आधुनिक वैद्यकातील पदव्युत्तर पदव्या आणि संबंधित तज्ञांची माहिती

Primary tabs

कुमार१'s picture
कुमार१ in जनातलं, मनातलं
11 Aug 2017 - 12:04 pm

गेल्या काही दिवसांत मला अनेक ग्रामीण व निमशहरी भागातील लोकांनी शहरांत उपलब्ध असणार्‍या वैद्यकीय तज्ञांबद्दल शंका विचारल्या. तेव्हा असे लक्षात आले की सामान्यजनांमध्ये ‘विशेष वैद्यकीय तज्ञ’ शोधण्याबाबत काही गैरसमज आहेत. तेव्हा असे वाटले, की आधुनिक वैद्यकातील पदव्युत्तर पदव्या आणि संबंधित तज्ञांची माहिती या लेखाद्वारे करून द्यावी. पदव्यांच्या चढत्या श्रेणीनुसार भारतातील माहिती पुढे देत आहे:

१. मूलभूत पदवी : MBBS. हे कुटुंबवैद्य असतात.

२. पदव्युत्तर शिक्षणाच्या दोन प्रमुख शाखा : MD & MS

३. MD मध्ये जवळपास ५० उपशाखा आहेत. त्यापैकी नेहमी लागणारे डॉ.( Consultant / Specialist) खालील शाखांचे असतात:

• मेडिसिन : हे डॉ. हृदय, फुफ्फुस, पोटातील अवयव, मेंदू , मधुमेह, रक्तदाब इ. चा एकत्रित अभ्यास केलेले असतात.
• फुफ्फुसरोग तज्ञ
• बालरोगतज्ञ
• स्त्री रोग व प्रसूती तज्ञ
• त्वचा व गुप्तरोग तज्ञ
• मनोविकार तज्ञ
. Pathology ( laboratory medicine)
• Radiology ( X ray, sonography, CT scan, MRI इ.) तज्ञ
• भूलतज्ञ

४. MS मध्येही खूप उपशाखा आहेत. त्यापैकी नेहमी लागणारे तज्ञ असे :

• जनरल सर्जन
• हाड व सांधे विकारतज्ञ ( Orthopedics)
• डोळ्यांचे विकार तज्ञ
• कान, नाक व घसा तज्ञ
• Plastic surgeon

५. DM ही MD च्या पुढील Superspeciality आहे. यात सुमारे ३० उपशाखा आहेत. त्यातील नेहमीच्या अश्या :
• हृदयविकार तज्ञ
• मेंदूविकार तज्ञ
• कर्करोग तज्ञ
• पोट व यकृत विकार तज्ञ
• रक्तविकार तज्ञ
• हॉरमोन विकार तज्ञ
• मूत्रपिंड विकार तज्ञ
• सांधे विकार तज्ञ (Rheumatologist)
• संसर्गजन्य विकार तज्ञ
• अतिदक्षताविभाग तज्ञ ( Critical Care Medicine)
• Immunologist

६. MCh ही MS च्या पुढील Superspeciality आहे. त्यातील प्रमुख उपशाखा :

• हृदय शस्रक्रिया तज्ञ
• मेंदू शस्रक्रिया तज्ञ
• पोट, यकृत इ. चा शस्रक्रिया तज्ञ
• बालक शस्रक्रिया तज्ञ
• कर्करोग शस्रक्रिया तज्ञ
• मूत्रमार्ग व प्रोस्टेट शस्रक्रिया तज्ञ
• हात शस्रक्रिया तज्ञ

MD & MS ना समकक्ष असणारा अजून एक अभ्यासक्रम म्हणजे Diplomate of National Board (DNB). ही पदवी राष्ट्रीय पातळीवर परिक्षा घेऊन दिली जाते. या अंतर्गतही वर उल्लेखिलेल्या अनेक उपशाखा असतात. सर्वसामान्य लोकांना DNB हे नेमके काय हे फारसे माहित नसते. तेव्हा अशी पदवी असणारा डॉ. हा स्पेशालिस्टच असतो हे ध्यानात घ्यावे.
तर, थोडक्यात माहिती देण्याचा हा प्रयत्न आहे. अतिविशिष्ट तज्ञांची माहिती दिलेली नाही. लेख उपयोगी पडावा ही अपेक्षा. काही शंका असल्यास त्यांचे स्वागत.

