व्यक्तीस्वातंत्र्य आणि धर्म

व्यक्तीस्वातंत्र्य आणि धर्म

जगातले वेगवेगळे धर्म 'व्यक्तीस्वातंत्र्य' या कल्पनेकडे कसे बघतात, अशी उत्सुकता सक्काळी-सकाळी निर्माण झाली. मग ए०आय्०ला शरण गेलो. प्राथमिक शोध चॅटजीपीटीच्या मदतीने घेतल्यानंतर अधिक खोल शोध घेण्याची इच्छा निर्माण झाली. यासाठी जेमिनीसारखा दुसरा त्राता नाही.

जेमिनीने मी विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर 'जसेच्या तसे' कोणताही हस्तक्षेप न करता देत आहे. त्यामुळे माझा कुणाच्याही भावना दुखावण्याचा हेतू नाही.

' धर्माचरण हेच खरे स्वातंत्र्य आणि मुक्ती' असा काहीसा सूर सर्व वाचल्यावर वेगवेगळ्या तर्‍हेने आळवला गेला असल्याचे दिसले. समाजाला एकत्र बांधून ठेवण्यासाठी वेगवेगळ्या धर्मांची धडपड स्पष्ट दिसते. उतरंडीला अनाठायी महत्त्व देऊन व्यक्तीस्वतंत्र्याचा संकोच झाल्याने मानवी समाजाच्या प्रगतीवर होणारा परीणाम धर्म स्वीकारताना दिसत नाहीत.

अर्थात हा वरील विधाने माझा वैयक्तिक दृष्टिकोन आहे, सर्वाना विशेषतः धर्मवेड्यांना ती पटणार नाहीत याची खात्री आहे.

--राजीव उपाध्ये
---------------------------------------------------------------------------------------
व्यक्तिस्वातंत्र्याची संकल्पनात्मक मुळे: ऐतिहासिक उत्क्रांती आणि विविध धर्मांतील स्वायत्ततेविषयी दृष्टीकोन

- जेमिनी (मूळ लेखक)
- चॅट्जीपीटी (मराठी अनुवाद)

‘व्यक्तिस्वातंत्र्य’ ही संकल्पना केवळ आधुनिक आहे का, हा प्रश्न राजकीय इतिहास, भाषिक उत्क्रांती आणि धर्मतत्त्वज्ञान यांचा गुंतागुंतीचा संगम आहे. आजच्या सार्वजनिक चर्चेत व्यक्तिस्वातंत्र्याचा अर्थ बहुधा असा घेतला जातो की काही मूलभूत (अविच्छेद्य) अधिकारांमुळे व्यक्तीभोवती एक खाजगी क्षेत्र निर्माण होते आणि त्यावर कोणतेही शासन किंवा सामुदायिक सत्ता अतिक्रमण करू शकत नाही. ही व्याख्या राज्यसत्तेच्या मर्यादांशी आणि सतराव्या–अठराव्या शतकातील ‘नैसर्गिक अधिकार’ सिद्धांतांच्या उदयाशी घट्टपणे जोडलेली आहे. मात्र निवडीची मानवी क्षमता—म्हणजेच नैतिक व आध्यात्मिक मार्ग स्वतः ठरविण्याची अंतर्गत शक्ती—हा विषय जगातील धर्मपरंपरा आणि प्राचीन तत्त्वज्ञानांमध्ये सातत्याने आढळतो. म्हणूनच व्यक्तिस्वातंत्र्याची राजकीय मांडणी ‘व्यक्तिगत अधिकार’ म्हणून आधुनिक असली, तरी स्वायत्तता, नैतिक जबाबदारी आणि अंतर्गत स्वातंत्र्य या संकल्पनांची मुळे प्राचीन काळात खोलवर रुजलेली आहेत.

