मिपा दिवाळी अंक  २०१९

श्रोतया ज्ञानाची। दिवाळी करी।।

'दिवाळी' येते तीच मुळात हसत, खेळत, नाचत. सभोवताल प्रकाशाने, देदीप्यमान तेजाने उजळून टाकत. सोबतीला असतात गतकाळाच्या दिवाळीच्या आठवणी, वर्तमानकालीन अपेक्षा आणि पुढील वर्ष आनंदात, सुखासमाधात जावं, ह्या आशा आणि इच्छा. दिवाळी म्हटलं की पहाटेची अभ्यंगस्नानं, उटणी, मोती आणि म्हैसूर चंदन साबणाचे सुवास, अत्तरं, फराळ, फटाके, आकाशकंदील, पणत्या, रांगोळी, नवीन कपडे हे सारं असतंच, त्याचबरोबर दिवाळी अंक घरी आल्याशिवाय बऱ्याच मराठी घरांत ह्या सणाची पूर्तता होत नाही! महाराष्ट्रदेशी सुदैवाने दर्जेदार दिवाळी अंकांची परंपरा आणि वाचन संस्कृती वर्षानुवर्षं जपली जाते आहे. या अंकांमधून वाचकांना दर्जेदार वाचायला मिळालं आणि मिळतं आहे. अंकानिमित्त्ये प्रतिथयश लेखक मंडळींचं लिखाण वाचायची संधी उपलब्ध तर होतेच, तसंच नवीन लेखकांच्या लिखाणाची तोंडओळख होते. म्हणूनच अजूनही दिवाळी आली की दिवाळी अंकांची वाट बघितली गेल्याशिवाय राहवत नाही. हातात अंक घेऊन, पानं उलटत लिखाण वाचण्यामध्ये आनंद आहेच, तरी आताच्या धावपळीच्या आयुष्यात इतका निवांत वेळ हाताशी नसला तर? पण म्हणून काय झालं? सुदैवाने, हाताच्या बोटांवर आंतरजालाची सोय उपलब्ध झाली आहे ना. हौस आणि आस्था असली की मार्ग सापडतोच, ह्या न्यायाने दिवाळी अंकाचं स्वरूपसुद्धा बदलत डिजिटल होऊ लागलं आहे. कधीकाळी आंतरजाल, संस्थळं हे सारं नावीन्यपूर्ण असलं, तरी बघता बघता आंतरजालाचा आवाका वाढत जाऊन संस्थळं ही समाजातील लक्षणीय अशा वर्गासाठी रोजच्या जगण्याचा अविभाज्य भाग बनली आहेत. सगळे सण, उत्सवसुद्धा ह्या संस्थळांवर आता सुखेनैव ऑनलाइन साजरे होतात. दिवाळीही त्याला अपवाद नाही. दिवाळी अंकांसाठीही आता डिजिटल माध्यमाला पसंती मिळू लागली आहे. वाचनीय साहित्य आणि संस्थळ सर्वदूर आणि जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचं ते एक प्रभावी माध्यम ठरतं आहेच, तसंच आवडत्या लेखनाची हवी तेव्हा, सहजरीत्या पुनर्भेट घेणंही ह्या माध्यमामुळे सहज शक्य झालं आहे. पुन्हा ह्या माध्यमात लेखांच्या लांबी-रुंदीची काळजी करण्याचंही कारण उरलेलं नाही! *** प्रत्येक संस्थळ साहित्य प्रकाशित करताना आपल्या प्रकृतीनुसार, स्वभावधर्मानुसार आपलं वेगळेपण जपण्याचा प्रयत्न करतं आणि डिजिटल माध्यमाच्या ताकदीचा पुरेपूर उपयोग करून घेत वाचकवर्गाच्या पसंतीनुसार अधिकाधिक उत्तम साहित्य वाचकांपुढे आणायचं सूत्र जपतं. मिपाही त्याला अपवाद नाही. आजवरील वेगवेगळ्या उपक्रमांत आणि उपक्रमांव्यतिरिक्तही मिपावर विविध प्रकारचं उत्तम साहित्य वाचण्यासाठी उपलब्ध झालं आहे आणि असतं. डिजिटल माध्यमाचा फायदा घेत, आता साहित्य खुलवण्यासाठी दृक्-श्राव्य पर्यायाचाही वापर मिपाच्या अंकांत होतो आहे आणि तो मिपाकरांच्या पसंतीसही उतरत आहे. मात्र, आता ह्या डिजिटल माध्यमाचा यथायोग्य उपयोग करत मिपाने वाचकांना दिलं जाणारं उत्तम 'कंटेंट' आणि राबवले जाणारे उपक्रम ह्यांची यथायोग्य जाहिरातही करायला हवी. नवे चांगले वाचक आकृष्ट करण्यासाठी, जुने निष्ठावान चोखंदळ वाचक थांबवून धरण्यासाठी, उपक्रमांत सर्व सदस्यांचा सहभाग साधण्यासाठी आणि एकुणातच संस्थळाची व्यापक प्रमाणावर