नमस्कार, आपणांस माहित आहेच कि अन्न,वस्त्र आणि निवारा या मानवाच्या तीन मुलभूत गरजा आहेत. तर धाग्याच्या शिर्षकावरून आपणांस अंदाज आला असेलच कि या तीन मुलभूत गरजांपैकि मी कोणत्या गरजेबाबत लिहणार आहे ते. तर ती महत्वाची गरज म्हणजे "वस्त्र".आदिम काळी मानवप्राणी निर्वस्त्रच फिरायचा,मग कसे कोण जाणे काळानुरूप मेंदू प्रगत होत गेला आणि मानवी मनामध्ये भावनांचा उदय झाला.त्यापैकिच एक भावना म्हणजे "लज्जा". आणि त्यामुळेच शरीराचा काही भाग झाकणे हे गरजेचे होऊन गेले,तसेच ऊन,वारा,पाऊस यापासून शरीराचे रक्षण व्हावे हेही महत्वाचे. पण सद्य स्थितीला आपण "लज्जा" या एका कारणास्तवच कपडे वापरतो असेच म्हणावे लागेल,आणि शरीराचे रक्षण व्हावे हे दुय्यम कारण आहे असे म्हणूया. तर फार अवांतर न करता थेट विषयालाच स्पर्श करूयात. [काही इंग्लिश शब्दांना पर्यायी मराठी शब्द नसल्याने किंवा माझ्या अज्ञानामुळे ते इंग्लिश शब्द जसेच्या तसे वापरले आहेत] कापूस ते धागा असा प्रवास आपण पाहूयात,तर या पूर्ण प्रक्रियेला ढोबळमानाने "स्पिनिंग" असे म्हणतात.आणि जिथे ही सर्व प्रोसेस होते त्याला 'स्पिनिंग मिल' असे म्हणतात,मराठीमध्ये 'सूतगिरिणी'.काही सप्लीमेंटरी प्रोसेसेस सूतगिरीणीच्या बाहेरही होतात,त्याबद्दल सविस्तर आपण पुढे पाहूयात. कापूस - लांबीनुसार(staple length) कापसाचे प्रामुख्याने चार प्रकार असतात, (आता ही staple length म्हणजे कापसाच्या बोंडातून हळूच काही धागे(threads) काढायचे आणि काही सँपल्स घ्यायची,त्या सर्वांची लांबी मोजायची आणि मग सरासरी लांबी काढायची, सरासरी लांबी अशासाठी कि सर्वच threads हे एकाच लांबीचे नसतात म्हणून. ही सरासरी लांबी म्हणजेच 'staple length'.) ● Extra Long - staple length ३७ mm च्या वर असते, हा उच्च दर्जाचा कापूस असतो आणि गंमत म्हणजे हा प्रकार भारतात पिकण्यासाठी अनुकूल वातावरण नाही=)) ● Long - ३०- ३७ mm हाही दर्जेदार प्रकार आहे,आणि यापासून बनणारे कापडही तितकेच दर्जेदार असते,हा प्रकार अमेरिका,इजिप्तमध्ये आढळतो. ● Medium - २५- ३० mm. बर-यापैंकी चांगला कापूस. ● Short - २५ mm पेक्षा कमी staple length. हलक्या दर्जाचा कापूस, आणि गंमत म्हणजे हा प्रकार भारतामध्ये उगवतो=)) चला आता ढोबळमानाने पूर्ण प्रोसेस पाहूया, १) हार्वेस्टिंग(harvesting)/काढणी/कापणी harvest म्हणजे कापणे.पण भारतामध्ये ही प्रक्रिया साधारणतः हातानेच होते,कापसाचे बोंड झाडापासून अलग करणे म्हणजेच हार्वेस्टिंग होय. विकसित देशांत ही सर्रास प्रक्रिया मशिनद्वारेच होते. २) जिनिंग(Ginning) या प्रक्रियेमध्ये कापसाच्या बिया कापसापासून अलग करतात व निवळ्ळ कापूस एका बाजूला काढला जातो,मोस्टली ही प्रक्रिया मशिनद्वारेच होते,आता जिनिंगमध्येही काही प्रकार आहेत,roller gin, saw gin, Macarthy gin etc. याच्या खोलात न शिरलेलेच बरे. जिथे कापूस पिकतो तिथेच जिंनिंगचे कारखाने शक्यतो असतात. विदर्भ,मराठवाड्यात