डिट्टो! - (शिवइतिहासप्रेमी) सोकाजी

स्वराज्याला कडकडून दंश करायला आलेल्या खानाला ठेचायचा नाही तर काय दुध पाजायचे होते का? शेवटी क्रमश: पाहून बरे वाटले पैजारबुवा,

डिट्टो! - (शिवइतिहासप्रेमी) सोकाजी

स्वराज्याला कडकडून दंश करायला आलेल्या खानाला ठेचायचा नाही तर काय दुध पाजायचे होते का? शेवटी क्रमश: पाहून बरे वाटले पैजारबुवा,

अतिशय योग्य शंका. वास्तविक खानाचे हेर प्रतापगडावर असावेत असा अंदा,, पण त्यांचा काही उल्लेख नाही. कदाचित ते हेर सापडले असावेत किंवा त्यांची दिशाभूल केली असावी. अर्थात खानाचा अति आत्मविश्वास हाच त्याचा सर्वात मोठा शत्रू ठरला.

आनन्दा, कुठल्याही सैन्याच्या सुरक्षेसाठी आक्रमक टेहेळणी अत्यावश्यक असते. या पार्श्वभूमीवर खानच्या सैन्याची स्थिती बघूया. पहिल्याप्रथम नजरेत भरणारी गोष्ट म्हणजे खानचं सैन्य त्रिभाजित झालं होतं. वाई, पार आणि प्रतापगड अशा तीन ठिकाणी विखुरलं गेलं होतं. वाईत टेहेळणी करूनही काहीच फायदा झाला नसणार. जिथे टेहेळणी व्हायला हवी होती ती स्थानं दुसऱ्या व तिसऱ्या विभागांची होती, जे जावळीत उतरलेले विभाग होते. पण ते केवळ मराठ्यांनी दाखवलेल्या वाटेनेच चालणारे होते. ती वाट सोडून हेरगिरीसाठी इतरत्र एक पाऊलही टाकायची सोय नव्हती. तसंच हेरांचं जाळं विणायला अवधी देणं आवश्यक असतं. आणि खान तर घायकुतीस आला होता. जर का अफजलखान वर्ष/सहामहिने ठिय्या देऊन बसला असता तर कदाचित हेरांपासनं मावळी सैन्य दडवणं शक्य झालं नसतं. ही सारी माझी चिंतित मतं आहेत. यांच्या पुष्टीसाठी कुठलाही पुरावा माझ्याकडे नाही. आ.न., -गा.पै.

प्रतिसादाबध्दल धन्यवाद ! पुढच्या भागात नक्कीच सविस्तर माहिती येईल.

खानही नक्कीच हेर घेउन आला असणार.पण अफझलखानाचे काय त्या आधी स्वराज्यावर आक्रमण केलेल्या फत्तेखान असो किंवा नंतर आक्रमण केलेल्या सिद्दी जोहर असओ किंवा शाहिस्तेखान्,कारतलबखान्,नामदारखान,जयसिंग्,बहलोलखान,उदयभान असे कोणीही शत्रु एकालाही शिवाजी महाराजांनी केलेल्या योजनेचा आधी पत्ता लागलेला दिसत नाही.प्रत्येकाने स्वराज्यात येउन मात खाल्लेली दिसते.या सर्व सरदारांसोबत गुप्तहेर नव्हते हे शक्यच नाही.पण यांच्या गुप्तहेरांना कधीही शिवाजी महाराजांच्या योजनेचा पत्ता लागलेला दिसत नाही. या उलट या शत्रुंच्या सर्व हालचालीचा पत्ता महाराजांना अगदी चोख समजत असे.हिच खरी गुप्तहेर खात्याची ताकद आहे. त्यामुळे शिवाजी महाराज पन्हाळ्यावरुन सुटका करुन घेणार आहेत किंवा कारतलबखानाला उंबरखिंडीत गाठणार आहेत किंवा शाहिस्तेखानाला ठार मारण्यासाठी लालमहालात घुसणार आहेत याचा पत्ता या शत्रुंना कधीही लागला नाही आणि शिवाजी राजांना त्यांच्यावर आरामात मात करता आली. हेच अफझलखानाच्या बाबतीत घडले. अर्थात गुप्तहेर खात्याचा कारभार तसा गोपनीय असल्यामुळे त्यांच्यावर किती खर्च होई याची कागदपत्रे निदान माझ्या पहाण्यात नाहीत.तसेही रायगडावरचे दप्तर जळाल्यामुळे यासंदर्भात कितपत पुरावे असतील याची साशंकता आहे.मात्र महाराज किल्ल्यांच्या उभारणीसाठी आणि दुरुस्तीसाठी जो निधी उपलब्ध करुन देत त्याची अस्सल पत्र आहेत.तसेच गुप्तहेर खात्यासारख्या अत्यंत महत्वाच्या खात्यासाठी मोठी तरतुद नक्कीच केली जात असणार हे खात्रीपुर्वक म्हणता येते. त्याखात्यावरच मोहीमेचे यश -अपयश अवलंबून असणार ,त्याच्यासाठी तरतुद करायला हात नक्कीच आखडता घेतला जाणार नाही.

