ईशावास्य उपनिषदातला शांतीमंत्र

घंटा पूर्ण आहे, त्यामुळे घंट्यातून काय घंटा उत्पन्न होणार? काहीही घंटा केलं तरी, घंटा काही फरक पडत नाही . ॐ घंटा, घंटा, घंटा:

खरं तर प्रतिसाद देणार नव्हतो पण तुमचे भलतेच गैरसमज झालेत, म्हणून लिहीतो. मग हा विचार का येत नाही की त्यांनी अदं आणि इदं च्या ठिकाणी थेट काय आहे तेच नसते का लिहिले? त्यांनी तसे लिहिलेले नाही ह्यातच त्या श्लोकाचा अर्थ स्पष्ट होत आहे. त्या श्लोकाचा शब्दानुवाद आणि त्यावर ओशोंचं भाष्य असं आहे : _______________ ॐ वह पूर्ण है और यह भी पूर्ण है; क्योंकि पूर्ण से पूर्ण की ही उत्पत्ति होती है। तथा पूर्ण का पूर्णत्व लेकर पूर्ण ही बच रहता है। ॐ शांति, शांति, शांति। यह महावाक्य कई अर्थों में अनूठा है। एक तो इस अर्थ में कि ईशावास्य उपनिषद इस महावाक्य पर शुरू भी होता है और पूरा भी। जो भी कहा जाने वाला है, जो भी कहा जा सकता है, वह इस सूत्र में पूरा आ गया है। जो समझ सकते हैं, उनके लिए ईशावास्य आगे पढ़ने की कोई भी जरूरत नहीं है। जो नहीं समझ सकते हैं, शेष पुस्तक उनके लिए ही कही गई है। इसीलिए साधारणतः ॐ शांतिः शांतिः शांतिः का पाठ, जो कि पुस्तक के अंत में होता है, इस पहले वचन के ही अंत में है। जो जानते हैं, उनके हिसाब से बात पूरी हो गई है। जो नहीं जानते हैं, उनके लिए सिर्फ शुरू होती है। _______________ तस्मात, ज्यांना समजलं ते सिद्ध झाले. आणि असे सिद्ध हाताच्या बोटावर मोजण्या इतकेही नाहीत. ज्यांना समजलं नाही त्यांच्यासाठी विस्तार केला जातो. थोडक्यात, नुसतं वाचून लोकांना सत्य समजलं असतं तर सर्वत्र शांतता आणि सौहार्द दिसला असता, पण वास्तविकता नेमकी विपरित आहे. आता मी म्हणतो की हा जो साधा अर्थ तुम्ही म्हणताय तो सपशेल चुकलेला आहे. जन्म आणि मृत्यू देहाला आहे असे तर त्या श्लोकात कुठेच नाही. मुळात तो श्लोक जन्ममृत्यूबद्दल नाहीच. किंवा तुम्ही म्हणताय त्या आकाशाबद्दलही नाही. तुम्हाला अध्यात्माची शून्य माहिती आहे ते एकवेळ ठीक, पण काँटेक्स्ट न कळवा हे दुर्दैव. सारं अध्यात्म हा अमृताचा शोध आहे. आणि शांतीमंत्र वैकुंठात ज्यानं डिस्प्ले केलायं त्याचं खरं कौतुक आहे. त्या मंत्राचा अर्थ उलगडला तर मृत्यू देहाला आहे याची जाणीव जनसामान्यांना होईल आणि राहत मिळेल असा उद्देश आहे. तस्मात, प्रतिसादातला उर्वरित सर्व भाग केवळ अज्ञानविस्तार आहे हे लक्षात येईल. उदाहरणार्थ : ..... वैभव यांनी म्हटल्याप्रमाणे 