ऐतिहासिक विभागणी: प्राचीन स्वातंत्र्य विरुद्ध आधुनिक स्वातंत्र्य

विद्वानांमध्ये प्रचलित असलेला एक महत्त्वाचा फरक १८१९ मध्ये बेन्जामिन कॉन्स्टंट यांनी लोकप्रिय केलेल्या ‘प्राचीनांचे स्वातंत्र्य’ आणि ‘आधुनिकांचे स्वातंत्र्य’ या संकल्पनांवर आधारित आहे. ही विभागणी व्यक्तिस्वातंत्र्याला आधुनिक नवकल्पना का मानले जाते हे समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. ग्रीक व रोमन प्रजासत्ताकांमध्ये ‘प्राचीन स्वातंत्र्य’ म्हणजे सामूहिक सत्तेत सक्रिय व सातत्यपूर्ण सहभाग. प्राचीनांसाठी ‘मुक्त’ असणे म्हणजे सार्वजनिक चौकात सार्वभौमत्व प्रत्यक्षपणे वापरणे—कायदे ठरवणे, युद्ध–शांतीचे निर्णय घेणे, आणि सत्ताधाऱ्यांवर न्यायनिर्णय देणे.
परंतु हे सामूहिक स्वातंत्र्य व्यक्तीच्या खाजगी आयुष्यातील पूर्ण अधीनतेशी सुसंगत मानले जात असे. प्राचीन जगात मत, व्यवसाय, धर्म किंवा वैयक्तिक जीवनातील स्वायत्ततेला फारसे महत्त्व नव्हते. उदाहरणार्थ, आज ‘मूलभूत स्वातंत्र्य’ मानला जाणारा धर्म बदलण्याचा अधिकार प्राचीन समाजांमध्ये अपराध किंवा अपवित्र कृत्य मानला गेला असता. त्यामुळे व्यक्ती सार्वजनिक बाबींमध्ये सार्वभौम असली तरी खाजगी संबंधांमध्ये ती समाजाच्या नियंत्रणाखाली ‘बंधिस्त’ राहायची—सामाजिक यंत्रणेने सतत देखरेख आणि दडपशाही केलेली.

तुलना (संक्षेप)

**प्राचीन स्वातंत्र्य (क्लासिकल प्रजासत्ताके):** सामूहिक सार्वभौमत्वात सहभाग; सार्वजनिक जीवन केंद्रस्थानी; व्यक्ती सामूहिक इच्छेला अधीन.
**आधुनिक स्वातंत्र्य (उदारमतवादी लोकशाही):** व्यक्तीचे खाजगी अधिकार व स्वायत्तता; खाजगी जीवन केंद्रस्थानी; सामूहिक हस्तक्षेपापासून संरक्षण.

प्राचीन ते आधुनिक स्वातंत्र्याकडे झालेला बदल समाजरचनेतील संरचनात्मक बदलांमुळे घडून आला—राज्यांचा आकार वाढणे, युद्धकेंद्रित संस्कृतीऐवजी व्यापार–वाणिज्यकेंद्रित संस्कृती उदयास येणे इत्यादी. लहान, युद्धप्रिय प्रजासत्ताकांमध्ये व्यक्तीचा राजकीय प्रभाव तुलनेने मोठा असल्याने खाजगी स्वातंत्र्याचा त्याग अधिक ‘सह्य’ वाटत असे. मोठ्या आधुनिक राज्यांमध्ये व्यक्तीचा राजकीय प्रभाव कमी होत जातो; परिणामी लोक खाजगी सुख, सुरक्षितता आणि त्या सुखांचे संरक्षण करणाऱ्या संस्थात्मक हमींना अधिक प्राधान्य देतात. तसेच व्यापारामुळे व्यक्तीला करार, परस्परसंमती आणि आर्थिक देवाणघेवाणीच्या माध्यमातून आपली उद्दिष्टे साध्य करता येतात; त्यामुळे राज्याचा अनावश्यक हस्तक्षेप अधिक त्रासदायक ठरतो.

