्तानातही मंदिर राहीले असावे असा गूगल बुक्सचा (हिंदी) संदर्भ दिसतो आहे पण दुजोर्‍यासाठी अफगाणिस्तानच्या डाटाबेस मध्ये पडताळता आला नाही. या देवीची नावे भारतात स्थळनामात आली असावीत असे दिसते. बलुचीस्तानमधील देवी गावाचे स्थलनाम हिंग्लज असेच आहे आणि तेथील नदीचे नाव हिंगोल आहे. हिंग्लजगड नावाने एक शक्तीपिठ माळव्यात मध्यप्रदेशात असावे. उत्तरप्रदेशात हिंगौरी नावाचे गाव हिंगलजा देवी शी संबंधीत आहे. त्या गावाच्या नावावरून हि देवी गौरींपैकी असण्याची शक्यता असावी का ? मला महाराष्ट्रातील गडहिंगलज आणि हिंगोली ह्या दोन गावांची नावे लागलीच आठवली (पण महाराष्ट्रातील या गावांच्या नावाच्या आंतरजालावरील माहितीत हिंगलजा देवी बद्दल नमुद केलेली माहिती काही आढळली नाही)

भारत, पाकिस्तान, अफगाणिस्तान आणि इराणमधली अनेक गावे/शहरे ही आबाद प्रत्यय बाळगून आहेत. अहमदाबाद, औरंगाबाद, हैद्राबाद, इस्लामाबाद, होशंगाबाद, दौलताबाद, अबोटाबाद (ओसामाजींचे समाधीस्थळ!), जलालाबाद. आग्रा शहराचे नाव काही काळ अकबराबाद होते. अकबराबाद नावाची अनेक गावे इराणमधे आहेत. हे बहुधा फारसी भाषेतून आले आहे. रशियात ग्राद ह्या नावाने शेवट होणारी अनेक गावे आहेत. ह्या दोन्ही प्रत्ययांचे भाषाशास्त्रीय नाते आहे. ग्राद, ग्राम, गाव हेही जवळचे वाटते. तेही इंडो युरोपियन भाषेतले एक समान मूळ असणारे शब्द असावेत.

विभीन्न ऐतिहासीक काळातील मुंगी-पैठण गावाचे बरेच दाखले दिसताहेत पण मुंगी-पैठण हे गाव कोणते अथवा कुठे आहे. मुंगी-पैठण हे एकच गाव आहे का मुंगी-पैठण नावाची अधीक गावे आहेत ? कृ. कुणास काही कल्पना मिळाल्यास अवश्य द्यावी.

होस (होसूर, होसपेट होसनगर मधील) चा अर्थ काय असेल ?

होसा = नवीन पेट्टे = बाजार मंडई ( हळे = जुना, हळेबिडू)

मालेगाव हे मल्लग्राम पासून झाले असावे कारण मणी आणि मल्ल नामकदैत्यांचा संहार खंडोबा नी केला अशी आख्यायिका सांगितली जाते, मालेगाव पासून चंदनपुरी नावाचं खंडेरायाच्या क्षेत्र अती निकट आहे

पूर पुरम ह्यातील प नाहीसा होवून ऊर प्रत्यय फक्त गांवचे नावापुढे राहिला असावा

खूप सुंदर माहिती येते आहे! माझ्याकडून थोडी भर- दक्षिण भारतात अनेक गावांमध्ये 'थिर' आहे- थिरूपती, थिरूअनंतपूरम इ. तिथे 'थिर' शब्दाचा अर्थ 'महान' 'स्थिर' असा काहीसा होतो. तसेच, तमिळ नाडूमध्ये अनेक कोविल आहेत. उदा., नागरकोविल. कोविलचा अर्थ वस्ती असा होतो. कोविल- कबिला- कुळ- सिव्हिल! असे अनेक शब्द अनेक भाषांमध्ये समान आहेत. इंग्रजी ट्रूथ शब्द संस्कृत ऋत् च्या जवळचा आहे! पण ह्याचं कारण एकच भाषा सगळ्या भाषांची जननी आहे, हे नाही; तर पुरातन काळापासून मानव खूप मिसळून राहात आला आहे हे आहे. शिवाय काही शब्द हे स्थितीवाचक आहेत. म्हणजे जगातलं कोणतंही बाळ शक्यतो निसर्गत: अम्, म असे स्वर पहिले शिकतं. म्हणून आईसाठी मदर, माता, माँ, मेर्, मुटर असे शब्द त्यातून येऊ शकले असावेत, असं म्हंटलं जातं.

