तुम्ही हाच प्रश्न Quora.com वर विचारा.. ढिगाने उत्तरं मिळतील.

१)भारतातील सुस्तपणा. एखादी गोष्ट चोख व्हावी याचा आग्रह नसतो. कोणत्याही चांगल्या गोष्टीला एक गुप्तपणे/उघड राजकीय विरोध असतो. २)गुंतवणूकदार आणि तज्ज्ञ यांची सांगड घातली जात नाही. विद्यालये, महाविद्यालये इथे तंत्रज्ञान आणि तज्ज्ञ तयार होतात. पण त्याची गती मंद आहे किंवा आव्हानं स्विकारण्यात वेळ घालवतात. मग तज्ज्ञ लोक ठामपणे उद्योगांना आपल्या इथे बनवलेले शोधलेले तंत्रज्ञान देण्यात मागे पडतात. ३)वचनाला जागणे याचा अभाव. या तीन गोष्टी प्रगतीला मारक आहेत.

इतर राज्यांची फारशी माहिती नाही. परंतु ज्या राज्यात अजूनही जनतेसाठी काही करण्याऐवजी कोणाचा तरी अपमान, कोणाची तरी बदनामी, शेकडोंची जयंती/पुण्यतिथी, जातीयवाद याचा अतिरेक झाला आहे, त्या राज्यातील शहाणे जन अन्यत्र स्थलांतरित होणारच.

इतर राज्यांची फारशी माहिती नाही. परंतु ज्या राज्यात अजूनही जनतेसाठी काही करण्याऐवजी कोणाचा तरी अपमान, कोणाची तरी बदनामी, शेकडोंची जयंती/पुण्यतिथी, जातीयवाद याचा अतिरेक झाला आहे, त्या राज्यातील शहाणे जन अन्यत्र स्थलांतरित होणारच.

भारतात १४०० कोटी लोक रहातात. त्यातले १ - २ कोटी लोक बाहेरच्या देशांत गेले तर असा काय फरक पडणार आहे? झाला तर थोडाफार देशाला व बाहेर जाउ ईच्छीणार्‍या पुढच्या पीढीला फायदाच होईल. बरेचसे दुसर्‍या देशांत गेलेले लोक जास्त पैसे कमवायलाच गेलेले असतात. तीथे बहुतेकवेळा भारतापेक्षा कितीतरी जास्त संधी आणी कमी स्पर्धा असते. परदेशातील चांगल्या सुखसोईंची व आरामशीर जीवनाची सवय होउन त्याची परीणीती तीथेच स्थायिक होण्यात होते.

