हा लेख माझ्या आजोबांना म्हणजे कै. केशव चिंतामण कुलकर्णी यांना अर्पण. यांनी मला शास्त्रीय संगीताची ओळख करून दिली तो दिवस मला आजूनही आठवतो. सवाई गंधर्वला मी त्यांच्या मांडीवर मस्त झोपलो होतो. तेव्हा पं भिमसेन जोशी गात होते. पण मी त्या दिवशी बरेच ऐकले हेही तितकेच खरे. मी मला वाटते चवथीत असेन. माझे आजोबा स्वत: उत्तम पखवाज वाजवायचे. दुर्दैवाने मला न ऐकवताच ते गेले. उस्ताद अमीरखाँसाहेब ! १७ फेब्रुवारीला या घटनेला बरोबर सदतीस वर्षे पूर्ण होतील.

मिपाचे समर्थ लेखक रामदास यांची 'सामना' या वृत्तपत्रात आजपासून लेखमालिका सुरू झाली आहे. हे आहेत अर्थबोधाचे धडे. रामदासांचा हा अर्थबोध 'सामना'च्या वाचकांना श्रीमंत करेल, तसाच तो मिपाकरांनाही लाभदायी ठरावा. 'सामना'च्या फुलोरा या दर शनिवारी प्रसिद्ध होणाऱ्या पुरवणीत "पैसा कसा कमवाल" या नावाचे हे सदर आहे. वर दुवा दिला आहेच. तेथे हेडरमध्ये उजवीकडे 'फुलोरा' ही लिंक आहे. तेथे आज रामदासांचे दोन लेख मिळतील. एक प्रास्ताविक स्वरूपाचा आहे. दुसरा थेट त्या विषयात वाचकाला नेणारा. पुढच्या काळात या धाग्यावर आणखी असे काही लिहिण्याची संधी मिळेल अशी ही लक्षणे आहेत.

उत्प्रेक्षा उपमा आणि उत्प्रेक्षा यात फ़रक काय ?. प्रस्तुत आणि अप्रस्तुत यातील साम्य दाखविणे हा दोघांचाही उद्देश. उपमेमध्ये सादृश्यवाचक शब्द सम, परी, प्रमाणे , जैसे वगेरे असतात. उत्प्रेक्षेमध्ये हे जणुं काही, कीं , भासे असे असतात. वरवर पहाता हा फ़रक किरकोळ वाटेल. तर मग थोडॆ खोलात जाऊं. उपमेय हे जणु काय उपमानच आहे अशी जेव्हा संभावना केलेली असते तेव्हा उत्प्रेक्षा अलंकार होतो. संभावना म्हणजे उत्कट कोटीचा संदेह.असे बघा, कोणत्याही वस्तूच्या स्वरूपाचे ज्ञान तीन प्रकाराचे असू शकते. [१] निश्चित ज्ञान. खरे असेल वा खोटे, पण शंकेला वाव नाही. [२] संदिग्ध. दोनही बाजू ख़या असतील वा खोटया असतील असे वाटते.

माझिद माझ्दी हा माझा अत्यंत आवडता दिग्दर्शक. कलर ऑफ पॅरेडाइज, चिल्ड्रन ऑफ हेवन, द फादर अशा सगळ्याच कलाकृतींचा मी प्रचंड चाहता आहे. माझ्या तेहेरानच्या वास्तव्यात माझी या असामीची भेट होऊ शकली नाही याची अजुनही मला हुरहूर वाटते. त्यांच्या सर्व कलाकृतींमधे माझी विशेष आवडती फिल्म म्हणजे 'बरान' रशिया - अफगाण युद्धामधे विस्थापीत झालेले अफगाणी निर्वासीत लोक लपूनछपून तेहेरान बाहेरच्या निर्वासीतांच्या छावण्यांमधून दुर्दैवाचे दशावतार भोगताहेत.

3

कालच एका जुन्या मित्राचा फोन आला. "काय टार्‍या कसा आहेस? मी सुद्धा तुमच्या फ्लोर वरलाच होतो. पण फक्त वेगळ्या टिमचा होतो. बर्‍यापैकी ओळखीचा आवाज वाटत होता. "बरं. बोला साहेब..." "टार्‍या तुझ्या फ्लोर खरी शोभा काय सांग पाहू?" "वेळी अवेळी माझ्या क्युब पाशी पडिक किंवा घुटमळत असणारे माझे मित्र" मी. "छ्छे.. ते झालंच रे. पण खरी शोभा काय ते सांग ना साल्या!" अचानक हा शिव्यांवर आलेला पासून माझं टाळकंच सटकलं. "अरे म्हणजे तुझ्या क्युबपाशी लोकं का येतात? असं विचारतोय मी. छ्छे! साल्या तुझाच फ्लोर आणि तुलाच तुझ्या फ्लोराची खरी शोभा काय हे माहीत नाही?" छ्छे छ्छे छ्छे! "हम्म...

शाळेत असतांना ज्या कविता आपल्याला आवडावयाच्या त्यातील काही उदाहरणे १] देवी दयावती दवडसि दासाची दु:खदुर्दशा दूर पापाते पळवितसे परमपवित्रे तुझा पय:पूर ! मोरोपंत २] कुरुकटकासि पहाता, तो उत्तर बाळ गडबडला, स्वपरबळाबळ नेणुनि, बालिश बहु बायकांत बडबडला ! मोरोपंत लहानपणी द द ,प,प,ब,ब, यांची पुनरावृत्ति मजेदार वाटावयाची. शिवाय पाठ करावयालाही सोपे. माध्यमिक शाळेत अलंकार म्हणून उपमा, उत्प्रेक्षा व्याकरणाच्या एक भाग म्हणून शिकवावयास सुरवात केली आणि सगळी मजाच गेली. सदाशिव पेठेत बरीच वर्षें काढल्यामुळे कोणत्याही विषयावर ( विशेषत : आपला अभ्यास नसलेल्या ) ठोकून मत द्यावयाचा अधिकार मला आहेच.

खाण्याचा विषय निघाला आणि पुणेकरांनी तिथे आपले मत व्यक्त केले नाही असं आजपर्यंत झालं नाहीये. आणि मीही अस्सल पुणेकर आहे, त्यामुळे जाईन तिथे, आणि जमेल तिथे मतप्रदर्शन करणे हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आणि आद्यकर्तव्य आहे. असो, पुणेकरांचे हक्क आणि त्यांचे कर्तव्यपालन हा एक चर्चेचा वेगळा विषय होऊ शकतो, तूर्तास आपण खाण्याकडे वळूयात. मुळात आपण भारतीय लोक चवीच्या बाबतीत अतिशय लकी आणि सुखी आहोत हा शोध मला भारतात होतो तेव्हा लागला नव्हता हे करंटेपण मान्य करूनही मी हे सांगू इच्छितो की आपली खाद्यसंस्कृती ही आंग्लभूमीला खरोखर भयभीत करून सोडणारी आहे. एखादा इंग्रज खाण्याचे असे किती प्रकार सांगू शकेल?