महाराष्ट्र दर्शन - भाग ३/ "वेरूळ "

भाग १ - http://www.misalpav.com/node/15474 भाग २ - http://www.misalpav.com/node/15500 अर्ध्या तासात वेरूळ आले सुद्धा ...... मला नुकतीच झोप लागली होती.... परत बस मधून उतरा.... तेसुद्धा १ च्या रणरणत्या उन्हात...... जीवावर आलं होत.... "पण" वेरूळ ला जाण्याचीच एवढी ओढ होती, कि बाकीचे त्रास त्यापुढे नगण्य वाटत होते..... एका मोठ्या "उद्यानासमोर" बस थांबली .......समोरच वेरुळच्या जगप्रसिद्ध लेण्या दिसत होत्या.... बघूनच मन "प्रसन्न" झालं.... आमच्या गाईड ची पीर पीर सुरु झाली . इथे एकूण ३४ लेण्या आहेत . त्यातल्या पहिल्या १२ बौद्ध, नंतरच्या १७ हिंदू .आणि शेवटच्या ५ जैन धर्माच्या आहेत.... विशेष म्हणजे या सर्व लेण्या वेगवेगळ्या कालखंडात बांधल्या गेल्या आहेत....... वेरूळची लेणी साधारणत: इ.स.च्या पाचव्या ते दहाव्या शतकाच्या कालखंडात कोरण्यात आली असून प्राचीन भारतातली बौद्ध, हिंदू आणि जैन धर्मांमधली परस्परसहिष्णुता प्रकर्षाने दाखवतात. मी तर थक्कच झालो होतो.... एवढ्या प्रचंड गुंफा ....... ती एक प्रकारची शांतता (एवढे पर्यटक असून सुद्धा) जणू त्याच काळात जाऊन पोहोचलो होतो..... पहिल्या लेणीत "गौतम बुद्ध " ध्यानस्थ बसलेले होते...... (अंधार प्रचंड असल्याने फोटो नीट येत नव्हते ) पुढे आलो तर एक भव्य २ मजली इमारत होती..... याला "विहार" असे म्हणतात .... या विहारात "बौद्ध भिक्कू" त्यांची ध्यान धारणा, वेगेरे करत असत.... हॉटेल सारख्या यात छोट्या छोट्या खोल्या कोरलेल्या आहेत..... इतकंच नव्हे तर या खोल्यांमध्ये दगडाचे पलंग आणि उश्या सुद्धा आहेत...... पुढच्या माहितीने मी खल्लास झालो होतो..... हि इमारत खालून वरपर्यंत अशी न बांधता डोंगर फोडून, वरपासून खालपर्यंत अशी बांधलेली आहे...... म्हणजे २ मजला पहिल्यांदा आणि नंतर १ ला मजला..... तरीही इतकं अचूक बांधकाम? कसं काय? अशी कलाकार माणसं त्या काळात होती भारतात या विचारानेच शहारा आला.... एकही चूक तुम्हाला त्या structure मध्ये दिसणार नाही. perfect distance , perfect balance , एवढंच नवे तर "column " सुद्धा खालपासून वरपर्यंत निमुळते होत गेलेले, म्हणजे बघणाऱ्या वाटेल कि आधी पाया बांधलाय आणि वर मजले...... बापरे....... मी नुसता वेड्यासारखा बघत होतो....... एवढं "बारकाईने काम केलेलं होतं.... प्रत्येक भिंत, प्रत्येक खांब........... नक्षीदार...." आता ऊन सॉलिड रणरणत होत....... काही शिल्प आता येऊन थबकलो ते जगप्रसिद्ध "कैलास मंदिरा" जवळ त्याच अफाट रूप बघूनच स्थळ - काळ विसरलो ...... जवळ जवळ ५ ते ६ मजली डोंगर वरून खोदून काढला गेला होता........ जिकडे बघू तिकडे शिल्प.... कोरीव काम..... मूर्त्या , काय बघू नि काय नाय... कोणाचे असतील हे हात.... कोणी कोरला असेल हा अवाढव्य डोंगर... कशी काय योजना आखली गेली असेल? कोण असतील हे कलाकार? कोणी म्हणतात कि यासाठीचे कलाकार हे दक्षिणेतून मागवले गेले होते.... म्हणून "दक्षिणात्य" शैली चा प्रभाव या मंदिरावर आहे..... मुग्ध होऊन फोटो काढत होतो...... द्वारावरच गजाननाची मूर्ती होती.... "symmetry " अतिशय उत्तम साधली होती.... जसा हत्ती उजव्याबाजूला तसाच आणि तेवढ्याच अंतरावर दुसरा डाव्या बाजूला ...... प्रत्येक लहान सहन गोष्टीत "symmetry ", जे डाव्या बाजूला तेच उजव्या बाजूला............ हे साधणं खूप कठीण काम आहे.... त्याकाळी without CAD drawing n elevation हे कसं काय बांधलं असेल हा प्रश्नच पडतो.. ते सुद्धा उलटं...., आधी कळस मग देऊळ अप्रतिम कलाकुसर केलेला स्तंभ असं म्हणतात कि हे मंदिर बांधायला तब्बल १५० वर्ष लागली.... म्हणजे २ पिढ्या खर्ची पडल्या ........... सगळीच कमाल आहे...... आणि "पेपर वर्क" शून्य ..... जे काय आहे ते एका पिढीने दुसऱ्या पिढीला तोंडी सांगितलं...... अष्टभुजा शंकर पार्वती ....... आणि यांच्या हातात चक्क "ऊस" आहे........ यावरचा नैसर्गिक रंग अजून टिकून आहे.......... एक "close up " view हळू हळू सूर्यदेव पश्चिमेला कलू लागले.......आणि लांब लांब सावल्या मंदिरावर पसरू लागल्या.... " width="१०००" height="८००" alt="" /> आता निघायची वेळ होती.... गाईड सगळ्यांना बोंबलून बोंबलून बस मध्ये बसायला सांगत होता.... पण तिथून पाय हलेल तर शप्पथ..... ते सौंदर्य बघायला दहा डोळे असते तरी कमी पडले असते........., पण शेवटी निघावच लागलं....... "या सौंदर्याला कोणाची दृष्ट लागू नको देऊस" अशी शिव-शंभोला प्रार्थना करून वेरूळ चा निरोप घेतला ......