काही मुद्दे १. भारतातील बेशिस्त-- कुठेही टपर्‍या टाकणे/अतिक्रमणे करणे, जागा बळकावणे, बेकायदा बांधकामे आणि त्याला असलेले राजकीय पाठबळ, रस्त्यात हिंडणारे प्राणी, भिकारी, सिग्नल न पाळणारे, राँग साईडने गाड्या चालवणारे लोक २.प्रदूषण,घाण आणि कचरा- कुठेही कचरा टाकणे,थुंकणे,विधी उरकणे,पाळीव प्राण्यांची जिन्यात्,रस्त्यात घाण, हायवेच्या बाजुला कचरा जाळणे ३. बेकारी- तुलनेने महाग होत चाललेले शिक्षण आणि नंतर मिळणार्‍या संधीचा/नोकर्‍यांचा अभाव, सगळीकडे वाढत चाललेली स्पर्धा आणि त्यामुळे कमी पैशात जास्त श्रम करायला भाग पडणे ४. कौटुंबिक कलह,हेवेदावे- कुटंबापासुन दूर राहुन कोणाची ढवळा ढवळ सहन न करता शांतपणे जगण्याची इच्छा, फॉरेन स्टाईल जीवनशैलीचे आकर्षण दुसर्‍या बाजुने बघितल्यास १.रशिया युक्रेन युद्ध, कोव्हिड, ब्रेक्झिट, वाढती महागाई यामुळे कुठल्यही देशात नवरा बायको दोघांना नोकरी केल्याशिवाय पर्याय नाही. भारतात निदान आपल्याला दरवर्षी ७ टक्के माहागाई वाढण्याची सवय आहे, पण सध्या परदेशात ईंधनाचे दर दुप्पट झाल्याने भयंकर परीस्थिती आहे. माझे कॅनडातील मित्र जे महिना ४०-५० डॉलरचे पेट्रोल आणि ७००-८०० मध्ये महिन्याचा किराणा घेत होते ते आता त्यासाठी २०० डॉलर आणि १५०० डॉलर पर्यंंत खर्च करत आहेत. अमेरिकेत आणि ईंग्लंड्मध्येही फारशी वेगळी स्थिती नाही. २. भारतात अजुनही काही प्रमाणात सपोर्ट सिस्टीम टिकुन आहे. नातेवाईक, शेजारी पाजारी मदत करतात. वेळ पडल्यास पैसे टाकुन कामवाल्या बायका,ड्राय्व्हर, पाळणाघरे, नर्सेस, स्विगी,झोमॅटो,ओला/उबेर्,बिग बास्केट सगळे घरपोच मिळते. ३. वर्ण द्वेष- काही दिवसांपुर्वी कायप्पावर एक व्हिडिओ बघितला. फ्रान्समधील कुठल्याशा शहरात स्थलांतरीत मुस्लिम लोक रस्त्यात नमाज पढत आहेत आणि वैतागलेले खोळंबलेले कार वाले लोक त्यांना शेवटी ओढुन रस्त्यातुन हटवत आहेत. ऑस्ट्रेलियात भारतीयांवर होणारे हल्लेही काही नवीन नाहीत. थोड्याफार फरकाने सर्वच देशात ही अवस्था आहे कारण बाहेरचे लोक येउन आपली नोकरी घालवत आहेत हे कोणालाच आवडणार नाही. त्यात ते स्थानिक कायदे पाळत नसतील तर अजुनच. परदेशात स्थायिक झालेले मिपाकर सध्याच्या परीस्थितीवर जास्त चांगला प्रकाश टाकु शकतील.

सध्या महाराष्ट्रातील अत्यंत महत्त्वाचे, जनतेच्या हिताचे प्रश्न व समस्या खालीलप्रमाणे - १) संभाजी महाराज धर्मवीर की स्वराज्यरक्षक २) महाराष्ट्र धर्म की हिंदू धर्म ३) औरंगजेबाने संभाजी महाराजांचा वध केला की हत्या केली ४) औरंगजेब हिंदूद्वेष्टा होता की नव्हता? ५) महापुरूषांचा अपमान राष्ट्रवादी, शिल्लक सेना वगैरे विरोधी पक्ष करताहेत की सत्ताधारी भाजप? ६) महापुरूषांचा अपमान करणाऱ्यांचे पुतळे जाळायचे की त्यांच्या तोंडावर शाई फेकायची? ७) शिवाजी महाराजांचे खरे समर्थक राष्ट्रवादी, शिल्लक सेना वगैरे विरोधी पक्ष की सत्ताधारी भाजप? ८) खरे कडवे हिंदुत्ववादी शिल्लक सेनावाले की मनसेवाले की भाजप? ९) सावरकर माफीवीर की स्वातंत्र्यवीर? १०) बाळ ठाकरेंच्या धगधगत्या हिंदुत्ववादी विचारांचे (!) खरे वारसदार बा. शिवसेना की शिवसेना (उबाठा)? ११) उर्फी जावेद असभ्य वेशभूषा करते की सभ्य वेशभूषा करते? १२) नागपुरातील संघ कार्यालयात एकनाथ शिंदेंनी गुलाल लावलेली लिंबे ठेवली की उद्धव ठाकरेंनी वर्षा निवासस्थानी गुलाल लावलेली लिंबे ठेवली? १३) उठांच्या सभेला जास्त गर्दी होती की एकनाथ शिंदें च्या सभेला? १४) भगव्या बिकिनीमुळे हिंदू धर्माचा अपमान झाला की नाही झाला? १७) महापुरूषांच्या तथाकथित अपमानाविरूद्ध आवाहन केलेला महाराष्ट्र बंद यशस्वी की अयशस्वी? १८) मुंबईतील महामोर्चा यशस्वी की अयशस्वी? १९) जात्याधारीत जनगणना हवी की नको? २०) स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये इतर मागासवर्गीयांना राखीव मतदारसंघ न ठेवता निवडणूक घ्यावी की न घ्यावी? या अत्यंत गंभीर समस्या व प्रश्नांवर विचार करून योग्य उत्तर शोधण्याऐवजी महाराष्ट्रातील उच्चशिक्षित युवक-युवती परदेशी जाण्याचा पलायनवादी मार्ग स्वीकारत आहेत, यासाठी त्यांचा जाहीर निषेध करतो.