आरोग्यसमाज

प्रतिक्रिया

याखेरीज इतर पदव्या क्वॅक मानाव्यात का?

काही जुन्या पदव्या धारण करणारे डॉक्टरही अद्याप प्रॅक्टिस करताना दिसतात.

एफआरसीएस, एलसीपीएच, डीसीएच वगैरे अनेक. काहींच्या पदवीपुढे (Lon. ) म्हणजे बहुधा लंडन असंही लिहीलेलं असतं.

माहितगार लोकांनी फसव्या पदव्यांविषयीही लिहावं.

कुमार१'s picture

11 Aug 2017 - 1:17 pm | कुमार१

गवि,
1. LCPS हा MBBS पूर्व अभ्यासक्रम होता.
2. MBBS नंतर 2 वर्षांचे diploma असतात. उदा
DCH, DGO
3. MRCP, FRCS या UK च्या fellowships आहेत.

सुबोध खरे's picture

11 Aug 2017 - 1:45 pm | सुबोध खरे

लोक MRSH किंवा ARSH लंडन लिहितात. हे म्हणजे मेम्बर ऑफ रॉयल सोसायटी ऑफ हेल्थ आणि असोसिएट मेम्बर( जर आपण होमियोपॅथ किंवा तासांपडवी असेल तर. हे सदस्यत्व (मेम्बरशिप) कोणत्याही व्यवसाय करणाऱ्या डॉक्टरला पैसे भरून मिळू शकते. बरेच डॉक्टर एम बी बी एस नंतर हे सदस्यत्व घेऊन पाटीवर आणि आपल्या पत्रकावर आपली पदवी भारदस्त करण्यासाठी एम बी बी एस, एम आर एस एच ( लंडन) असे लिहितात.
बाकी पदवी भारदस्त करण्याचे अनेक प्रकार आपण पाहतो. उदा MBBS RPMC ( यात RPMC हे राजेंद्र प्रसाद मेडिकल कॉलेज पाटणा असे आहे.)
BHMS CCH CGO यात CCH आणि CGO हे BHMS किंवा BAMS नंतर एक एक महिन्याचे सर्टिफिकेट कोर्सेस आहेत
CERTIFICATE IN CHILD HEALTH आणि CERTIFICATE IN GYNECOLOGY AND OBSTE TRICS
किंवा DNB च्या पुढे MNAMS लिहितात( दोन्ही एकच आहे).

अभिजीत अवलिया's picture

11 Aug 2017 - 2:13 pm | अभिजीत अवलिया

अस असतयं होय हे. धन्यवाद ह्या माहितीबद्दल.

RPMC हे राजेंद्र प्रसाद मेडिकल कॉलेज पाटणा असे आहे.

हायला.. हद्दच आहे.

बादवे. पूर्वी गावाकडे पदवीपुढे कंसात (BOM) म्हणजे मुंबई असं लिहूनही भारदस्तपणा आणला गेलेला पाहिला आहे.

साधा मुलगा's picture

12 Aug 2017 - 2:43 pm | साधा मुलगा

CGO-CERTIFICATE IN GYNECOLOGY AND OBSTE TRICS या लोकांना कायद्याने प्रसुती करण्याचा अधिकार आहे का?

कुमार१'s picture

12 Aug 2017 - 3:12 pm | कुमार१

कायद्या चे माहीत नाही पण शेवटी हे लोक डॉ च्या तुलनेत दुय्यमच असतात. जर मूल अडले तर त्यांची भंबेरी उडते.वर रुग्णाला धोका.