दखल घेतली जावी, ह्यासाठी ते आवश्यक आहे. त्याकडे दुर्लक्ष करून वा त्याविषयी उदासीनता दाखवून चालणारं नाही. होत असलेल्या माध्यमांतराचा यथायोग्य उपयोग करून घ्यायला हवा, नव्याची कास धरायला हवी आणि जुन्याची साथही जपायला हवी. *** ही साथ जपत, ह्या वर्षी डिजिटल दिवाळी अंक वाचकांपुढे आणतानाच, लेखनाच्या आवाहनाला मिळालेल्या भरघोस प्रतिसादाची आणि आलेल्या साहित्याची एक आठवण जपण्यासाठी, स्मृतिचिन्ह म्हणून ह्या वर्षीच्या दिवाळी अंकातील निवडक साहित्यासह मिपाचा छापील दिवाळी अंक प्रायोगिक तत्त्वावर प्रकाशित होतो आहे. मिपा हे हा अभिनव उपक्रम राबवणारं पहिलंच संस्थळ असावं. ह्या निर्णयासाठी मिपा प्रशासनाचं मनःपूर्वक अभिनंदन आणि भविष्यातही असे नावीन्यपूर्ण आणि मिपा परिवाराचा उत्साह वाढवणारे उपक्रम त्यांनी राबवावेत ह्या हार्दिक शुभेच्छा. मिपाकरहो, तुम्ही भरभरून दिलेल्या लेखन प्रतिसादामुळे हे शक्य झालं आहे. मिपा ऑनलाइन दिवाळी अंकाची धुरा खांद्यावर घेतेवेळी ह्या उपक्रमाचाही प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष भाग असल्याचा मला आणि माझ्या संपादक चमूला अत्यंत मनापासून आनंद आहे! *** ह्या वर्षी दिवाळी अंकाची तयारी करण्यासाठी गणपती आणि दिवाळी ह्यांमध्ये जेमतेम दीड महिन्याचा अवधी हातात होता. इतक्या कमी वेळेत दिवाळी अंकांची संकल्पना ठरवणं, लेखनासाठी आवाहन तयार करणं, मिपाकर लेखकांना लिहिण्यासाठी आमंत्रित करणं, लेखनासाठी वेळोवेळी त्यांचा पाठपुरावा करणं, अधे मध्ये अंकाची जाहिरात करणं, आलेल्या लिखाणावर संपादन संस्कार करणं, अंक सजवणं आणि अशा अनेक कामांसाठी आपल्या उपलब्ध वेळेतला मोठा वाटा देऊन दिवाळी अंकाच्या निर्मितीत सहभागी झालेल्यांचे मी मनापासून आभार मानते. त्यांची नावं अकारविल्हे : अभ्या.., आदूबाळ, गवि, जव्हेरगंज, टर्मिनेटर, नीलकांत, पद्मावति, पैलवान, प्रचेतस, प्रशांत, प्रा. डॉ. दिलीप बिरुटे, सुधांशुनूलकर, स्नेहांकिता. दिवाळी अंकासाठी आवर्जून लेखन करणार्‍यांनाही मनापासून धन्यवाद. दिवाळी अंकात लिहिण्याच्या आवाहनाला आणि विनंतीला मान देऊन तुम्ही आपल्या लेखनाने अंकाची शोभा वाढवली आहे. मिपा दिवाळी अंक आणि मिपाचे इतर उपक्रम हे घरचं कार्य समजून दर वर्षी आणि प्रत्येक उपक्रमागणिक हा लोभ असाच वृद्धिंगत होत राहावा आणि आपल्या लिखाणाचा लाभ मिपा व आंतरजालीय वाचकवर्गाला व्हावा. ह्या सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे, वाचकहो, तुमच्याविना कोणत्याच उपक्रमाला काही अर्थ राहणार नाही. तुमच्याकडून सातत्याने मिळणाऱ्या प्रोत्साहनाबद्दल तुमचे अनेक आभार. मिपावर तुमचा लोभ सतत जडलेला राहो. शेवटी, आम्हा सर्वांतर्फे तुम्हा सर्वांना दीपावलीच्या शुभेच्छा देताना ज्ञानेश्वर माउलींचे सामर्थ्यवान आणि देखणे शब्द उद्धृत करते. सूर्ये आधिष्ठीली प्राची। जगा जाणीव दे प्रकाशाची।। तैसी श्रोतया ज्ञानाची। दिवाळी करी।। एक सूर्यकिरण शलाकाही जशी समर्थपणे सर्वत्र पसरलेला अंधकार भेदून भवताल प्रकाशाने उजळून टाकते, सर्व समष्टीला प्रकाशाची लख्ख जाणीव करून देते, त्याप्रमाणे तुम्हा सर्वांच्या अंतरंगी ज्ञानलालसेची आणि ज्ञानार्चनेची दीपावली सतत तेवती राहो! दीपावलीच्या हार्दिक शुभेच्छा!