अलीकडील संशोधन (उदा., अॅनेलिन डे डाइन) असे सुचवते की ‘नैसर्गिक अधिकार’ आणि ‘मर्यादित शासन’ यांवर केंद्रित आधुनिक स्वातंत्र्याची संकल्पना १९व्या शतकात विशेष प्रभावीपणे उदयास आली; फ्रेंच राज्यक्रांतीनंतर ‘सामूहिक सार्वभौमत्व’ आणि ‘व्यक्तिगत स्वातंत्र्य’ यांतील फरक स्पष्ट न झाल्याने निर्माण झालेल्या समस्यांवर प्रतिक्रिया म्हणून ही संकल्पना अधिक ठोस झाली. जॉन लॉक यांसारख्या विचारवंतांनी १७व्या शतकात पाया घातला असला, तरी राज्यापासून संरक्षित ‘खाजगी क्षेत्र’ म्हणून स्वातंत्र्याची पूर्ण राजकीय जाणीव नंतर अधिक स्पष्ट झाली.

क्लासिकल उदारमतवाद आणि स्वायत्ततेचे औपचारिकीकरण

सतराव्या–अठराव्या शतकांत क्लासिकल उदारमतवादाच्या उदयामुळे व्यक्तिस्वातंत्र्याची राजकीय औपचारिकता सर्वोच्च टप्प्यावर पोहोचली. हा विचारप्रवाह निरंकुश राजेशाही व सामंतशाहीच्या विरोधात उदयास आला आणि समाजातील अंतिम मूल्य म्हणून व्यक्तीला केंद्रस्थानी ठेवतो. क्लासिकल उदारमतवाद्यांच्या मते समाज व राज्य ही ‘सेंद्रिय एकके’ नसून व्यक्तीच्या मूळ स्वातंत्र्याचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांच्यावर मर्यादा घालणे आवश्यक आहे.
या विचारात ‘नकारात्मक स्वातंत्र्य’ (negative liberty)—म्हणजे इतरांपासून किंवा राज्यापासून हस्तक्षेप नसणे—हा मुख्य आधार आहे. या चौकटीत राज्याची भूमिका किमान कार्यांपुरती मर्यादित मानली जाते: नागरिकांचे संरक्षण, करारांची अंमलबजावणी आणि राष्ट्रीय सुरक्षा. याच काळात ‘औपचारिक/कायदेशीर समता’ ही संकल्पना विकसित झाली, जरी प्रारंभी ती प्रामुख्याने मालमत्ताधारक पुरुषांपुरती मर्यादित होती.

ख्रिस्ती धर्मतत्त्वज्ञान आणि अंतर्गत स्वातंत्र्य

राजकीय अर्थाने स्वातंत्र्याचा ‘अधिकार’ आधुनिक असला तरी ख्रिस्ती तत्त्वज्ञानात ‘स्वेच्छाशक्ती’ (free will / liberum arbitrium) ही संकल्पना चौथ्या शतकात महत्त्वाने विकसित झाली. मानवाच्या इच्छेला अनिवार्यता नसणे—म्हणजेच नैतिक व आध्यात्मिक कृतींचा अंतिम स्रोत व्यक्ती स्वतः असणे—असा तिचा अर्थ लावला गेला. ही अंतर्गत निवडशक्ती ‘दैवी योजने’चा भाग मानली जाते, ज्यामुळे मनुष्य स्वतःच्या कृतींसाठी जबाबदार एजंट ठरतो.

ख्रिस्ती ‘व्यक्तिवाद’ (personalism) मानवी प्रतिष्ठेला सत्य व कल्याणाशी अंतर्गत आणि स्वेच्छेने जोडतो. त्यामुळे ‘अंतर्गत वैयक्तिक स्वातंत्र्य’ आणि ‘बाह्य सामाजिक स्वातंत्र्य’ यांत भेद केला जातो. काही ऐतिहासिक मांडण्यांनुसार श्रद्धा जबरदस्तीने लादता येत नाही; तथापि ‘चूक’ (error) याला सार्वजनिक अधिकार नाहीत अशी भूमिका काही काळ मांडली गेली.

