मिसळपाव
ऊर्जा आणि वस्तुमान नक्की काय आहेत?
अणूच्या अंतरंगातील (Sub-atomic particles) 'क्वांटम' स्वरूपावर सध्या बरेच संशोधन आणि सिद्धांत मांडले जात आहेत. इलेक्ट्रॉन हे एकाच वेळी द्रव्य (Matter) आणि ऊर्जा (Energy) अशा दोन्ही स्वरूपात वावरतात हे आता सिद्ध झाले आहे. काहींच्या मते तर इलेक्ट्रॉनमध्ये 'द्रव्य' असे काहीच नसते. वैज्ञानिक या सिद्धांतांचे वर्णन करताना 'spin ची दिशा' यांसारख्या भौतिक संकल्पना वापरतात, पण प्रत्यक्षात हे फक्त शब्द आहेत—आपल्या निरीक्षणांचे वर्णन करण्यासाठी वापरलेली केवळ माध्यमे!
मी एका सिद्धांताचा विचार करत होतो. हिंदू संस्कृतीत आपण म्हणतो की जे आपण पाहतो ती केवळ 'माया' आहे. श्रीकृष्णाने अर्जुनाला म्हटले होते, "तू माझे खरे रूप पाहू शकणार नाहीस आणि पेलूही शकणार नाहीस." ते पाहण्याची क्षमता मानवाकडे नाही.
विज्ञान म्हणते की आपण जे काही 'जड द्रव्य' किंवा वस्तू पाहतो, ती आपल्या मानवी मेंदूच्या उत्क्रांतीचा आणि प्रशिक्षणाचा परिणाम आहे. हीच ती 'माया'! इतर प्राणी जगाचा अनुभव वेगळ्या पद्धतीने घेतात. उदाहरणार्थ, वटवाघुळ प्रतिध्वनीच्या (Reflected sound waves) साहाय्याने परिसराचे आकलन करते. आपण ज्या स्वरूपात त्याच्या शिकारीला पाहतो, त्याच प्रतिमेत वटवाघुळ ती पाहत असेल का?
माशांच्या डोळ्यांचे भिंग वेगळे असते आणि त्यांचा मेंदू जसा प्रशिक्षित आहे त्यानुसार ते जगाकडे पाहतात. काही प्राण्यांसाठी हे जग रंगहीन आहे. कुत्रे 'अल्ट्रा-ऑडिओ फ्रिक्वेन्सी' आवाज ऐकू शकतात आणि त्याचा अर्थ लावू शकतात. मधमाश्या फुलांवरील असे अतिनील (Ultraviolet) नमुने पाहू शकतात जे आपल्याला दिसत नाहीत.
मुद्दा असा की, सर्व भौतिक सृष्टी ही 'माया' आहे. खरं तर, हे विश्व पूर्णपणे ऊर्जेने किंवा लहरींनी (Wave patterns) बनलेले आहे. आपला मेंदू आपल्याला जे सांगतो, तेच आपल्याला दिसते. ज्ञात असलेल्या कोणत्याही प्रजातीला 'शुद्ध ऊर्जा' पाहण्याचे प्रशिक्षण मिळालेले नाही. हे संपूर्ण जग ऊर्जेने बनलेले आहे. हे समजण्यासाठी आपण त्यांना 'ऊर्जाणू' (Energions) म्हणू या. आपली प्रशिक्षित इंद्रिये ऊर्जाणूंचे निरीक्षण(observation) केल्यावर त्यांना जडरूपात ‘बघतात’. गतीचे शास्त्र(dynamics), काळाची संकल्पना, द्रव्याचे ऊर्जेत होणारे रूपांतर (E=mc²), आणि आपले संपूर्ण विज्ञान हे केवळ 'माये'चा अर्थ लावण्याचे आपले प्रयत्न आहेत. आता पाहूया की विकसित होणारे नवीन विज्ञान द्रव्याच्या स्वरूपाकडे कसे पाहते.
येथेच प्राचीन तत्त्वज्ञान आणि आधुनिक भौतिकशास्त्र एकमेकांशी हातमिळवणी करताना दिसतात. आपले 'वास्तव' हे मेंदूने तयार केलेले एक स्वरूप आहे, ही कल्पना आता केवळ आध्यात्मिक राहिलेली नाही; तर ती आधुनिक न्यूरोसायन्स आणि क्वांटम मेकॅनिक्सचा मुख्य आधार बनली आहे. सध्याची वैज्ञानिक चौकट 'ऊर्जाणू' आणि 'माया' या सिद्धांतांशी कशी जुळते ते पाहूया:
१. आकलनाचा इंटरफेस सिद्धांत (The Interface Theory of Perception):
संज्ञानात्मक वैज्ञानिक (Cognitive scientist) डोनाल्ड हॉफमन यांनी 'माये'च्या संकल्पनेशी मिळतीजुळती कल्पना मांडली आहे. ते 'डेस्कटॉप इंटरफेस'चे उदाहरण देतात:
- तुमच्या कॉम्प्युटर स्क्रीनवर दिसणारे 'फोल्डर'चे आयकॉन म्हणजे कॉम्प्युटरचे खरे वास्तव नव्हे. खरे वास्तव तर लाखो ट्रान्झिस्टर्स, व्होल्टेज आणि जटिल कोडिंगमध्ये आहे.
