कविता

भल्या पहाटे 'ललत' षड्ज मध्यमी मूर्च्छना चालली 'भटियारा'ची प्रभातरंगी अर्चना डमडम डमरूची आली 'भैरवा'ची स्वारी तीव्र मध्यम वाढवी 'रामकली'ची खुमारी कारुण्यमय 'तोडी'ची 'आसावरी'शी संगती 'अहिरभैरवा' संगे प्रभात राग रंगती..! -- तात्या अभ्यंकर.

सागरात हेलावते नाव माझी वादळात शीड तिचे तुटलेले दिशाहीन अंधारात | लाटांमागे येती लाटा कल्लोळ हा आठवांचा दूर दूर नभांगणी खेळ रंगे सावल्यांचा | शब्द शब्द जपलेला सूर एक भारलेला आयुष्याचा सारीपाट मीच माझा मांडलेला | तुटलेले काही बंध ओढ लावती जीवाला काही नाती, क्षण काही माझे, मागते देवाला | सूर्यबिंब ढळे जळी अस्त जणु वेदनेचा शुभ्र ,शीतल चांदवा देई दिलासा सुखाचा | गंधीत हा गार वारा साद देई तुला, मला वेदनेच्या वाटेवर साथ देऊया सुखाला |

धोंडोपंतांच्या छंदशास्त्रावरील स्तुत्य उपक्रमात माझ्या वतीने ही छोटीशी समिधा समस्त मिसळपावकरी आणि कविवर्य धोंडोपंत यांना सादर अर्पण. देवद्वार, पादाकुलक, अनुष्टुभ, गायत्री, जगती, बृहत असे अनेक छंद आज परिचयाचे आहेत. अनेक श्लोक, स्तोत्रे, वेदांमधील ऋचा, काव्ये, सर्वपरिचित सुभाषिते इ. छंदबद्ध असतातच; फक्त ती गाताना आपल्याला ती अमुक एका छंदात आहेत, याची जाणीव तेव्हढी होत नाही. मात्र छंदशास्त्राच्या माध्यमातून जेव्हा आपण छंदांची लक्षणे अभ्यासू लागतो नि परिचित उदाहरणे वाचून ती या लक्षणांशी किती जवळीक साधतात, हे पाहू लागतो, तेव्हा हे विविध छंद अधिक जवळचे वाटू लागतात.

कवी म्हणू नका मला अशी करु नका घाई रास प्रासांची ओतिली धोंडोपंती सर नाही चार ओळी जुळवल्या कवी होईन का त्याने मूळ प्रेरणा ही दिली त्या हो अस्सल पंताने इंदराचा त्या हो भार जाणे एक एरावत वेद रेड्याने बोलावा नाही त्याची ती ऎपत वसंताच्या मोसमात काक: काक: पिक :पिक: नीर क्षीर विवेकेषु हंस: हंस: बक: बक: जाणे गुणी हो गुणाला निरगुण हा का जाणे जाणे बली महाबली निरबल ते का जाणे शेवटची तीन कडवी “जाने गुनी गुन को”, ह्या अडाणा रागातील ध्रुपदाचा भावानुवाद आहेत.

अजुन एक प्रयत्न देवद्वार छंदातला (ह. घ्या हे वे न सा) कडक नियम शुद्धलेखनाचे धोरण मिपाचे ठरतसे || मिपाचे मालक विसोबा खेचर मारी फाट्यावर दुढ्ढाचार्या || करी अट्टाहास जर कोण येथे जावे त्याने तेथे खुशालच || मिपा नाहि तोटा कधी प्रतिभेचा कट्टा हा सर्वांचा वाढतसे || छंद उपक्रम सुंदर वाटता सांगाति असता धोंडोपंत || कवितेस सोपा देवद्वार छंद 'चेतन'ही छंद जोपातसे || एक प्रश्नः जोडअक्षर एक गणले जाते की दीड (दीड असेल तर वरची रचना चुकीची आहे) तज्ञांनि मार्गदर्शन करावे

माझ्याकडुन एक प्रयत्न मन हे कातरं होई संधिकाली प्रेमाची सावली हरवली || भुक ना तहान होइ जीव वेडा विरहाची पिडा ह्रुदयात || तुझी आठवण भान हरपते मन ना लागते कशातच || नित्याचि चाहुल कानात साठते गळा दाटवते नित्यनेमे || लागे हुरहुर आता नाही भेट दाखव तु वाट अंधारात || थांबले स्पंदन उर हा फुटला विरह दाटला सर्वदुर || तेवतो प्रकाश मंद गाभार्‍यात पेटवुन ज्योत समईची || सुंदर ते ध्यान डोळे साठवती मिळे मनःशांती काही वेळ || पुन्हा दिनक्रम पुन्हा संध्याकाळ मिळे पाठबळ नामासंगे || अवांतर : धोडोंपंताकडुन बरचं काही शिकायला मिळणार तरं :)

मिपा काव्यकट्ट्याच्या नोव्हेंबर २००८ च्या काव्यस्पर्धेतील रचनांवर अभिप्राय येथे द्यावेत. अन्य कोणतेही लेखन येथे करू नये. धोंडोपंत

लोकहो, मिपावरील आमच्या छंदशास्त्रीय लेखनाला जो अभूतपूर्व प्रतिसाद दिलात त्याबद्दल सर्वप्रथम सर्व मिपावरील काव्यप्रेमींना धन्यवाद. भारावून टाकणारा हा प्रतिसाद आहे. असा प्रतिसाद कोणत्याही मराठी संकेतस्थळावर आम्ही आजपर्यंत पाहिलेला नाही. मिपाला उथळ वगैरे म्हणणार्‍यांनी हे सदर पहावे. या प्रतिसादावरून एक गोष्ट सिद्ध झाली की अनेक जण उत्कृष्ट काव्यलेखनाची क्षमता बाळगून आहेत. फक्त त्यांना योग्य ते मार्गदर्शन आणि वाव मिळाला पाहिजे. त्यादृष्टीने "मिसळपाव काव्यकट्टा" आजपासून सुरू होत आहे. मिसळपाव काव्यकट्टा हे मिसळपाववरील कवींसाठी काव्यसंमेलन आहे.

लोकहो, वृत्तबद्ध काव्य ज्यांना लिहायचे आहे त्यांनी एक एक वृत्तावर प्रभुत्व मिळवावे. एकदम भाराभर वृत्ते समोर घेऊन बसू नये. त्यातही तीन पायर्‍या आहेत. सर्वप्रथम १) छंदांवर प्रभुत्व मिळवावे. त्यानंतर २) छंदात लिहिणे जमू लागले की जातींमध्ये लिहायला सुरूवात करावी. आणि शेवटी ३) जातींमध्ये लिहिता यायला लागले की मग अक्षरगणवृत्तात लिहिण्याच्या पायरीवर जावे. एकदम सुरूवातच मालिनी किंवा शार्दूलविक्रीडित सारख्या वृत्तांची निवड केल्यास जमणार काहीही नाही आणि त्यातून फ्रस्ट्रेशनमात्र भरपूर येईल. एवढं येईल की ते आयुष्यभर पुरेल.