शिरवाळ "चार पुरी हाईत, पाचवं पोरगं हु दी गं म्हासळाये" वाळून गेलेल्या लिंबाखाली शेंदूर फासलेला दगड लालबुंद होऊन गेला होता. फराकीतल्या चारी पोरी कडंनं कोंडाळं करून बसल्या होत्या. "आमुश्याला व्हात्या पाण्यात चार लिंब उतरून टाका" जवळच बसलेल्या बामणानं अंगारा लावला. म्हातारी उठली. पुडीत अंगारा बांधून पायर्‍या उतरून खाली आली. फराकीतल्या चारी पोरी तिच्या मागोमाग चालू लागल्या. रस्ता जुनाच. मळलेला. म्हातारी कितींदातरी या रस्त्यावरुन चालत गेलीय. कधी छायडीबरोबर. कधी या चार चिमण्या नातींबरोबर. कधी गोजराबाय संग यायची, तिच्याबरोबर.

“आपल्याकडं दिवाळीला नंदाताई येणार आहे राहायला. तिला त्रास द्यायचा नाही बरं का”, जेवण करताना आईनं सांगितलं. कैतरी म्हत्त्वाचं असलं की जेवणाच्या येळी समद्यांना सांगायची आईला सवय हाये. म्हणजे नंदाताई म्हत्त्वाची असणार. पण ही नंदाताई कोण? म्या तर कंदी बगितली नव्हं. “ही कोनाय?” म्या दादाला हळूच इचारलं. माजं हळू म्हंजे आज्जीच्या भाषेत ‘जाहीरनामा’ – म्हंजे बोंबाबोंब. “आपल्या सुमन आत्त्याची मुलगी,” दादा म्हन्ला. “म्हंजे मेलेल्या आत्त्याची?” म्या इचारलं. येकदम लई कायकाय झालं. आज्जीनं माज्या पाटीत गुद्दा घातला. दादानं एक चिमटा काढला. आईनं ड्वाळं वट्टारलं. आण्णांनी माज्याकडं लईच रागानं पायलं.

कळलावी [Richard Mathesonच्या Button Button या इंग्लिश कथेचा हा मराठी अवतार. याच कथेवर आधारित ‘The Box’ नावाचा चित्रपट २००९मध्ये प्रदर्शित. अधिक माहितीसाठी गुगला.] फ्लॅट नं.२१७समोर एक पार्सलचे खोके येऊन पडले. चहूबाजूंनी सीलबंद. नाव आणि पत्ता हस्ताक्षरातच होता. ‘श्री. सतीश देवताळे आणि सौ. अनुजा देवताळे, २१७ अ, गांधी मार्ग, नागपूर’. संध्याकाळी ऑफिसहून परतताना अनुजाच्या नजरेस ते पार्सल पडले. आपले नाव आणि पत्ता पाहून तिला जरा आश्चर्यच वाटले.

दूरवरून शहरात माणसांचे लोंढे ने-आण करणार्‍या रेललाइनी. त्यावरून लोंबकणार्‍या विजेच्या तारा. कर्कश किंचाळ्या मारीत माणसे कोंबलेले टिनपाटाचे डब्बे ओढीत नेणारी लोखंडी धुडे. एक गाडी गेली की दुसरी केकाटत येईपर्यंत किती वेळ जाणार हे ठरलेले. गाडी जाणार असली की रेललाइनला लागून असलेल्या झोपड्यातली मुले रेललाइनच्या बाजूंनी टेहाळणी करीत फिरायची. अर्धी खाऊन प्लास्टिकच्या पिशव्यात फ़ेकलेली फळे, कागदात गुंडाळलेली पोळीभाजी, काहीबाही मिळत राहायचे. चुकूनमाकून एखादेवेळीस कोणाचे पडलेले पाकीट किंवा पिशवी वगैरे मिळालीच, तर मुलांमध्ये त्यासाठी दणकून फाईट व्हायची.

'स्टोक'.. अवघ्या काही हजारांची लोकसंख्या असलेलं एक छोटंसं गाव. लडाखची राजधानी लेहपासून साधारण वीस-पंचवीस किलोमीटर अंतरावर वसलेलं एक छोटंसं खेडेगाव. तसं पाहायला गेलं तर 'स्टोक' (किंवा काही जण याचा उच्चार 'स्टाक' असाही करतात) अगदीच काही अज्ञात किंवा दुर्लक्षित नाहीये. माउंट एव्हरेस्टवर चढाईसाठी येणारे बहुतांश गिर्यारोहक आधी सरावासाठी म्हणून 'स्टोक कांगडी' या शिखरावर चढाई करतात. हिमालयाच्या रौद्र निसर्गाने भरलेल्या आणि भारलेल्या स्टोक पर्वतराजीमधलं हे एक उत्तुंग शिखर.

