शीत- उष्ण गुण- गुणधर्म व शरीरातील कार्य.
भारतीय तत्वज्ञानाने व आयुर्वेद शास्त्राने शरीराशी संबधित वीस सामान्य गुण मान्य केले आहेत.ते म्हणजेच गुरु,लघु इत्यादी होय. शरीराशी संबधित असल्याने त्यांना शारीरगुण असे देखिल म्हणतात.
गुर्वाद्यस्तु- गुरुलघुशीतउष्णस्निग्धरुक्षमंदतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशद्पिच्छिलश्लक्ष्णखरस्थूलसुक्ष्मसांद्रद्रवा:विंशती चरक सुत्रस्थान १/चक्रदत्त टीका.
गुरु,लघु,उष्ण,स्निग्ध,रुक्ष,मंद,तीक्ष्ण,स्थिर,रस,मृदु,कठिण,विशद,पिच्छिल,श्लक्ष्ण,खर,स्थूल,सुक्ष्म,सांद्र,द्रव. असे गुर्वादी वीस.
गुरुमंदहिमस्निग्दश्लक्ष्णसांद्रमृदुस्थिरा:!
गुणा:ससूक्ष्मविशदा: विंशति: सविपर्यया:!! अष्टांग हृद्य सुत्रस्थान १/१८
गुरु,मंद्,हिम(शीत्),स्निग्ध,श्लष्ण,सांद्र, मृदू, स्थिर्,सूक्ष्म,व विशद हे दहा व त्यांच्या विरुद्ध असे अनुक्रमे लघु,तीक्ष्ण,रुक्ष,खर्,द्रव,कठिन्,सर्,स्थूल व पिच्छिल असे एकुण वीस गुर्वादी गुण आहेत.
आता आपण मागिल दोन दिवस ज्या शीत व उष्ण गुंणावरुन एव्हडा गोंधळ माजला होता त्यांचीच माहिती घेवुयात.
ल्हादनः;स्तंभनः शीतो मूर्च्छातृट्स्वेददाहजित !
उष्णस्तद्विपरीतः स्यात पाचनश्च विशेषतः! सुश्रुत सुत्रस्थान ४६
शीतस्तु ल्हादनः स्तंभी मूर्च्छातृट्स्वेददाहनुत !
उष्णो भवती शीतस्य विपरीतश्च पाचनः ! भावप्रकाश.
शीत-उष्ण
* शीत :-
१)व्याख्या- स्तंभने हिमः! हेमाद्रीटीका. जो शरीरात स्तंभन करतो म्हणजे गतीरोध करतो तो हिम होय. २)व्यावाहारिक नाव- थंड cold ३)पांचभौतिकत्व जल व वायु महाभुत. शीतगुण दाहशमन करतो. ५)कार्यस्वरुप- शरीरातील उष्णता कमी करणे व स्तंभनकार्य करणे. स्पर्श ग्राह्य गुण. कर्म-दोष - शैत्यामुळे पित्तशमन व वातकफवर्धन. धातू धातूवृद्धी,रक्तस्तंभन मल वायू व स्वेद स्तंभन. स्त्रोतसे-बाह्य - दाहशमन. आभ्यंतर- पित्त व दाहशमन्,मुर्च्छा-तृष्णानाशन सार्वदेहिक मनाला आल्हाददायक,हृद्यकार्य. द्रव्ये चंदन,वाळा,निंब,द्राक्षा,लोध्र,अशोक इ.* उष्ण :-
१)व्याख्या-स्वेदने उष्णः हेमाद्रीटीका. जो शरीरात स्वेदनिर्मिती(स्वेदन कार्य) करतो तो उष्ण गुण होय. २)व्यावाहारिक नाव- गरम Hot ३)पांचभौतिकत्व- तैजसं औष्ण्यं तैक्ष्ण्यं च ! र.वै.सू.३/११३ ४)भौतीक स्वरुप- उष्ण गुणाने दाह होतो. ५)कार्यस्वरुप- शरीरातील उष्णता वाढते,स्पर्शनेंद्रिय ग्राह्य गुण. ६)कर्म- दोष- उष्णत्वाने वातकफनाशन्,पित्तवर्धन. धातू- धातूक्षयकर्, रक्तस्त्रावप्रवर्तक. मल- उष्णत्वाने सृष्टमलमुत्रवातः स्वेदजनन. स्त्रोतसे- बाह्य- दाहजनन आभ्यंतर- अग्निदिपन, आमपाचन्,शरीरात उष्णता निर्माण होते.मुर्च्छा,तृष्णा,स्वेद व दाहजनन. ७)द्रव्ये- चित्रक,बिब्बा,मिरे,सुंठ,वेखंड. इत्यादी. बर्यापैकी सुटसुटीत माहिती देण्याचा प्रयत्न केला आहे समजले नाही तर व्यनी करावा,पण अभ्यासाची तयारी असेल तरच.वर्गीकरण
प्रतिक्रिया
वाचतीये.
तसे समजते आहे. पण अजून
आणखी काही....
आणखी काही....
आणखी काही....
आणखी काही....
उन्हाळ्यात उष्ण पदार्थ खाणं
प्रत्येकाच्या प्रव्रुत्तीवर अवलंबून असेल
समजलं नाही. कारण का ते ही
तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे तुमच्याच प्रतिसादात आहेत.
केरळी दररोज आंबवलेली इडली
मेडम थोडा घोळ होत आहे. इथे
जो शरीरात स्तंभन करतो म्हणजे गतीरोध करतो तो हिम होय.
माझा सोपा नियम :जे अन्नपदार्थ
जिरे व धणे शीतल (थंडावा देणारी) आहेत
सगळेच नाही....
वाचतोय...
मदनबाण.....
आजची स्वाक्षरी :- टिम टिम टिंबाली... {बाप्पाचे कोळी गीत}चांगल्या प्रकारे
सर्वसामान्य आणि आयुर्वेद...
स्तंभन शब्दाचा अर्थ समजला
सगळ्यांच प्रश्नांची उत्तरे देतो.
गोड, खारट, आंबट व कडु प्रमाणे
जीवशास्त्रातील प्रश्न
मला स्वतःलापण पण पथ्याच्या