'अल्फाजो के परे'. मानवाच्या क्षुद्र आयुष्याचा, त्याच्या रोजच्या कटकटीचा, जगण्यामरण्यासारख्या फालतू गोष्टींचा ह्या महान श्लोकाशी संबंध लावणे हेच मुळातून चुकल्याचे लक्षण आहे. मी तुमच्या ठिकाणी असतो तर हा श्लोक इथे लिहूच नये असे विचारणार्‍याला सांगितले असते. स्मशानासारख्या टेन्स प्रसंगी तर इतका खोल अर्थ कुणी समजून घेणे शक्य वाटत नाही. हा श्लोक अध्यात्मिक क्षेत्रात प्रगती करणार्‍यांसाठी आहे. जे लोक 'सुख दुखे समे कृत्वा' च्या लेवलला पोचलेत तिथून पुढे ह्या श्लोकाचा अर्थ समजणे सुरु होते. ....वगैरे तरीही प्रतिसाद तुम्ही पुढे म्हटलंय : ....तो म्हणतो हेही पुर्ण आहे तेही पुर्ण आहे, पुर्णातून पुर्ण जन्म घेतं, पुर्णातून पुर्ण घेऊन ही पुर्ण शेष राहतं. आता 'हे' आणि 'ते' ह्याचा अर्थ अनूभूतीशिवाय समजत नाही. ज्याला अनूभुती नाही तो ह्याचा अर्थ कितीही समजून घेण्याचा प्रयत्न करुदेत्, उपयोग नाही. इथे पुन्हा अध्यात्मिक अनाकलानाची किमयागिरीच आहे. `हे' आणि `ते' म्हणजे ज्याला पूर्णत्व म्हणतात ते तत्त्व (अणू रेणू वगैरे नाही) आणि आपण एकच आहोत. तस्मात, पूर्णत्वात उप्तत्ती, स्थिती आणि लय या घटना उघड दिसल्या तरी पूर्णत्वाला त्यानं बाधा येत नाही. हे `पूर्ण तत्त्व' काय आहे याचा शोध म्हणजे अध्यात्म आहे. शब्दांचे अचूक अर्थ लावायची भारीच जबाबदारी घेतली आहे ठाकूरसाहेब तुम्ही अंगावर. गरज नाही हो. बुद्धापासून ओशोपर्यंत अनेक लोक होऊन गेलेत साध्यासोप्या शब्दात आध्यात्मिक वक्तव्याचं प्रकटीकरण करणारे. तुम्ही त्यांच्या पातळीवर स्वतःला समजत असाल तर गोष्ट वेगळी. येस, मला पूर्णत्वाचा उलगडा झालेला आहे. पण तुमच्या अनाकलानाला सीमा नाही हे प्रतिसादातला पुढचा भाग दर्शवतो. अध्यात्म अनुभवावर टिकुन आहे. शब्दांवर, चर्चेवर नाही. अनुभव सर्वोच्च आहे, सर्वोत्तम आहे, अ‍ॅब्सोलुट आहे. त्याला शब्दांच्या कुबड्यांची गरज नाही. उदा. पुन्हा सत्यमेव जयते. ह्याच्याइतकं खोटं वाक्य जगात नसेल. ह्याचा अर्थ मी "सत्य नेहमी जळते" असा सांगितला तर लोक जास्त विश्वास ठेवतील. शेवटी अनुभव प्रमाण सत्यमेव जयते म्हणजे ते `पूर्णतत्व' सदाविजयी आहे. अर्थात, तुम्हाला सत्य म्हणजे काय याचा अनुभवच नाही. आणि त्यामुळे सत्य म्हणजे जनसामान्य समजतात ते `खरं' इतका फक्त `शब्दार्थ' माहिती आहे. "सत्य नेहमी जळते" इतकं भंपक विधान करुन तुम्ही स्वतःचंच हसं करुन घेतलं आहे. आता तुम्हाला कल्पना येईल की ते पूर्णतत्त्व