प्रोटेस्टंट सुधारणा चळवळीने देवाशी व्यक्तीचे थेट नाते आणि ‘सर्व विश्वासूंना पुरोहितत्व’ ही संकल्पना अधोरेखित केली. यामुळे अंतःकरणस्वातंत्र्य (freedom of conscience) आणि धर्मग्रंथाचे वैयक्तिक अर्थलागू अधिकार यांना चालना मिळाली. या परंपरेतून अत्याचार, गुलामगिरी आणि हुकूमशाहीविरोधी नैतिक आधार विकसित झाला असेही अनेकांचे मत आहे.

यहुदी धर्म: कर्तव्य, करार आणि सामुदायिक लोकशाही

यहुदी विचारपरंपरेत उदारमतवादी व्यक्तिवादापेक्षा वेगळा पाया आढळतो. येथे ‘अधिकारकेंद्रित’ संस्कृतीऐवजी ‘कर्तव्यकेंद्रित’ (obligation-based) व्यवस्था दिसते. हळाखा (यहुदी कायदा) मनुष्याला देवप्रदत्त आदेशांद्वारे समाजातील इतरांच्या गरजांबद्दल बांधील ठरवते. ‘शहरातील रहिवासी एकमेकांना बाध्य करू शकतात’ अशी भूमिका समाजोपयोगी सेवांसाठी (उदा., आरोग्य, कल्याण) सामुदायिक अंमलबजावणीचे तत्त्व सूचित करते.
आधुनिक लोकशाहीत मिळणाऱ्या नागरी स्वातंत्र्यांचा अनेक धार्मिक यहुदी आदर करतात. परंतु त्यातून एक ताण निर्माण होतो: वैयक्तिक स्वायत्तता आणि दैवी आदेशांप्रती बांधिलकी यांचा समन्वय कसा साधायचा? अनेकदा हा समन्वय ‘सावध व्यवहारवाद’ (prudential lens) या दृष्टिकोनातून केला जातो—म्हणजे धार्मिक स्वातंत्र्य आणि राज्यस्थैर्य हे अल्पसंख्याक समुदायासाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करतात.

इस्लाम: दैवी सार्वभौमत्व आणि ‘धर्मात बळजबरी नाही’

इस्लाममध्ये स्वातंत्र्य व निवडीची मांडणी दैवी सार्वभौमत्व आणि मानवी स्वायत्तता यांच्यातील संबंधांवर आधारित आहे. कुरआनमधील ‘धर्मात बळजबरी नाही’ हे विधान धार्मिक स्वातंत्र्याचा महत्त्वाचा आधार मानले जाते. श्रद्धा ही मनाची व बुद्धीची बाब असल्याने ती जबरदस्तीने लादणे योग्य नाही, असा यामागचा आशय आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या मदिनाच्या राज्यव्यवस्थेत विविध समुदायांना (उदा., यहुदी) नागरिकत्वासह संरक्षण देणाऱ्या कराराचा उल्लेख केला जातो.
आधुनिक काळात इस्लाम आणि मानवाधिकार सार्वत्रिक जाहीरनामा (UDHR) यांच्यातील सुसंगती/ताण यावर मोठे साहित्य उपलब्ध आहे. काही मुस्लिम विचारवंत UDHR मधील धर्मस्वातंत्र्याच्या तरतुदींना इस्लामी तत्त्वांशी सुसंगत मानतात, तर काहींना पाश्चिमात्य ‘अतिव्यक्तिवादी’ मूल्यांचा अतिरेक वाटतो. अनेक मांडण्यांनुसार अधिकारांची संकल्पना ‘जबाबदाऱ्या’ आणि ‘कर्तव्ये’ यांच्या चौकटीतून अधिक स्पष्ट होते.

हिंदू परंपरा: धर्म (Dharma) हे जबाबदारीचे चौकट

हिंदू परंपरेत स्वातंत्र्याचा विचार ‘धर्म’ या व्यापक संकल्पनेतून होतो—ज्यात विश्वव्यवस्था, नैतिक कर्तव्य आणि योग्य आचरण यांचा समावेश आहे. पाश्चिमात्य उदारमतवादाप्रमाणे ‘कायद्याने संरक्षित हक्क’ यांवर भर नसून ‘कर्तव्यपूर्ती’वर अधिक भर असतो. पुरुषार्थांमध्ये अर्थ, काम, धर्म आणि मोक्ष यांचा समावेश असून अर्थ व काम हे धर्माच्या अधीन मानले जातात. मनुष्याला विवेकबुद्धीमुळे निवड करता येते; परंतु त्या निवडीचा नैतिक दर्जा धर्माशी सुसंगतीवर ठरतो.