मनिमौ's picture

11 Aug 2017 - 2:57 pm | मनिमौ

बर्याच गोष्टी माहित नवत्या

IT hamal's picture

11 Aug 2017 - 3:48 pm | IT hamal

आजकाल आयुर्वेदाचा MD नाही हे लोकांना कळावे म्हणून ऍलोपॅथी डॉक्टर MBBS , MD असे लिहितात.. LCEH काय प्रकार आहे/होता? ...आम्ही शाळेत जातांना एका डॉक्टर च्या पाटीवर DHB पदवी लिहिलेली रोज बघायचो...आम्ही शाळकरी मुलांनी त्याचा फुलफॉर्म " डॉक्टर हा x x ला बसले " असा बनवला होता !!!

धन्यवाद. प्रत्येक शब्दाचे इंग्रजी भाषांतर दिले तर बरे होईल.

कुमार१'s picture

11 Aug 2017 - 4:20 pm | कुमार१

LCEH = Licenciate Of College of Electro Homeopathy. हा BHMS पूर्व डिप्लोमा होता.

एका डॉक्टर च्या पाटीवर DHB पदवी लिहिलेली रोज बघायचो...आम्ही शाळकरी मुलांनी त्याचा फुलफॉर्म " डॉक्टर हा x x ला बसले " असा बनवला होता !!! >>> सही !
तसा आम्ही पी. एच. डी. चा बनवला होता : पा** हा** धु** !! (ओळखा)

सुबोध खरे's picture

12 Aug 2017 - 9:50 am | सुबोध खरे

LCEH म्हणजे Licentiate of C ourt of Examiners of Homeopathic and biochemic system of medicine
GCEH म्हणजे Graduate of Court of Examiners of Homeopathic and biochemic system of medicine
पूर्वी DHMS ,डिप्लोमा इन होमिओपॅथिक मेडिसिन
DSAC डिप्लोमा इन शुद्ध आयुर्वेदिक कोर्स
MFAM मास्टर इन फॅकल्टी ऑफ आयुर्वेदिक मेडिसिन
GFAM ग्रॅज्युएट इन फॅकल्टी ऑफ आयुर्वेदिक मेडिसिन
DHB डिप्लोमा इन होमिओपॅथिक बोर्ड होत्या
अशा सर्व तर्हेच्या वेगवेगळ्या पदव्या पदविका बंद करून प्रमाणीकरण(STANDARDIZATION) करण्याच्या दृष्टीने सरकारने
BAMS बॅचलर इन आयुर्वेदिक मेडिसिन अँड सर्जरी
BHMS बॅचलर इन होमीयोपॅथीक मेडिसिन अँड सर्जरी
BUMS बॅचलर इन युनानी मेडिसिन अँड सर्जरी
अशा प्रमाणित पदव्या देणे सुरु केले जेणे करून पदव्युत्तर शिक्षणाचा मार्ग खुला झाला. पूर्वी या इतर पदविकांना पदव्युत्तर पदवी किंवा व्यवस्थापनातील पदवी उदा. हॉस्पिटल मॅनेजमेंट मधील एम बी ए सारखी पदवी घेणे शक्य होत नसे.
आता सर्व पदव्याचे आणि अभ्यासक्रमांचे प्रमाणीकरण झाल्याने हे मार्ग खुले झाले आहेत.

कुमार१'s picture

12 Aug 2017 - 12:07 pm | कुमार१

सुबोध, आभार.

कुमार१'s picture

11 Aug 2017 - 4:29 pm | कुमार१

@Atre:
• फुफ्फुसरोग तज्ञ Pulmonologist / chest physician
• बालरोगतज्ञ Pediatrician

• स्त्री रोग व प्रसूती तज्ञ Gynecologist & Obstetrician

• त्वचा व गुप्तरोग तज्ञ Dermatologist & Venereologist

• मनोविकार तज्ञ Psychiatrist
• भूलतज्ञ Anesthesiologist

हृदयविकार तज्ञ Cardiologist

• मेंदूविकार तज्ञ Neuro ....