जिथे अधिक संधी तिथे स्थलांतर हे नैसर्गिकच आहे. भारतातून अनेकजण वैध मार्गाने आणि काहीजण अवैध मार्गाने अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया अशा देशांत जातात तसेच त्याच्या कित्येकपटीने अधिक बांगलादेशी अवैधपणे भारतात येतात, राहतात. जो पर्यंत "वसुधैव कुटुंबकम" ही वृत्ती 'विश्वमान्य' होणार नाही तो पर्यंत हे चालूच राहणार.

भारतातील राहणीमानाचा स्तर अत्यंत भिकार आहे. फॅमिली, प्रिय व्यक्ती आणि धर्म ह्या गोष्टी सोडल्यास भारतांत राहायला एकही चांगले कारण नाही. कतार सारख्या कट्टर इस्लामिक राष्ट्रांत भारतीय लोक जाऊन अक्षरशः गुरा प्रमाणे आनंदाने राबतात कारण भारतातील त्यांची परिस्थिती आणखीन भयावह आहे. इतर देश का चांगले आहेत हे मिपा वर लिहून काही साध्य नाही. भारत देश खूप म्हणजे खूपच गरीब आहे. आम्ही तुम्ही सहज पणे भारतातील टॉप १०% लोकां पैकी आहोत. बहुसंख्य भारतीय व्यक्ती अत्यंत अडाणी, गरीब आणि अकार्यक्षम आहेत. बहुतेक लोकांची क्षमता स्वीग्गी डिलिव्हरी बॉय ची सुद्धा नाही. भ्रष्टाचार हि मोठी गोष्ट नाही. पोर्तुगाल आणि स्पेन मध्ये असंख्य भारतीय जातात. ह्या दोन्ही देशांत भरपूर भ्रष्टाचार आहे. युक्रेन, पोलंड इत्यादी देश जास्त श्रीमंत नसले आणि बऱ्यापैकी भ्रष्ट असले तरी भारत पेक्षा कित्येक पटींनी जास्त राहण्या योग्य आहेत. भारत सरकार हे ब्रिटिश सरकार २.० आहे. प्रत्येक ठिकाणी आपल्याच नागरिकांना चोरा प्रमाणे वागवणे, प्रत्येक गोष्टीसाठी भीक मागण्यास लावणे आणि आपल्या जवळच्या काही लोकांच्या हाती देशाची संपत्ती सोपवणे हे काम ज्या पद्धतीने ब्रिटिश सरकार आणि त्यांचे हस्तक करत होते त्याच प्रमाणे भारत सरकार आणि इतर राज्य सरकारे करत आहेत. हिंदूंच्या देवळांवर डल्ला, शिक्षण क्षेत्रावर आपला लोखंडी पंजा आणि इतर प्रत्त्येक ठिकाणी सरकारी बाबुंचे तळवे चाटल्याशिवाय काहीही देशांत घडू नये ह्याची खबरदारी. हे काम भारत सरकार करत आहे आणि त्याच साठी विविध लोक शेवटी कंटाळून देश सोडून इतर ठिकाणी जातात. जिला शक्य आहे आणि आवड आहे तिने नक्कीच जावे. कुठल्या देशांत आपला जन्म व्हावा हा निर्णय आम्ही घेत नाही पण कुठे आपण राहू शकतो हा निर्णय आम्ही नक्कीच घेऊ शकतो. हि आहे भारतीय विश्वगुरू संस्कृती :