सर्वात खतरनाक शिकार मूळ लेख : रिचर्ड कॉनेल (१८९३-१९४९) यॉटच्या इंजीनाची घरघर आणि झपाट्याने पाणी कापत जाणार्‍या तिच्या पात्यांनी दुतर्फा उसळणार्‍या लाटा, यांचाच काय तो आवाज त्या काळोख्या रात्रीच्या शांततेचा भंग करीत होता. चिरूटाचे झुरके ओढत रेन्सफोर्ड आपल्या सीटवर आरामात पहुडला होता. ‘इतका मिट्ट अंधार आहे!’ तो मनात म्हणाला, ‘डोळे बंद करायची गरजच नाही जणू! या दाट काळोखाच्याच पापण्या करून झोपता येईल मला...’ बंदुकीच्या बारच्या चिरपरिचित आवाजाने तो अचानक खडबडून उठला. त्याच्या उजव्या हाताला, दुरून कोणीतरी पहिल्यांदा एक, आणि मग पुन्हा पुन्हा... किमान तीन वेळा तरी...

दर वर्षीप्रमाणे उन्हाळ्याच्या सुट्टीत मामाच्या गावी न जाता माझ्या मूळ गावी 'साखळी'ला, जिथे माझे काका-काकू, आजी- आजोबा राहतात, तेथे गेलो. मामाच्या घरी का नाही गेलो? याचं उत्तर काही माझ्याजवळ नाही, पण मागल्या वर्षी काकांनी मला 'साखळी'ला बोलावल्यावर काकू म्हणाली, "तो कसला येतोय? मामाला दोन मुली असल्यावर....." झालं. काकूंनी असा टोमणा मारल्यावर कोण जातंय हो मामाच्या घरी. मग ठरवलं की या वर्षी उन्हाळा काकांच्याच घरी. काकांच्या घरासमोरच माझा बालसवंगडी राहायचा. त्याचं नाव महेश. पण लाडाने आम्ही सगळे मित्रगण त्याला 'म्हश्या' म्हणायचो. त्याच्या सोबत गप्पा मारताना जुन्या आठवणींना उजाळा मिळाला.

भूत

"मला तुला एक फार महत्त्वाची गोष्ट सांगायची आहे. मला भुतं दिसतात." चेहर्‍यावरची सुरकुतीही न हलवता मराठे मला म्हणाला. आम्ही हापिसातल्याच एका सोफ्यावर बसून दुपारचा चहा पीत होतो. गेले दोन आठवडे मी आणि मराठे इथे बसून चहा घेतो. बाकी हापिसातले लोक्स शिष्ट आहेत साले. माझ्यासारख्या नव्याकोर्‍या अ‍ॅप्रेंटिससोबत बोलायला जीभ झडते साल्यांची. मराठे तसा बरा वाटला - कामापुरता संंबंध आल्यावर त्यानेच एकदा "चहा?" म्हटल्यावर मीही फार भाव न खाता गेलो.

निरंक ०१ मोठ्या कष्टाने त्याने पापण्या उघडल्या. खूप दिवसांनंतर. त्याला तरी निदान तसंच वाटलं. आधी नुसतंच झावळ झावळ. मग हळूहळू दिसू लागलं. छत? हो, छ्तच. कुठे आहोत आपण? हे काही आपलं घर नाही. छताच्या प्लास्टरचे असे पोपडे पडलेले. लोखंडी सळ्या अशा गंजत उघड्या पडलेल्या. छे! हे आपलं घर नाही! त्याने मान वळवून पाहण्याचा प्रयत्न केला, तो ती एकदम ओढल्यासारखी झाली. गळ्याभोवती काहीतरी गुंडाळलेलं होतं. मग अचानक नाकात वळवळ झाली. तेसुद्धा जागं झालं. त्याने शिंक आवरायला हात नाकाकडे नेला, तोच तोसुद्धा कशानेतरी ओढला गेला. एकदम मोठा लोखंडी खडखड आवाज झाला. शिंक आलीच नाही.

धाडसी बँक दरोडा सात ऑक्टोबर १९२३ची सुस्तावलेली सकाळ. न्यूयॉर्क, ब्रुकलीनमध्ये ८६व्या स्ट्रीटजवळील विसाव्या अ‍ॅव्हन्यूवर असलेल्या वेस्ट एंड बँकेत नेहमीप्रमाणे सुरळीत व्यवहार सुरू होते. पण एका रिकाम्या काउंटरजवळ दोन तरुण हळू आवाजात आपापसात बोलत होते. बँकेत लोक येत होते, जात होते, कुणी पैशांचा भरणा करीत होते, तर कुणी पैसे बँकेतून काढून घेत होते. त्यामुळे या दोन तरुणांकडे कोणाचेही लक्ष असण्याचे कारण नव्हते. तिन्ही कॅशियर पैसे देण्याघेण्यात मग्न होते. कोर्‍या करकरीत नोटांच्या मोजण्याचे आवाज येत होते. त्यामुळेच कुजबुजत बोलणार्‍या ह्या दोन तरुणांकडे कोणाचे लक्षच नव्हते.