दमा (Bronchial Asthma ) - चला समजावून घेऊ (भाग - १)

प्रास्तविक : माझे वडील गेल्या ३७ वर्षांपासून श्वसनविकार व ॲलर्जीतज्ञ म्हणुन प्रॅक्टीस करत आहेत, सुरवातीच्या ८-९ वर्षांनतर त्यांना रुग्ण प्रशिक्षण कार्यक्रमाची कल्पना सुचली तेव्हापासून आमच्या दवाखान्यात दमा ,COPD आणि टिबी या आजारांसाठी रुग्ण प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतला जातो .... ह्या कार्यक्रमाची २००९ साली लिमका बुक आॅफ रेकाॅर्डस् मध्ये नोंद घेतली गेली (१०,००० पेक्षा जास्त रुग्ण व त्यांचे नातेवाईक यांना प्रशिक्षीत केलं गेलं) आणि इंडिया बुक आॅफ रेकाॅर्ड मध्ये देखिल दखल घेतली गेली आहे. मी internship दरम्यान काहीकाळ ह्या उपक्रमात असायचो , गेल्या ७ वर्षांपासून श्वसनविकार विषयात पदव्युत्तर झाल्यापासून नियमीतपणे (१ला व ३रा शनिवार) रुग्ण प्रशिक्षण कार्यक्रमात सहभागी आहे... स्वत:ची जास्त जाहिरात न करता त्याच कार्यक्रमात दिली जाणारी माहिती इथे लेखमालेद्वारे देण्याचा प्रयत्न करतो आहे.. तर मित्रमंडळींनो ह्या भागात दमा किंवा अस्थमाची लक्षणं जाणून घेऊयात १.खोकला : दम्याबद्दल बोलतांना पहिलं लक्षण दम लागणे हे असलं पाहीजे असं बऱ्याच जणांना वाटत असेल पण तसं नाहीये ; तर रात्री झोपतांना येणारा ,हसल्यावर येणारा, मोठ्यानी बोलल्यावर येणारा , लहान मुलांमध्ये जोरात रडल्यावर येणारा खोकला ..... सगळ्यात महत्वाचं लक्षण आहे (पण सर्वच रुग्णांना खोकला असेलच असं नाही ).बहूतांशी कोरडाच खोकला असतो , पण कफ/बेडका म्हणजे ओला खोकला सुध्दा दम्याचं लक्षण आहेच. २.दम लागणे किंवा धाप लागणे : वेगानी चालतांना , जिना चढतांना , सामान घेऊन किंवा छोट्या बाळाला घेऊन चालतांना नेहमीपेक्षा जास्त दम/धाप लागत असेल तर ; वातावरण बदलानंतर काहीना दम लागतो (बऱ्याच ढगाळ वातावरणात श्वासाचा त्रास होतो , पण सर्वच दमा असणाऱ्यांना त्रास होईल असं अजिबात नाही)... घरात साफसफाई केल्यानंतर , जुनं सामान/कपडे यांच्या सफाईनंतर (जुनी धुळ आणि त्यातील जंतू /house dust mites) यांचा संपर्क आल्यानंतर दम लागत असल्यास हा देखील दमा... ३.श्वासाचा आवाज : शिट्टी सारखा सू-सू आवाज येतो, बरेचदा झोपेत असा आवाज येतो त्यामुळे पेशंटचे नातेवाईक ह्या लक्षणाबद्दल जास्त सांगतात.. छातीतून घरघर आवाज येतो (जणु काही कफ अडकलेला असावा असा )... ह्याचं कारण असं की श्वासनलिका आकसलेल्या असल्या कारणानी त्यातून बाहेर पडणाऱ्या हवेचा असा आवाज येतो. ४.छातीवर येणारा दबाव किंवा आवळ्ल्यासारखं वाटणं - हे एक common लक्षण, बरेचदा रुग्ण सांगतात की काहीतरी वजनदार वस्तू छातीवर ठेवल्यागत भार जाणवतो म्हणून. ५.सर्दी: दमा असणाऱ्या ६०-७०% रुग्णांमध्ये सर्दी त्रास जाणवत असतो , केवळ सर्दी म्हणून येणारे बरेचसे रुग्ण मुळात दमा असलेलेच असतात , one airway one disease ह्या थिअरी प्रमाणे वारंवार सर्दी होणाऱ्या रुग्णांमध्ये दमा होणाच्यं प्रमाण वाढतं... खास करून ज्यांना ऋतुबदल होतांना सर्दी होते ती अॅलर्जीची सर्दी .... seasonal allergies; पण जे वर्षभर सर्दीमुळे ग्रस्त असतात ते perennial allergy वर्गात मोडणारे ... ६.पोटातले येणे: तान्ह्या मुलांमध्ये आढळणारं लक्षण !! लहान मुलांमध्ये श्वसानाचे स्नायू पूर्णपणे विकसीत न झाल्यामुळे पोटाचे स्नायू श्वास घेण्यासाठी मदत करतात आणि ती आत-बाहेर होणारी हालचाल (हापसल्यासारखं ) पोटातलं आलं असं म्हटल्या जातं आणि खेडेगावातून किंवा छोट्या गावांमधून असा गैरसमज आहे की पोटातलं आलं म्हणजे करणी/भानामती , काळा जादू वगैरे... आणि मग अघोरी उपचार सुरू होतात... तान्ह्या बाळांना पोटाला डागण्या दिल्या गेलेल्या पाहील्या आहेत.... पण ह्या रुग्णांचा योग्य उपचार झाला तर पोटातलं येणं पूर्ण थांबतं !! ह्या शिवाय दुध पिता न येणं, श्वासाचा आवाज येणं, छातीवर हात ठेवला तरी घरघर जाणवते , बाळाचं वजन योग्यरीतीने वाढत नाही अशी साधीच पण महत्वाची लक्षणे दमा निदान करण्यास उपयुक्त ठरतात... ७.ॲसिडीटी किंवा आम्लपित्त : दमा असणाऱ्या रुग्णांनध्ये ॲसिडीटी चा त्रास खुपच common आहे ... ॲसिडीटी वाढली की दमा वाढतो आणि vice versa... हे लक्षण महत्वाचं आहे कारण दमा असणाऱ्या रुग्णांमध्ये ॲसिडीटी च्या औषधाची मात्रा दुप्पट द्यावी लागू शकते ... पुढील भागात बघूया ... दम्याची कारणं