खर म्हणजे ईंग्रजी विकिपीडियावर चेन्नई गावाची व्युत्पत्ती बघत होतो, कुणा चेन्नप्पा नावाच्या नायकाची सत्ता १४ व्याशतकात तिथे राहीली असल्यामुळे त्याच्या नावावरुन चेन्नई नाव आले असल्याचे ईंग्रजी विकिपीडिया तील उल्लेखावरुन लक्षात येते पण माझ्या मते तेवढ्यावरुन ई या प्रत्ययाचा पुरेसा उलगडा होत नाही . मुंबई मध्ये ई हा प्रत्यय आई शब्दावरुन आल्याचे मुंबा + आई हि व्य्त्पत्ती आपण सर्वसाधारणपणे स्विकारतो . गावाचे नाव चेन्नप्पा वरुन आले असते तर प्पा गळाले तरी प्रत्य वेगळा काही लाअला असता पण ई ची शक्यता कमी राहीली असती. चेन्न म्हणजे तेलगुत लहान असा अर्थ होतो, चेन्नम्मा (चेन्न+अम्मा म्हणजे लहान आई या अर्थाने ) सारखा शब्द बहुधा तेलगुत बर्‍या पैकी वापरला जात असावा. चेन्नम असलेली बर्‍यापैकी गावे आंध्र तेलंगाणा कर्नातकात आणि तामीळनाडूतही दिसतात त्या सर्व ठिकाणि ती चेन्न अप्पा वरुन गेली नसावीत. अम्मा च्या एवजी आई सहज होऊ शकत असावे. आई प्रत्यय येणारे तामीळ नाडूतील एकमेव गाव नसावे मदुराई शब्दातही आई प्रत्य राहण्याची शक्यता असू शकते अजून अशी गावे तामीळनाडुत आहेत पहावे लागेल. अशीच दुर्दशा तामीळी लोकांनी मद्रास शब्दाच्या व्युत्पत्तीची केली असावी. मद्रास शब्द पोर्तीगीज भाषेतून व्युत्पत्ती मिळवण्याचा प्रयत्न केला आणि तीन वर्षांपुर्वी अशात मद्रासपट्टणम असा उल्लेख असलेला १४व्या शतकातला शिलालेख मिळाला (आणि वास्को दा गामा आलाच मुळी पंधराव्या शतकाच्या शेवटी) आणि पिनकोडान्चा डाटाबेस बघीतला तर मद्र आणि मद्र शब्दावरुन ची गावे उत्तर प्रदेश ते केरळ तामीळनाडू सर्वत्र दिसतात. मदुराईचे दुसरे नाव कुडाल आहे म्हणे ! आता ऐतिहासिक काळात तामीळ साहित्याच्या तीन संगम सभा तिथे झाल्या त्यावरुन त्यांनी कुडाल शब्दाचा अर्थ सभा शब्दावर पोहोचवलेला दिसतो. पण kudal koodal हि दोन्ही स्पेलीन्ग्ची अनेक गावे मध्यप्रदेश छत्तीसगड महाराष्ट्र ते दक्षिणेतील राज्ये आहेतच मध्ये दिसतात. स्पेलिन्ग मध्ये जरासा बदल kutal करा आणि मग काश्मीर ते आसाम पर्यंत कुटाल गाव नावे सापडते ते खाली महाराष्ट्रा पर्यंत . महाराष्ट्रात कोकणातले कुडाळ प्रसिद्ध आहेच पण सातारा नांदेड हिंगोली जिल्ह्यातही कुडाळ ग्राम नाम दिसते तर अशा असंख्य कुडाळ नावाच्या गावी तामीळ संगम सभा झाल्या असण्याची शक्यता कमी असावी. कुडाळ नावाचे अर्थाचे काही तर्क कुणाला माहित आहेत का ? गुडी कुडी कुटी हे शब्द पाल / तंबू वजा निवासस्थान शब्द म्हणून वापरले गेले असावे . दक्षिण भारतीय भाषा विशेषतः तमीळ क चा ग ग चा क असा फेरफार करताना दिसते . गुडा हा प्रत्यय असलेली अनेक गावे दक्षिणेत आहेतच. गुढी या शब्दाचा शोध घेताना या उच्चाराचा एक अर्थ उंचवटा उंचीची जागा असू शकेल अशा अर्थाची चर्चा मागे मी या वेगळ्या लेखात केली आहे. कुट हा शब्द डोंगर अर्थाने येतो हे आपण सर्व जण जाणतोच . त्यामुळे कुडाल आणि कुटाल आणि गुडा एकमेकांचीच रुपे असू शकण्याची शक्यता मला व्यक्तीशः वाटते. पण तरीही कुडाल/ कुटाल नाकाची काही वनस्पती नावे असण्याची किंवा कुडाळ शब्दास इतर व्युत्पत्तीची शक्यता असल्यास माहित नाही . पण माझे सध्याचे मत नंतर उंच जागा असा अर्थ निघून पडला तरी सुरवातील कुडाल शब्द उंचावरची जागा असा होऊ शकेल का, माझा तर्क चुकही असू शकेल . कुडाल हा शब्द ग्रामनामात क्वचित प्रत्यय अथवा उपसर्गातही येताना दिसतोय.