• कर्करोग तज्ञ Onco.....

• पोट व यकृत विकार तज्ञ :Gastroentero......

• रक्तविकार तज्ञ Hemato.....

• हॉरमोन विकार तज्ञ Endocrino....

• मूत्रपिंड विकार तज्ञ Nephro.....

हृदय शस्रक्रिया तज्ञ Cardiothoracic surgeon

• मेंदू शस्रक्रिया तज्ञ Neuro....

• पोट, यकृत इ. चा शस्रक्रिया तज्ञGastroentero....

• बालक शस्रक्रिया तज्ञ Pediatric S....

• कर्करोग शस्रक्रिया तज्ञ Onco S....

• मूत्रमार्ग व प्रोस्टेट शस्रक्रिया तज्ञ Uro S...

• हात शस्रक्रिया तज्ञ Hand S...

अत्रे's picture

12 Aug 2017 - 6:10 am | अत्रे

धन्यवाद

कंजूस's picture

11 Aug 2017 - 9:56 pm | कंजूस

एका शाखेच्या पदवीधराने दुसय्राच्या कक्षेतील रुग्णास औषधोपचार केले तर चालतात का?
शरीरशास्त्र प्रत्येकालाच शिकावे लागते.

सुबोध खरे's picture

11 Aug 2017 - 10:32 pm | सुबोध खरे

कायद्याप्रमाणे "नाही"

कुमार१'s picture

12 Aug 2017 - 11:02 am | कुमार१

आणि कायदा फक्त पुस्तकात च राहत असल्याने देशात काय चालले आहे ते आपण पाहतोच.

धन्यवाद, सुबोध आणि कुमार१

साधा मुलगा's picture

12 Aug 2017 - 2:40 pm | साधा मुलगा

उत्तम माहिती कुमार साहेब, डॉक खरे यांचीही छान माहिती.

बीडीएस वाले ह्या डॉक्टरात मोडत नसतात का? मेडीकल कॉलेजात ही फॅकल्टी नसते का? किंबहुना डेंटल कॉलेजेस सेपरेट का असतात?

कुमार१'s picture

12 Aug 2017 - 6:03 pm | कुमार१

वरील प्रश्न Dental Council. ला विचारायला हवा !

कुमार१'s picture

12 Aug 2017 - 6:03 pm | कुमार१

वरील प्रश्न Dental Council. ला विचारायला हवा !

या विषयात रस दाखवून चर्चेत सहभागी झालेल्या सर्वांचे आभार.

या धाग्याच्या निमित्ताने सर्वांना एक विनंती, की 'allopathy' हा कालबाह्य आणि अशास्त्रीय शब्द न वापरता त्याला ' Modern Medicine' च म्हणावे .

दशानन's picture

13 Aug 2017 - 8:02 pm | दशानन

का?

सुबोध खरे's picture

13 Aug 2017 - 8:52 pm | सुबोध खरे

The practice of medicine in both Europe and North America during the early 19th century is sometimes referred to as heroic medicine because of the extreme measures (such as bloodletting) sometimes employed in an effort to treat diseases.[7] The term allopath was used by Hahnemann and other early homeopaths to highlight the difference they perceived between homeopathy and the medicine of that time.

With the term allopathy (meaning "other than the disease"), Hahnemann intended to point out how physicians with conventional training employed therapeutic approaches that, in his view, merely treated symptoms and failed to address the disharmony produced by the underlying disease.[clarification needed] Homeopaths saw such symptomatic treatments as "opposites treating opposites" and believed these conventional methods were harmful to patients.

अत्रे's picture

15 Aug 2017 - 8:30 am | अत्रे

The term allopath was used by Hahnemann and other early homeopaths to highlight the difference they perceived between homeopathy and the medicine of that time.