बरोबर ! ज्याक्षणी खानाने महाबळेश्वर ओलांडून जावळीत प्रवेश केला त्याक्षणी तो संपला होता.पुढे फक्त योजनेची अंंमलबजावणी करायची होती.

अशी कोणतीही कथा माझ्या वाचनात नाही.पण शिवाजी महाराज गुणग्राहक होते हे अनेक उदाहरणावरुन निश्चित समजते.

अफझलखानवधावर अज्ञानदासाचा पोवाडा अतिशय प्रसिद्ध आहे. http://www.powade.com/lyrics/agindas/agindas.pdf

खालील काव्य काही वर्षांपूर्वी वाचले होते. खूप छान रचन आहे, पण खूप शोधूनही मूळ रचनाकाराचे नाव कळले नाही. दुंदुभी निनादल्या, नौबती कडाडल्या, दशदिशा थरारल्या, केसरी गुहेसमीप मत्त हत्ती चालला, मत्त हत्ती चालला ||धृ.|| वाकुनी अदिलशहास कुर्निसात देवुनी, प्रलयकाल तो प्रचंड खान निघे तेथुनी , हादरली धरणि व्योम शेषही शहारला ||१|| खान चालला पुढे, अफाट सैन्य मागुती, उंट, हत्ती, पालख्याही रांग लांब लांब ती ! टोळधाड ही निघे स्वतंत्रता गिळायला ||२|| तुळजापुरची भवानी माय महान मंगला, राउळात आदमखान दैत्यासह पोचला, मूर्ती भंगली मनात चित्रगुप्त हासला ||3|| श्रवणी तप्त तैल से शिवास वॄत पोहोचले, रक्त तापले मनात खडग सिध्द जाहले, देउनी बळी अदास तोशवी भवानीला ||४|| सावधान हो शिवा !! वैर्याची रात्र ही !! काळ येतसे समीप, साध तूच वेळ ही, मर्दण्यास कालियास कृष्ण सज्ज जाहला ||५|| केसरी गुहेसमीप, मत्त हत्ती मारला, मत्त हत्ती मारला!!

अतिशय योग्य शंका. वास्तविक खानाचे हेर प्रतापगडावर असावेत असा अंदा,, पण त्यांचा काही उल्लेख नाही. कदाचित ते हेर सापडले असावेत किंवा त्यांची दिशाभूल केली असावी. अर्थात खानाचा अति आत्मविश्वास हाच त्याचा सर्वात मोठा शत्रू ठरला.

आनन्दा, कुठल्याही सैन्याच्या सुरक्षेसाठी आक्रमक टेहेळणी अत्यावश्यक असते. या पार्श्वभूमीवर खानच्या सैन्याची स्थिती बघूया. पहिल्याप्रथम नजरेत भरणारी गोष्ट म्हणजे खानचं सैन्य त्रिभाजित झालं होतं. वाई, पार आणि प्रतापगड अशा तीन ठिकाणी विखुरलं गेलं होतं. वाईत टेहेळणी करूनही काहीच फायदा झाला नसणार. जिथे टेहेळणी व्हायला हवी होती ती स्थानं दुसऱ्या व तिसऱ्या विभागांची होती, जे जावळीत उतरलेले विभाग होते. पण ते केवळ मराठ्यांनी दाखवलेल्या वाटेनेच चालणारे होते. ती वाट सोडून हेरगिरीसाठी इतरत्र एक पाऊलही टाकायची सोय नव्हती. तसंच हेरांचं जाळं विणायला अवधी देणं आवश्यक असतं. आणि खान तर घायकुतीस आला होता. जर का अफजलखान वर्ष/सहामहिने ठिय्या देऊन बसला असता तर कदाचित हेरांपासनं मावळी सैन्य दडवणं शक्य झालं नसतं. ही सारी माझी चिंतित मतं आहेत. यांच्या पुष्टीसाठी कुठलाही पुरावा माझ्याकडे नाही. आ.न., -गा.पै.

प्रतिसादाबध्दल धन्यवाद ! पुढच्या भागात नक्कीच सविस्तर माहिती येईल.

