“हरिश्चंद्र” हे नाव उच्चारले कि एकतर राजा हरिश्चंद्र आणि त्यावर आधारलेला पहिला मूकपट आठवतो नाहीतर डोंगर भटक्यांसाठी आवडते ठिकाण आणि त्यांच्यासाठी असलेले “पंढरपूर” म्हणजे हरिश्चंद्रगड .पण याच नावाने महाराष्ट्रात असलेले श्रीहरिश्चंद्रेश्वर मंदिर मात्र सगळ्यांसाठी अल्प परिचित आहे आणि हे मंदिर आपल्याच महाराष्ट्रात जुन्नर या तालुक्यात दडलेले आहे .स्वतःच्या वाहनाने जर कधी भिमाशंकरला जात असाल तर, थोडासा वेळ काढून मुद्दाम हे मंदिर पाहण्यास काहीच हरकत नाही.या मंदिराचा थोडक्यात परिचय करून देण्याचा हा माझा पहिला प्रयत्न.

पुणे भिमाशंकर महामार्गावर मंचर या गावाच्या पश्चिमेस १२ कि. मी. अंतरावर भिमाशंकरकडे जाताना घोडेगावामध्ये हे मंदिर आहे.

घोडेगावंचे ग्रामद्वैत असलेल्या ह्या मंदिराचा इतिहास साधारणपणे इ.स. १२०० सालापासूनचा आहे.महादेवाचे हे दगडी मंदिर म्हणजे शिल्पकलेचा अपुर्व नमुना आहे.आतामात्र जीर्ण्योधार झाल्यामुळे पूर्वीची कलाकुसर रहिली नाही तरीसुद्धा ह्या पवित्र ठिकाणाचे अध्यात्मिक महत्व अजूनही तुसभर कमी झालेले नाही.

पूर्वापार सांगत आलेला या मंदिराचा थोडक्यात इतिहास

हे मंदिर पुरातन शिवकालीन असून ह्या ठिकाणी साबर वनाचे दाट जंगल होते , ह्या परिसरात पूर्वी स्मशानाचे स्वरूप होते. एके दिवशी मुनीवर नावाचा वृद्ध तपस्वी साधू ऋषी भिमाशंकरकडे जात असताना ह्या ठिकाणी विश्रांती करिता गुहेत थांबले .पुढे अनेक वर्षे भगवंताची ध्यानधारणा , तप ,अनुष्ठान , साधना करून भक्तांसाठी प्रत्यक्ष भगवंतच हरिश्चंद्र या नावाने जुन्नर तालुक्यातील हरिश्चंद्रगड येथे प्रकट होऊन , गिरवली रडारकेंद्रे मार्गे, गोनवडी मार्गे घोडेगाव ह्या ठिकाणी हरिश्चंद्र ह्याच नावाने ओळख देऊन प्रसन्न झाले . पुढे सालगाव मार्गे सिद्धेश्वर ह्या नावाने ,ढाकळे मार्गे शंभू महादेव `ह्या नावाने भक्तांना दर्शन देऊन भिमाशंकर येथे प्रयाण केले.

भिमाशंकरला जायच्या मार्गावर घोडेगाव या बसस्थानकच्या थोडे पुढे गेल्यावर रस्त्याच्या डाव्याबाजूला हे मंदिर आहे . येथे दगडी पायऱ्या उतरतो तेव्हाच ह्या मंदिराचा नव्यानेच जीर्ण्योधार झालेला कळस दिसायला लागतो नाही तर याचा थांगपत्ता लागत नाही . या पायऱ्या संपण्याच्या आधीच उजव्या हाताला साधूंचे निवासस्थान आहे . खोलीत जाताच श्री गुरुदत्तांची आणि श्री गणेश मूर्ति दिसते आणि इथेच आपणास हरिश्चंद्र देवतेच्या मुखवट्याचे दर्शन घेता येते. ह्या मुखवट्याचे यात्रेच्या दिवशी श्याम गंगाधर होनराव यांच्या घरातून मिरवणूक निघते.

श्रीहरिश्चंद्रेश्वर मुखवटा

ती मंदिरात येताच शिवलिंग व मुखवट्यास जलाभिषेक केला जातो.यात्रेच्या दरम्यान भजन स्पर्धा आणि कुस्तींचे सामने भरविले जातात. आता या खोलीतून बाहेर पडल्यानंतर समोरच श्री हरिश्चंद्र देवतेच्या मंदिराचे कळसापासुनचे संपूर्ण दर्शन होते.खाली उतरताच प्रथम पाण्याचे कुंडे दिसते. यात मासे तसेच कासव जे अधूनमधून मान बाहेर काढून दर्शन देते. जलकुंडाच्या लगतच कालिकामातेचे नवीनच उभारलेले मंदिर आहे. त्याच्या लगतच एक समाधी आहे.

श्रीहरिश्चंद्रेश्वर मंदिर

मंदिरात प्रवेश करताच प्रथम नंदीचे दर्शन होते. मध्यभागी मुळ मंदिराचे दोन भाग आहे.

१)डोंगरातील कोरीव काम ,

२)शिवलिंग आणि जवळील जिवंत पाण्याचे झरे आणि कुंडे .

पिंडीचा मूळ भाग पाहायचा असेल तर शिवलिंगावरील पाणी बाजूस करावे लागते . हरिश्चंद्र यांनी या मंदिरात शिवलिंग स्थापन केले म्हणून या मंदिराचे श्रीहरिश्चंद्रेश्वर असे पडले. हे शिवलिंग चार फुट खोल खळग्यात आहे.