हे माहिती नव्हते! मग ऍलोपॅथीला पर्यायी शब्द कोणता? एक शब्द असला तर उत्तम. (मॉडर्न मेडिसिन फार उथळ शब्द वाटतो)

कुमार१'s picture

15 Aug 2017 - 10:43 am | कुमार१

सोपे नाव Medicine
अवघड नाव Evidence based Medicine

सुबोध खरे's picture

15 Aug 2017 - 12:30 pm | सुबोध खरे

आधुनिक वैद्यकशास्त्र (modern medicine) हाच शब्द योग्य आहे. या वैद्यक शास्त्रातील बहुसंख्य गोष्टी गेल्या 100 वर्षातच उगम पावलेल्या आहेत.

कुमार१'s picture

15 Aug 2017 - 2:12 pm | कुमार१

Medicine चे एक नवे नाव ह. वि. सरदेसाई यांच्या लेखात वाचले होते पण आता आठवत नाही

कुमार१'s picture

13 Aug 2017 - 9:08 pm | कुमार१

सुबोध यांचा प्र. +११

आता थोडे व्यवस्थित मांडतो:

१ .मुळात ‘अलोपथी’ हे नाव अन्य शास्त्राच्या व्यक्तीने दिले. केवळ ‘होमीओ’ पासून फरक करण्यासाठी.

२. कोशातील व्याख्येनुसार त्याचा अर्थ असा: रुग्णाच्या लक्षणाच्या विरुद्ध गुणधर्माची औषधे वापरून केलेले उपचार. ही व्याख्या आजच्या युगात फारच बाळबोध ठरेल कारण,

३.बऱ्याचदा हे औषध लक्षणाच्या विरुद्ध नसतेही. किबहुना ते रोगाच्या मूळ pathology वर क्रिया करते आणि त्यामुळे नंतर लक्षणे कमी होतात.

सुबोध खरे's picture

13 Aug 2017 - 9:38 pm | सुबोध खरे

कुमार साहेब
होमियोपथ आम्हीच रोगाचा मुळापासून नायनाट करतो आणि *ऍलॉपॅथी* वाले रोग तिथल्या तिथे रोग दाबून टाकण्याचा प्रयत्न करतात असा दुष्प्रचार वर्षानुवर्षे करीत आले आहेत.

कुमार१'s picture

13 Aug 2017 - 10:04 pm | कुमार१

बरोब्बर. 'सप्रेस ' करणे हा त्यांचा लाडका शब्द आहे

पैसा's picture

13 Aug 2017 - 10:47 pm | पैसा

माहितीपूर्ण धागा आहे.

डॉ श्रीहास's picture

15 Aug 2017 - 8:13 am | डॉ श्रीहास

A rheumatologist is an internist or pediatrician who received further training in the diagnosis (detection) and treatment of musculoskeletal disease and systemic autoimmune conditions commonly referred to as rheumatic diseases.

Rheumatologist = ही सुपर स्पेशॅलिटी बरेचदा कन्फ्युझ करते , हे डॉक्टर्स फक्त सांधेविकार तज्ञ नाहीत तर autoimmune आजारांचे तज्ञ असतात , त्यामुळे सर्वसामान्य ह्यॅबद्दल बरेचदा अनभिज्ञ असतात (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Rheumatology ) ही लिंक मुद्दामुन देत आहे कारण पेशंटना नेमकं rheumatologist का जायचं हेच माहिती नसतं ....

मी बरेचदा पेशंट रेफर करण्याअगोदर हे समजावून सांगून पाठवतो , जेणेकरून पुढच्या डॉक्टरचं काम सोप होतं आणि पेशंटच्या मनात धाकधुक राहत नाही.

कुमार१'s picture

15 Aug 2017 - 9:13 am | कुमार१

श्रीहास , सहमत. अलीकडे त्यांचे महत्व वाढले आहे.