जिनिंगचे कारखाने आहेत. ३) प्रेसिंग आणि बेलिंग(press and bale) bale म्हणजे कापसाची गासडी(गठ्ठा). कापूस वजनाने अतिशय हलका असल्याने त्याची एकसंध बांधणी करणे आवश्यक आहे,त्यासाठी मशिनद्वारे कापसावर जोरदार दाब दिला जातो आणि साधारणतः १७०-१८० किलो वजनाची एक गासडी तयार केली जाते. ४) ब्लो रूम (Blow Room) blow म्हणचे जोरदार हिसका देणे, आणि तसेच काहीसे कापसासोबतही इथे होते. या ब्लो रूम मध्ये कापसाच्या गासड्या(bale) आणल्या जातात. ब्लो रूम मध्ये पहिली महत्वाची मोठी मशिन म्हणजे "Bale Opener" ● बेल ओपनर इथे कापसाच्या bales फोडून त्यातील कापूस ठराविक पद्धतीने horizontally पसरला जातो,जेणेकरून मशिनचे तोंड त्यावरून फिरू शकेल.या क्रियेमध्ये ओपनिंग होते म्हणजे प्रेसिंगमध्ये एकसंध झालेला कापूस उघडला(opening) जातो, तसेच बारीक दगड,माती,आणि इतर बाह्य पदार्थ जसे कि कापसाच्या झाडाचे देट,मेटल पार्ट्स,असे बाह्य घटक जे कि हार्वेस्टिंग, जिनिंग,प्रेसिंग मध्ये अनावधानाने मिसळलेले असतात ते घटक अलग केले जातात आणि शुद्ध कापूस पुढच्या मशिनकडे ढकलला जातो. आता हा शुद्ध कापूस आणि बाह्य भेसळीचे घटक वाहून नेण्यासाठी "Ducts" वापरले जातात. duct म्हणचे एक प्रकारच्या मोठ्या पाईप्सच असतात ज्यामध्ये काँप्रेसर बसवलेले असतात त्यामुळे मटेरिअल खेचण्यास आणि पुढे पाठवण्यास मदत होते.बाह्य घटक एकीकडे आणि शुद्ध कापूस पुढच्या मशिनकडे जातो. ● युनिक्लीन(uniclean) या मशिनमध्ये सुद्धा क्लिनिंग(शुद्धीकरण) प्रक्रिया होते.आधीच्या प्रक्रियेमध्ये राहून गेलेले बाह्य घटक इथे अलग होतात. ● युनिमिक्स(unimix) इथे कापूस एकसंध मिसळला जातो आणि पुढच्या कार्डिंग प्रक्रियेसाठी पाईप्समधून(ducts) अॅटोमॅटिक ढकलला जातो ५) कार्डिंग(carding) या प्रक्रियेमध्ये ब्लो रूम मधून थोडाफार शुद्ध होऊन आलेला कापूस पाईप्सद्वारे(ducting) इथे येतो.यासाठी अनेक कार्डिंग मशिन्सची आवश्यकता असते.या मशिन्समध्येसुद्धा राहून गेलेले क्लिनिंग होते तसेच धाग्यांचे अलगीकरण व पुन्हा कापसाची वेब शीट(कापसाचा एकसंध थर)तयार होते,ती वेब शंकु आकाराच्या घटकामधून पास होते त्या घटकास ट्रंपेट असे म्हणतात आणि त्या वेबचे रूपांतर sliver मध्ये होते,sliver म्हणजे 'काप' पण आपण sliver ऐवजी समजण्यासाठी म्हणून "रोप" हा शब्द वापरू. तर वेब शीटचे रोपमध्ये रूपांतरण(rope/दोरी) होते,{आता ते कसे होते हे लिहित बसत नाही,कारण लेख फारच वाढेल.} हे जे कापसाचे rope(दोरी) तयार होते,ते हात लावला कि सहज तुटू शकते.हे रोप वर्तुळाकार वेटोळे पद्धतीने(coils) उभट कॅन्समध्ये भरले जाते, जेणेकरून पुढच्या प्रक्रियेत ते सहज फीड करता यावे. ६) ड्राॅ फ्रेम-१ (Draw Frame) कार्डिंगधून आलेले कापसाचे ropes जे कि कॅन्समध्ये भरलेले असते ते feed material म्हणून ड्राॅ फ्रेम मशिनला फीड केले जाते.सहा ते आठ कॅन्स एक मशिनला फीड केले जातात.