बौद्ध धर्म: परस्परावलंबन आणि दुःखनिवारण

बौद्ध दृष्टिकोनात स्वातंत्र्याचा केंद्रबिंदू ‘दुःखाचा निरोध’ आहे. इच्छातृष्णा आणि आसक्ती यांना बंधन मानले जाते; म्हणून ‘अनियंत्रित इच्छा-पूर्ती’ ही स्वातंत्र्य नसून बंधनच ठरते. पंचशील (पाच शील) ही नैतिक चौकट इतरांच्या हक्कांचे अप्रत्यक्ष संरक्षण करते—उदा., अहिंसा म्हणजे इतरांच्या जीवनाचा आदर. आधुनिक ‘एंगेज्ड बुद्धिझम’ मध्ये मानवाधिकारांची भाषा सामाजिक अन्यायाविरोधात साधन म्हणून वापरली जाते, तरीही अतिव्यक्तिवादाची शक्यता म्हणून काही सावधगिरीही आढळते.

जैन आणि शीख परंपरा: बहुवाद आणि मानवी प्रतिष्ठा

जैन धर्मात अनेकान्तवादामुळे मतभिन्नतेचा आदर आणि बौद्धिक अहिंसा अधोरेखित होते. कोणताही एकमेव ‘अंतिम सत्य’ दावा इतर दृष्टिकोन नाकारल्यास हिंसा व दुराग्रह वाढू शकतो, अशी जैन मांडणी आहे. त्यामुळे ‘जीवनाचा आदर’ आणि ‘मतांचा आदर’ यांचा अंतर्गत संबंध दिसतो.
शीख धर्म सामाजिक न्याय, मानवी प्रतिष्ठा आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य यांवर भर देतो. गुरूंनी जातिभेद आणि धार्मिक असहिष्णुतेला आव्हान दिले. सेवा (Seva), प्रामाणिक श्रम आणि अत्याचाराविरोधातील प्रतिकार हे या परंपरेचे महत्त्वाचे घटक मानले जातात.

पूर्व आशियाई परंपरा: कन्फ्युशियन समरसता आणि ताओवादातील नैसर्गिकता

चिनी भाषेत ‘लिबर्टी’साठी अचूक समतुल्य शब्द १९व्या शतकापूर्वी नव्हता; ‘झियू’ (self-determination) हा शब्द पाश्चिमात्य कल्पनांच्या भाषांतरातून निर्माण झाला. कन्फ्युशियन परंपरेत व्यक्तीला समाजापासून वेगळी स्वतंत्र इकाई मानण्याऐवजी नातेसंबंध, भूमिका आणि नैतिक स्वसंस्कार यांवर भर असतो. ‘कन्फ्युशियन स्वातंत्र्य’ हे आचरण, नैतिकता आणि जबाबदारी यांद्वारे साध्य होणारी अवस्था मानली जाते—जिथे व्यक्तीची कृती नैतिक नियमांशी पूर्ण सुसंगत होते.
ताओवादात ‘वू-वेई’ (Wu Wei) म्हणजे निसर्गाच्या प्रवाहाशी सहजतेने जुळवून घेणे, ही स्वातंत्र्याची वाट मानली जाते. हे पाश्चिमात्य ‘राजकीय अधिकार’ संकल्पनेपेक्षा अधिक ‘नैसर्गिक समरसते’शी निगडित आहे.