सदाविजयी आहे कारण ते एकच आहे. तिथे हारजित हा प्रश्नच नाही. तरीही अज्ञानाला पारावार नाही म्हणतात ते खरं आहे : 'शब्दांनी अनुभव शेअर केला जातो' हे एक. शब्दांनी अनुभव व्यक्त केला जातो, शेअर करणे अशक्य गोष्ट आहे. व्यक्त झालेला अनुभव ऐकणार्‍याला समजेल, अनुभूत होईलच असे नसते. आधीच माहित असलेली, जाणवलेली, स्मृतीत असलेली, अनुभव घेतलेली गोष्ट शब्दांनी लक्षात येईल. अगदी कधीच माहित नसलेली गोष्ट कशी शेअर केल्या जाईल? एक डॉक्टर दुसर्‍या डॉक्टरला मेडिसीनमधली एखादी किचकट व्याख्या सांगत असेल त्याचा अर्थ एखाद्या सीएला कसा कळेल किंवा वाइअसवर्सा? आपण ते पूर्णत्व आहोत कारण ते पूर्णत्व एकच आहे. त्या पूर्णत्वाशिवाय इतर काहीही नाही, त्यामुळे तो अनुभव साधना आणि आकलनाची कुशाग्रता यांनी येतो. अर्थात, तुम्हाला त्याची सुतराम कल्पना नाही त्यामुळे मेडिसिन आणि फायनान्सची टर्मिनॉलॉजी वगैरे घोळ केला आहे आणि ज्या प्रतिसादकांची आकलनक्षमता तितपतच आहे त्यांना प्रतिसाद भावला आहे. एकदा अज्ञान म्हटल्यावर सगळीकडे तेच दिसणार. पाहा : आकाश पुर्ण कसे? आकाश म्हणजे काय तर अथांग निळाई असे तुम्हाला अपेक्षित आहे असे दिसते. मग पृथ्वीही अथांग आहेच. जिथे मी उभा राहतो तिथे माझ्या खाली पृथ्वी आणि वर आकाश अथांगच आहे. आकाश पृथ्वीला टेकलं की संपतं. (सामान्य जनकल्पना). 'सार्वभौम' ह्य शब्दाचा अर्थ भूमीशी संबंधित आहे. तुम्हाला 'सर्वव्यापक' म्हणायचा असेल तर 'सर्वव्यापक' म्हणा सरळ. पण तेही खरे नाही. घड्यात पाणी भरले तर आकाश कुठे जाते? पाण्याचा अणुरेणुंच्या मधल्या पोकळीत आकाश आहे का? मग अणुरेणुंमधे काय आहे? पाणी? म्हणजे पाणी आणि आकाश असे दोन तत्त्व वेगळी झाली. देह हा काही रिकामा घडा नाही. देह हाच पुर्ण आहे तो पुर्णातच आहे, तो निर्माण झाला, विलिन झाला असे समजणे भ्रम आहे आकाशाचा अध्यात्मिक अर्थ शून्य असा आहे. अमर्याद आणि व्यापक स्पेस ज्यात सर्व निर्मिती स्थिती आणि लय आहे. त्यालाच उपनिषदाचा ऋषी पूर्ण म्हणतोय. तुमच्या अज्ञानाचा कळस इतका आहे की `आकाश पृथ्वीला टेकलं की संपतं. (सामान्य जनकल्पना).' असं तुम्ही म्हटलंय. म्हणजे `सामान्य कल्पना हे फक्त बचावात्मक आहे. आकाश पृथ्वीच्या खाली, वर, अणू रेणूमधे, यत्र-तत्र आणि सर्वत्र आहे. आकाश आणि अवकाश एकच आहेत कारण तो फक्त निर्देश आहे. ते 'सार्वभौम' म्हणजे चराचर व्यापून आहे. अर्थात याचा तुम्हाला ना अनुभव ना चिंतन त्यामुळे आकाशाशिवाय सूर्य