कॅन्समध्ये असणारे कापसाचे ropes मशिनमधून पास होतात आणि ते सहा किंवा आठ ropes(दोरी) चे एका रोप मध्ये रूपांतर होते,त्यासाठी ते ड्राफ्टिंग रोल्स मधून पास केले जाते.या मशिनचे मुख्य काम म्हणजे कापसाच्या रोपमधील धाग्यांचे समांतरण करणे म्हणजेच धागे वाकडे-तिकडे वगैरे झाले असतील तर सरळ करणे. इथेही output म्हणून रोप च मिळते, फक्त हे रोप कार्डिग रोप पेक्षा दर्जेदार बनलेले असते.हे रोप ही कॅन्स मध्ये coiling(वर्तुळाकार वेटोळे) पद्धतीने भरले जाते. हे कॅन्स पुढे युनिलॅप मशिनकडे पाठवले जाते. ७) युनिलॅप (unilap) इथे कापसाच्या नाजूक दोर-यांचे रूपांतर lap sheet मध्ये होते, आणि ही कापसाची शीट गुंडाळी पद्धतीने युनिलॅप मशिनचा आऊटपूट म्हणून बाहेर येते. ८ ) कोंबिंग (combing) comb म्हणजे कंगवा,आता इथे जे मशीन वापरले जाते त्यास कोंबर(comber) असे म्हणतात. युनिलॅप मशीनद्वारे बनवलेले कापसाचे लॅप शीट्स इथे फीड मटेरिअल म्हणून वापरले जाते,त्या लॅप शीटचे कोंबिंग ऑपरेशन होते.म्हणजे काही बारीकसारीक इतर पदार्थ कचरा वगैरे असले तर इथे ते साफ होतात आणि धाग्यांचे समांतरण होते, म्हणजेच कोंबिंग होते.{केसांतील कचरा जसा कंगव्याने निघून पडतो आणि केस सरळ होतात) इथे लॅप शीट्सचे परत rope मध्ये रूपांतर होते. उत्तम दर्जाचा धागा(सुत) तयार करायचा असेल तरच कोंबिंग प्रक्रिया वापरली जाते, ही प्रक्रिया हलक्या दर्जाच्या उत्पादनासाठी वापरली जात नाही. ९) ड्राॅ फ्रेम-२ आता पुन्हा हे कोंबिंग झालेले रोप ड्राॅ फ्रेम मशिन मधून पास करायचे,कारण पुढच्या रोविंग मशिनसाठी ड्राॅ फ्रेम केलेले रोप वापरणेच गरजेचे आहे. १०) रोविंग फ्रेम(Roving Frame) इथे कापसाची रोव(rove) तयार होते, रोव म्हणजे थोडीशी पिळलेली वात किंवा वेळू. इथे कापसाच्या वातीला मशिनद्वारे पीळ दिला जातो जेणेकरून ती मजबूत होईल आणि सहजासहजी तुटणार नाही.आणि हि वात एका प्लॅस्टिकच्या छोट्या ट्युबला गुंडाळली जाते. ११) रिंग फ्रेम (Ring Frame) रोविंग फ्रेमला तयार झालेली रोविंग(वात) ही इथे फिड मटेरिअल म्हणून वापरली जाते. ही वात लांबलचक असते आणि या वातीचे बारीक धाग्यात रूपांतर इथेच होते. त्यासाठी ही वात ड्राफ्टिंग रोल्समधून पास केली जाते कि जिथे ठराविक दाब आणि पीळ दिला जातो आणि त्यामुळेच वातीचे बारीक सुतामध्ये(yarn) रूपांतर होते.हे सुत प्लॅस्टिक ट्युबला गुंडाळले जाते,त्यास 'रिंग काॅप' असे म्हणतात. (रिंग काॅप↑) १२) वाईंडिंग(Winding) रिंगफ्रेममध्ये तयार झालेले रिंग काॅप हे इथे फिडींग मटेरिअल म्हणून लावले जाते त्यासाठी winding machine च्या मागे creels असतात. तर हे सुत मशिनमधून पास होत असतानाच परत सुताला पीळ देणे,बारीक फाॅल्ट शोधून काढून ते नाहीसे करणे,सुताला मेण(wax) लावणे इ. प्रक्रिया होते आणि फायनली हे सुत गुंडाळी स्वरूपात साठवले जाते ते खालीलप्रमाणे. कलरफुल सुतासाठी वेगळी डाईंग प्रोसेस आहे ती नंतर कधीतरी . . . . पुढील लेख: वस्त्रोद्योग-२ : सुतापासून कापडापर्यंत