खानही नक्कीच हेर घेउन आला असणार.पण अफझलखानाचे काय त्या आधी स्वराज्यावर आक्रमण केलेल्या फत्तेखान असो किंवा नंतर आक्रमण केलेल्या सिद्दी जोहर असओ किंवा शाहिस्तेखान्,कारतलबखान्,नामदारखान,जयसिंग्,बहलोलखान,उदयभान असे कोणीही शत्रु एकालाही शिवाजी महाराजांनी केलेल्या योजनेचा आधी पत्ता लागलेला दिसत नाही.प्रत्येकाने स्वराज्यात येउन मात खाल्लेली दिसते.या सर्व सरदारांसोबत गुप्तहेर नव्हते हे शक्यच नाही.पण यांच्या गुप्तहेरांना कधीही शिवाजी महाराजांच्या योजनेचा पत्ता लागलेला दिसत नाही. या उलट या शत्रुंच्या सर्व हालचालीचा पत्ता महाराजांना अगदी चोख समजत असे.हिच खरी गुप्तहेर खात्याची ताकद आहे. त्यामुळे शिवाजी महाराज पन्हाळ्यावरुन सुटका करुन घेणार आहेत किंवा कारतलबखानाला उंबरखिंडीत गाठणार आहेत किंवा शाहिस्तेखानाला ठार मारण्यासाठी लालमहालात घुसणार आहेत याचा पत्ता या शत्रुंना कधीही लागला नाही आणि शिवाजी राजांना त्यांच्यावर आरामात मात करता आली. हेच अफझलखानाच्या बाबतीत घडले. अर्थात गुप्तहेर खात्याचा कारभार तसा गोपनीय असल्यामुळे त्यांच्यावर किती खर्च होई याची कागदपत्रे निदान माझ्या पहाण्यात नाहीत.तसेही रायगडावरचे दप्तर जळाल्यामुळे यासंदर्भात कितपत पुरावे असतील याची साशंकता आहे.मात्र महाराज किल्ल्यांच्या उभारणीसाठी आणि दुरुस्तीसाठी जो निधी उपलब्ध करुन देत त्याची अस्सल पत्र आहेत.तसेच गुप्तहेर खात्यासारख्या अत्यंत महत्वाच्या खात्यासाठी मोठी तरतुद नक्कीच केली जात असणार हे खात्रीपुर्वक म्हणता येते. त्याखात्यावरच मोहीमेचे यश -अपयश अवलंबून असणार ,त्याच्यासाठी तरतुद करायला हात नक्कीच आखडता घेतला जाणार नाही.

बरोबर ! ज्याक्षणी खानाने महाबळेश्वर ओलांडून जावळीत प्रवेश केला त्याक्षणी तो संपला होता.पुढे फक्त योजनेची अंंमलबजावणी करायची होती.

अशी कोणतीही कथा माझ्या वाचनात नाही.पण शिवाजी महाराज गुणग्राहक होते हे अनेक उदाहरणावरुन निश्चित समजते.

अफझलखानवधावर अज्ञानदासाचा पोवाडा अतिशय प्रसिद्ध आहे. http://www.powade.com/lyrics/agindas/agindas.pdf

खालील काव्य काही वर्षांपूर्वी वाचले होते. खूप छान रचन आहे, पण खूप शोधूनही मूळ रचनाकाराचे नाव कळले नाही. दुंदुभी निनादल्या, नौबती कडाडल्या, दशदिशा थरारल्या, केसरी गुहेसमीप मत्त हत्ती चालला, मत्त हत्ती चालला ||धृ.|| वाकुनी अदिलशहास कुर्निसात देवुनी, प्रलयकाल तो प्रचंड खान निघे तेथुनी , हादरली धरणि व्योम शेषही शहारला ||१|| खान चालला पुढे, अफाट सैन्य मागुती, उंट, हत्ती, पालख्याही रांग लांब लांब ती ! टोळधाड ही निघे स्वतंत्रता गिळायला ||२|| तुळजापुरची भवानी माय महान मंगला, राउळात आदमखान दैत्यासह पोचला, मूर्ती भंगली मनात चित्रगुप्त हासला ||3|| श्रवणी तप्त तैल से शिवास वॄत पोहोचले, रक्त तापले मनात खडग सिध्द जाहले, देउनी बळी अदास तोशवी भवानीला ||४|| सावधान हो शिवा !! वैर्याची रात्र ही !! काळ येतसे समीप, साध तूच वेळ ही, मर्दण्यास कालियास कृष्ण सज्ज जाहला ||५|| केसरी गुहेसमीप, मत्त हत्ती मारला, मत्त हत्ती मारला!!

चांगले सहस्त्रकी धागे येवोत. आणि ह्या धाग्याचे काश्मिर न होता, चांगली साधक बाधक चर्चा घडो.