इंटर्निस्ट म्हणजे फिजिशियन(एम डी मेडिसिन). आपल्या बोली भाषेप्रमाणे. करण बरेच लोक इंटर्निस्ट म्हणजे इंटर्नशिप करणारा डॉक्टर समजतात.
असाच एक किस्सा-- कमांड रुग्णालयात असताना सेरेमोनिअल परेड (विधिवत कवायत) यासाठी मी जवळच्या केश कर्तना लयात गेलो असताना आमचे दोन वरिष्ठ तेथे बसले होते. नाभिक कारागिराने आपण काय करता हे विचारले? आम्ही सर्व डॉक्टर आहोत हे त्याला माहित होते. मी म्हणालो रेडियोलॉजिस्ट आहे . म्हणजे काय?
मी म्हणालो एक्स रे सोनोग्राफी करणारे डॉक्टर
त्याने आमच्या अस्थीव्यांगोपचार तज्ञाला विचारले सर आपण काय करता तुपावर तो म्हणाला हाड मोडल्यावर उपचार करतो ऑपरेशन वगैरे. त्याने समजल्याची मान हलवली. शेवटी सर्वात वरिष्ठ अशा gastroenterologist ला विचारले. सर आपण काय करता? त्यांनी सांगितले पोटाच्या विकाराचे तज्ञ. म्हणजे तुम्ही ऑपरेशन करता का? सर म्हणाले नाही. तर तो म्हणाला मग तुम्ही काय करता?
सर हताश चेहरा करून म्हणाले आता याला काय सांगणार? एवढा सुपर स्पेशालिस्ट झालो पण याला मी काय करतो ते काही सांगता येत नाही.
मग मी त्या कारागिराला समजावले की सर ओपॅरॅशन न करता पोटात दुर्बीण टाकून बाहेर काही जखम न करता पोटातील आजाराचा उपचार करतात. हे ऐकून त्याला सर "बरंच काही करतात" असं वाटल्याचं दिसलं. सरांनी सुस्कारा सोडला आणि आम्ही हसू लागलो.

ओपॅरॅशन न करता पोटात दुर्बीण टाकून बाहेर काही जखम न करता पोटातील आजाराचा उपचार करतात

यालाच "पोटाचे ऑपरेशन" का नाही म्हणता येणार? की "ऑपरेशन" या शब्दात कापाकापी गृहीत धरलेली असते?

सुबोध खरे's picture

15 Aug 2017 - 9:50 am | सुबोध खरे

शब्दच्छल न करता कारागिराला समजेल अशा भाषेत अजून काय सांगायला हवं होतं?

मला वाटलं "पोटाचे ऑपरेशन करता का" याचे उत्तर "हो" असे देता आले असते. पण ऑपरेशन मध्ये कापाकापी गृहीत शहारली असेल तर मग त्यांनी डिटेलमध्ये सांगितले ते बरोबर आहे.

समाजातील मधुमेहाचे झपाट्याने वाढणारे प्रमाण पाहता आता त्या आजारासाठी वैद्यकाची स्वतंत्र शाखा करण्यावर विचार चालू आहे. त्यासंबंधीची बातमी :
http://epaper.esakal.com/FlashClient/Client_Panel.aspx#currPage=5

तेव्हा येत्या काही वर्षांत "एम. डी. (मधुमेह)" अशी पदवी वास्तवात येउ शकेल.

मुंबईत नुकत्याच झालेल्या तुफान पावसाने जो हाहाकार उडवला त्यात ख्यातनाम पोटविकारतज्ञ डॉ. दीपक अमरापूरकर, एम. डी. (मेडि). , डी. एम.( पोटविकार) यांचे निधन झाले.
ते या विषयातील भारतातील नामांकित तज्ञ होते. 'यकृतविकार' यात तर ते आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे तज्ञ होते.
या धाग्याच्या माध्यमातून त्यांना आदरांजली .