स्वेच्छाशक्ती आणि निवड: सांस्कृतिक निष्कर्ष

विविध संस्कृतींमध्ये ‘स्वेच्छाशक्तीवरचा विश्वास’ मोठ्या प्रमाणात आढळतो आणि तो दीर्घकालीन उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी व जीवनाला अर्थ देण्यासाठी उपयुक्त ठरतो असे काही अभ्यास सूचित करतात. तथापि ‘निवड’ ही संकल्पना काही समाजांमध्ये व्यक्तिस्वायत्ततेशी जोडली जाते, तर काही समाजांमध्ये ती सामाजिक समरसता आणि संदर्भाशी जोडली जाते. नियती/दैववाद मानणाऱ्या समाजांमध्येही दैनंदिन व्यवहारात मानवी कर्तृत्वाची कार्यकारी धारणा टिकून राहते.

कम्युनिटेरियन आणि स्त्रीवादी टीका

विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात उदारमतवादी व्यक्तिस्वातंत्र्याच्या संकल्पनेवर कम्युनिटेरियन आणि स्त्रीवादी विचारवंतांनी टीका केली. कम्युनिटेरियन दृष्टिकोनानुसार व्यक्ती ही समाजापासून वेगळी ‘एकटी’ नसून परंपरा आणि समुदायांमध्ये ‘स्थित’ असते. स्त्रीवादी विचारांनी ‘संबंधात्मक स्वायत्तता’ (relational autonomy) मांडली—फक्त कायदेशीर अडथळे काढणे पुरेसे नाही; कुटुंब, समुदाय, सामाजिक आधारव्यवस्था यांमुळे प्रत्यक्ष निवडीची क्षमता ठरते.
‘आशियाई मूल्ये’ हा याचाच एक प्रादेशिक प्रकार मानला जातो, ज्यात सामूहिक कल्याणाला प्राधान्य देण्यासाठी व्यक्तिहक्कांचे संतुलन केले जाते. काही कायदेव्यवस्थांमध्ये हक्कांना ‘पराभवयोग्य हितसंबंध’ (defeasible interests) मानले जाते; मात्र काही विद्वान ‘योग्य कम्युनिटेरियनवाद’ असा युक्तिवाद करतात की हक्क ही व्यक्तीला समुदायात अधिक पूर्ण सहभाग मिळवून देणारी साधने ठरू शकतात.

निष्कर्ष: आधुनिक चौकटीतील एक शाश्वत शोध

ही चर्चा दर्शवते की ‘व्यक्तिस्वातंत्र्य’ ही संकल्पना मिश्र स्वरूपाची आहे. आधुनिक राजकीय अर्थाने—अविच्छेद्य अधिकार, नकारात्मक स्वातंत्र्य आणि तटस्थ राज्य—ही संकल्पना तुलनेने अलीकडची असून अठराव्या–एकोणिसाव्या शतकात अधिक स्पष्टपणे उदयास आली. प्राचीन समाजांमध्ये ‘नगर-राज्याचे स्वातंत्र्य’ महत्त्वाचे होते, तर आधुनिक राष्ट्रांमध्ये ‘व्यक्तीचे स्वातंत्र्य’ केंद्रस्थानी आले.

परंतु धर्मपरंपरा दाखवतात की स्वातंत्र्याचा आध्यात्मिक/नैतिक पाया—व्यक्तीची अंतर्गत स्वायत्तता आणि नैतिक जबाबदारी—हा आधुनिक नाही. अब्राहमिक धर्म विविध प्रकारे दैवी अधिकार आणि मानवी निवड यांचा समन्वय साधतात; तर हिंदू, बौद्ध, जैन, शीख परंपरा धर्म, कर्म, अहिंसा आणि मुक्ती यांच्या चौकटीत स्वातंत्र्य समजावतात. पूर्व आशियाई तत्त्वज्ञान स्मरण करून देते की स्वातंत्र्य नेहमी ‘विभक्तता’ किंवा ‘स्वतंत्रता’ म्हणूनच परिभाषित होत नाही; कधी ते ‘सर्वोच्च समरसता’ म्हणूनही समजले जाते. आजचे आव्हान म्हणजे व्यक्तिस्वायत्ततेचा सन्मान राखत सामाजिक व आध्यात्मिक नातेसंबंधांची दखल घेणारी अधिक समावेशक व सूक्ष्म समज विकसित करणे.