आदिलशाहला खान असे संबोधून , आपण त्याला राजा मानत नाही कदाचित असे महाराजांना सांगावयाचे होते. असा माझा अंदाज.

आदिलशाहाला आदिलखान हे संबोधन औरंगझेब वापरायचा. एका यःकश्चीत राजाला 'शाहा' म्हणणं औरंगझेबला आवडायचं नाहि. औरंग्याला खुष करायला म्हणुन शिवजीने देखील ते संबोधन वापरले असावे.

+१०००

काँग्रेसवालो इन कुत्तो से वफादारी सीख लो

हस्तर, पुणे एक गाव म्हणून नष्ट झालं असलं तरी पुणे परगणा म्हणजे आसपासचा प्रदेश काही उत्पन्न राखून असणार. आ.न., -गा.पै.

मुरार जगदेवाने आदिलशहाच्या आदेशावरून पुणे लुटून उध्वस्त केले आणि गाढवाचा नांगर फिरवला हि घट्ना खरी आणि सन १६३० ची आहे.नंतर सन १६३६ साली माहुलीच्या पायथ्याशी शहाजी राजे शरण आले आणि त्यांना कर्नाटक प्रांतात पाठविले.पण त्यांची पुणे,सुपे जहागिरी कायम ठेवली.स्वतः शहाजी राजे बंगळुरला असले तरी त्यांच्या वतीने सुपे जहागिरी धाकट्या राणीसाहेब तुकाबाईंचे बंधु संभाजी मोहिते ( शिवाजी राजांचे सावत्रमामा ) यांच्याकडे व थोडी गावे चुलत भाउ मंबाजी भोसले यांच्याकडे होती.जहागिरीतील गावे उध्वस्त झाल्यामुळे पुढे सन १६४२ मध्ये शिवाजी महाराज पुणे जहागिर सांभाळायला आले.पुढे काय घडले ते सर्वांना माहिती आहे.

चांगले सहस्त्रकी धागे येवोत. आणि ह्या धाग्याचे काश्मिर न होता, चांगली साधक बाधक चर्चा घडो.

आदिलशाहला खान असे संबोधून , आपण त्याला राजा मानत नाही कदाचित असे महाराजांना सांगावयाचे होते. असा माझा अंदाज.

आदिलशाहाला आदिलखान हे संबोधन औरंगझेब वापरायचा. एका यःकश्चीत राजाला 'शाहा' म्हणणं औरंगझेबला आवडायचं नाहि. औरंग्याला खुष करायला म्हणुन शिवजीने देखील ते संबोधन वापरले असावे.

+१०००

काँग्रेसवालो इन कुत्तो से वफादारी सीख लो

हस्तर, पुणे एक गाव म्हणून नष्ट झालं असलं तरी पुणे परगणा म्हणजे आसपासचा प्रदेश काही उत्पन्न राखून असणार. आ.न., -गा.पै.

मुरार जगदेवाने आदिलशहाच्या आदेशावरून पुणे लुटून उध्वस्त केले आणि गाढवाचा नांगर फिरवला हि घट्ना खरी आणि सन १६३० ची आहे.नंतर सन १६३६ साली माहुलीच्या पायथ्याशी शहाजी राजे शरण आले आणि त्यांना कर्नाटक प्रांतात पाठविले.पण त्यांची पुणे,सुपे जहागिरी कायम ठेवली.स्वतः शहाजी राजे बंगळुरला असले तरी त्यांच्या वतीने सुपे जहागिरी धाकट्या राणीसाहेब तुकाबाईंचे बंधु संभाजी मोहिते ( शिवाजी राजांचे सावत्रमामा ) यांच्याकडे व थोडी गावे चुलत भाउ मंबाजी भोसले यांच्याकडे होती.जहागिरीतील गावे उध्वस्त झाल्यामुळे पुढे सन १६४२ मध्ये शिवाजी महाराज पुणे जहागिर सांभाळायला आले.पुढे काय घडले ते सर्वांना माहिती आहे.

गुर्जी तुमच्या सोबत एकदा वेरूळ चा फेरफटका मारला पाहिजे

गुर्जी तुमच्या सोबत एकदा वेरूळ चा फेरफटका मारला पाहिजे

जी माहिती विश्वकोशातून मिळते तर

जी माहिती विश्वकोशातून मिळते तर

दुपारी 12 ते 4 यावर बंदी घालायचा पर्याय कसा वाटतो सर ? :D :D :D

दुपारी 12 ते 4 यावर बंदी घालायचा पर्याय कसा वाटतो सर ? :D :D :D

धन्यवाद !

धन्यवाद !