मस्त धागा.

जिथेजिथे वेदोक्त काथ्याकुट झाला /काथ्या कुटला/ बहुधा द्वैत -अद्वैत यावरच कुटायचे / घरच्या लक्ष्म्या वारंवार निरोप पाठवायच्या जेवण गार होतय लवकर या तरीही कुटायचेच ती गावे कुडल. विजापुराजवळ आहे एक संगमाचे ठिकाण ते झाले कुडलासंगमा. इथे धर्मशाळा आणि अन्नछत्रे असतात. वाद करकरून घसा सुकतो भूक लागते मग छत्रात चापायचे. अभिप्राय विनोदी वाटल्यास योगायोग समजावा. कारण शिलालेख पुरावा नाय.

असाच प्रश्न नेल्लुर , वेल्लुर , येल्लुर या नावांबाबत पडतो .

अणसूर मधील अणस शब्दावर anas अक्षरांवर महाराष्त्रातील गावांच्या डाटाबेस मध्ये शोध घेतला तर कणस आणि फणस हे शब्द असलेली गाव नावे आहेत . अननस नावाचेही फळ आहे , (हिंदीत अनाज हा शब्द आहे तो अनस -अनास - अनाज असा तयार झाला असू शकतो असे वाटले अर्थात या सर्वाचे मूळ अन्न शब्द आहेच) पण पनस panas नावाची गावे सातारा अहमदनगर आणि औरंगाबाद जिल्ह्यात दिसतात . पपनस आणि फणस बहुधा केवळ कोकणात होतात, नुसते पनस अथवा पणस नावाचे वेगळे काही फळ असू शकेल का अशी शंका वाटून गेली. सणस वाडी नावाची गावे आहेत सणस नावाचीही काही वनस्पती आहे का कि सणस शब्दाचा अजून वेगळा काही अर्थ होतो ? सण शब्द स + अन असा आला असेल का म्हणजे स म्हणजे चांगले अन म्हणजे अन्न असे काही ? की व्युत्पत्ती काही वेगळी आहे ?

वेंगसर, वेंगणी , वेंगगाव, वेंग गाव , वेंगरुल, वेंगुर्ले यात वेंग म्हणजे काय ?

नंदीग्राम, नांदगाव, राजनांदगाव ह्यात नंद हा प्रत्यय नंद घराण्यातील राजा किंवा भगवान श्रीकृष्ण ह्यांचा पालक नंदबाबा ह्यांच्याशी तर नसावा? मराठीत नांदने या क्रियापदाशी संबंध नसावा कारण तिन्ही गावे बंगाल,महाराष्ट्र, आणि बिहारमधील आहेत

स्वतः नंदकुळातील , २ स्वतः नंद कुळातील समजून घेणारे यांचे स्थलांतर किंवा आनंददायी परिवार हा अर्थ होत असल्याने वस्तीस्थानास नंद उपसर्ग असलेली नावे ठेवली गेली असावीत. परंतु नंदा आडनावे असणारी लोकसंख्या भारतात जास्त नसावी दुसरा पर्याय म्हणजे स्वतःचे नंद कुळातच समावेश करण्याची प्रवृत्ती नंद घराणे बलवान असण्याची वेळची असावी

स्वतः नंदकुळातील , २ स्वतः नंद कुळातील समजून घेणारे यांचे स्थलांतर किंवा आनंददायी परिवार हा अर्थ होत असल्याने वस्तीस्थानास नंद उपसर्ग असलेली नावे ठेवली गेली असावीत. परंतु नंदा आडनावे असणारी लोकसंख्या भारतात जास्त नसावी दुसरा पर्याय म्हणजे स्वतःचे नंद कुळातच समावेश करण्याची प्रवृत्ती नंद घराणे बलवान असण्याची वेळची असावी