देखिल निर्माण होऊ शकणार नाही आणि या लाखो-अरबो ग्रहमालिका फिरुच शकणार नाहीत याची कल्पना देखिल करता आली नाही. मग ते आकाशच पूर्णत्व आहे इतका गहन उलगडा न झाला तर नवल काय? तरीही फेकाफेकीला अंत नाही, कारण पुढे लिहीलंय अहं ब्रह्मास्मी व तत्त्वमसि ह्या दोन संकल्पना अनुभवल्याशिवाय ह्या श्लोकाचा अर्थ कसा कळणार? हा तुमचा अनुभव नाही ! तुम्हाला केवळ शब्द माहिती आहेत. `अहं ब्रह्मास्मी' ही संकल्पना नाही, वस्तुस्थिती आहे आणि `पूर्णमदः पूर्णमिदं' याचा नेमका तोच अर्थ आहे ! `तत्त्वमसि' ही दुसरी संकल्पना नाही. आपणच ते पूर्णत्व आहोत हे सांगायचा फक्त वेगळा बाज आहे. संपुर्णाचा प्रत्यय येत नाही म्हणून उपनिषद लिहलंय? ऐकावे ते नवलच! अहो प्रत्यय आल्याशिवाय का लिहिता येतं? उपनिषद हे शिष्यांचे गुरुंशी झालेले वार्तालाप आहेत ना? की गुरुंनी शिष्यांशी डिस्कस करुन ठरवले की असे असे लिहिले की प्रत्यय येतो ब्वॉ?.....वगैरे अध्यात्मिक ग्रंथांच शून्य वाचन किंवा केवळ शब्दापलिकडे शून्य आकलन इतकंच म्हणता येईल! सर्व धर्मग्रंथ किंवा गुरु-शिष्य संवाद (उदा. भगवद्गीता) सत्याकडेच निर्देश करतात. आणि सिद्ध पुरुषांची वक्तव्य साधकांना युगानुयुगे मार्गदर्शक ठरतात. या वेगळं त्यांचं काही प्रयोजन नाही. ..... श्रीमंतांनी वेळ घालवण्याचं साधन म्हणुन अध्यात्म बघत असाल तर आपण आध्यात्माच्या प्लेगृपमधेही प्रवेश घेतला नाही असे दिसते....माझी भूमिका: .... अध्यात्म कुणाला समजवयाला जाणे पोरकटपणा आहे. त्यामुळे एखाद्याला अध्यात्मातले कळले ते इथे इतरांना 'पटवत' बसणे व इतरांचे विचार मान्य न करणे हा आपणच कसे हुशार आहोत ह्याचा ढिंडोरा पिटण्याचा उद्योग आहे असे माझे मत आहे.... रस्त्यावरुन जाणार्‍या येणार्‍याला पकडून 'घे दिक्षा' असे गळेपडूपणा करणे इज नॉट अध्यात्म अ‍ॅट ऑल. न तुम्हाला अध्यात्माची काही समज ना आकलन, तस्मात संपूर्ण प्रतिसाद बोगस झाला आहे. दिक्षा आणि अनुग्रह हे प्रकार फार जुने झाले याची तर तुम्हाला सुतराम कल्पना नाही. इंटरनेट हे संवादचं माध्यम आहे आणि यावरनं अध्यात्मिक संवाद सुद्धा होऊ शकतो पण ते तुम्हाला समजेल अशी शक्यता नाही. या संकेतस्थळा बाहेरचे माझे असंख्य चाहते माझ्याशी सतत संपर्कात असतात आणि माझं लेखन त्यांना उपयोगी होतं. अर्थात, त्याबद्दल कोणतीही जळजळ न होऊ देता, संपूर्ण प्रतिसाद तुम्ही शांतपणे वाचला असेल तर थोडा फार प्रकाश तुम्हाला आणि इथल्या विरोधकांनाही पडेल हे नक्की.