- त्याचप्रमाणे, उत्क्रांतीने आपल्या मेंदूला 'सत्य' (शुद्ध ऊर्जा किंवा क्वांटम फील्ड्स) पाहण्याऐवजी केवळ 'वस्तू' (जड द्रव्य) पाहण्याचे प्रशिक्षण दिले आहे, जेणेकरून आपण या जगात वावरू शकू.
२. 'उम्वेल्ट' (Umwelt - प्रजाती-विशिष्ट जग):
वटवाघुळ आणि मासे यांसारख्या प्रजातींच्या बाबतीत, जीवशास्त्रात याला 'उम्वेल्ट' म्हणतात. प्रत्येक प्रजाती स्वतःच्या संवेदी बुडबुड्यात (Sensory bubble) जगते.
- मधमाश्या फुलांवर अतिनील नमुने पाहतात जे आपल्याला दिसत नाहीत.
- 'मँटिस श्रिम्प' नावाचा खेकडा प्रकाशाचे विशेष ध्रुवीकरण पाहू शकतो.
- विज्ञानाचे मत: या जगाला कोणतेही एक 'वस्तुनिष्ठ' (Objective) रूप नाही. आपण सर्वजण एकाच मूळ डेटाची वेगवेगळी भाषांतरे पाहत आहोत.
३. क्वांटम फील्ड थिअरी (ऊर्जायण):
भौतिकशास्त्रात 'ऊर्जाणूंना' एक नाव आहे: 'क्वांटम फील्ड्स'. आधुनिक विज्ञान सुचवते की इलेक्ट्रॉनसारखे कण हे द्रव्याचे अतीसूक्ष्म गोळे नसून, संपूर्ण विश्वात पसरलेल्या अदृश्य क्षेत्रांमधील (Fields) लहरी आहेत. ज्याला आपण 'कण' म्हणतो, तो त्या क्षेत्रातील एक छोटासा तरंग आहे—अगदी महासागरातील लाटेसारखा!
- मायेचा संबंध: आपण लाटेला पाहतो आणि त्याला द्रव्य म्हणतो, पण प्रत्यक्षात 'महासागर' (Energy Field) हेच खरे वास्तव आहे.
४. निरीक्षणाची समस्या (प्रशिक्षित यंत्रणा):
जेव्हा एखादी 'प्रशिक्षित यंत्रणा' (observer) पाहते, तेव्हा ऊर्जेला जड द्रव्याचे स्वरूप प्राप्त होते. हे क्वांटम मेकॅनिकमधील 'ऑब्झर्वर इफेक्ट'शी साधर्म्य दर्शवते.
आईनस्टाईनचे प्रसिद्ध समीकरण E=mc^2 दर्शवते की वस्तुमान आणि ऊर्जा ही मुळात एकाच गोष्टीची दोन रूपे आहेत. प्रसिद्ध 'डबल-स्लिट' प्रयोगाने हे दाखवून दिले आहे की उप-अणू घटक तोपर्यंतच लहरींसारखे (ऊर्जा) वागतात जोपर्यंत त्यांचे निरीक्षण केले जात नाही; निरीक्षणाच्या क्षणी ते कणांसारखे (जड द्रव्य) वागू लागतात.
विज्ञान आणि तत्त्वज्ञान कुठे वेगळे होतात?
विज्ञान आपल्या आकलनाला 'नियंत्रित भास' (Controlled hallucination) मानत असले, तरी त्याच्या कारणांबाबत थोडे वेगळे मत मांडते:
- मायेचा सिद्धांत: भौतिक जग हा एक आभास आहे जो उच्च आध्यात्मिक सत्याला लपवून ठेवतो.
- उत्क्रांती विज्ञान: भौतिक जग हे एक 'समीकरण' किंवा सुलभीकरण आहे. जमीन प्रत्यक्षात 'तिथे' नाही असे नाही, तर मेंदू अणूंच्या जटिल नृत्याला 'सपाट तपकिरी पृष्ठभाग' म्हणून दर्शवतो, कारण मानवी हालचालींसाठी तसे मानणे सोयीचे आहे.
हा तत्वज्ञान आणि विज्ञान यांमधील एक रंजक पूल आहे. विज्ञान म्हणजे मानवी डोळ्यांनी पाहिलेल्या 'माये'च्या पलीकडे डोकावण्यासाठी दुर्बिणी आणि ‘लार्ज हॅड्रॉन कोलायडर’ यांसारखे अधिक चांगले 'चष्मे' तयार करण्याची प्रक्रिया आहे.
वाचकांनो, तुम्हाला काय वाटते? जर मानवाने कधी 'शुद्ध ऊर्जा' पाहण्याची क्षमता विकसित केली, तर आपण या भौतिक जगात वावरण्याची क्षमता गमावून बसू का?
वाचत रहा, पुढील भागात !
| लेखनविषय: | |
|---|---|
| लेखनप्रकार |
प्रतिक्रिया