शेवटी एकाच सत्य, रांगा अमेरिका, कॅनडा, uk, इत्यादी देशांच्या दूतावासापुढे लागलेल्या असतात भारतीय दूतावासा पुढे नाहीत. एकदा विदेशांत जाऊन आले कि समजते कि भारताची दुर्दशा किती खालच्या स्तराची आहे. आणि ह्या साठी फक्त अमेरिका दुबईत जाण्याची गरज नाही तर कतार, स्पेन, पोर्तुगाल सुद्धा चालतील. आमची शेती आहे, इकडे मुलांना संस्कार असतात असल्या हास्यास्पद गोष्टींत सुद्धा काही तथ्य नाही. भारतीय शेतकरी जगांत सर्वांत मागे आहे, जवळ जवळ प्रत्येक पिकाच्या बाबतीत जगांतील सर्वांत कामचुकार आणि अकार्यक्षम शेतकरी आहे. ह्यावर मी आधी लिहिले आहे. देशांत हिंदू लोकांची मंदिरे सरकारने ताब्यांत घेतली आहेत आणि त्याच्यावर ख्रिस्ती अधिकारी नेमले आहेत. मुलांचे संस्कार पाहायचे असतील बिहार, up मधील तरुणाई टिकटॉक वर आणि youtube वर काय व्हिडीओ टाकत आहेत ते पाहावे. शहरांत सुद्धा ज्यांच्या मुली तरुण आहेत त्यांच्या जीवाची घालमेल दररोज पाहावी. आपण पूर्णपणे अपयशी ठरलो कि नंतर मग आपल्यात माणुसकी आहे, अध्यात्म आहे, असल्या थातुर मातुर गोष्टी बोलून आपल्या मनाची समजूत काढायची. धर्मादायी खर्च, माणुसकी ह्या बाबतीत सुद्धा देश खूपच मागे आहे. अपघात होतांच जखमीला आधार देण्याऐवजी त्याचिया खिशातील पैसे चोरण्यात आपण पुढे. अपघात झालेल्या मैत्रिणीला सोडून पळ काढण्यात पुढेच. श्रीमंत मंदिरांचे पैसे सरकार चोरून नेते. सरकारी जमिनीवर गुंड लोक बळजबरीने कब्जा करतात. नवीन शाळा सुरु करणे कायद्याने गुन्हा आणि चुकून कोणी केलीच तर त्याच्या मागे सरकारी हापिसरांचा ससेमिरा. आज भारतीय तत्वज्ञानाचे व्हिडीओ पाहायचे असतील तर नंबर १ न्यूयॉर्क मधील स्वामी सर्वप्रियानंद आहेत. आपले अध्यात्म परमबिंदू शंकराचार्य हे "निगेटिव्ह नंबर्स खोटे आहेत" असली पुस्तके लिहीत आहेत. शब्द कटू वाटले तरी सत्य आहेत.

तुमची अतिरेकी ऊजवी विचारसरणी, जी वारंवार भात खातांना गारेच्या खड्यासारखी मध्ये मध्ये येते, ती सोडली तर प्रतिसादातील भावनेशी सहमत आहे.

एक भारतून परदेशात जाणारी व स्थानिक होण्यासाठी धडपडणारी मुलं आणी दुसरा बुद्धिमान लोकांना अमेरिकेत किंवा तत्सम देशांमधे भरपूर संधी आहेत हे तर सगळ्यांनाच मान्य आहे. पण कधीतरी अमेरिकेच्या दुसर्‍या बाजूवर देखील चर्चा व्हायला हवी. विशेषत: भारताबद्दल बोलताना भारतात 'काय नाही' याची चर्चा बरीच होते पण अमेरिकेत काय नाही किंवा भारत आणि अमेरिका यांची तुलना करता अमेरिका भारताच्या तुलनेत कुठे कमी पडते याची चर्चा फारशी होत नाही. ती व्हावी हा या लेखाचा दुसरा उद्देश आहे. अमेरिकेतल्या भारतीयांबाबत वर्णद्वेषाचं प्रमाण वाढतंय का? काही लोकांना परदेशी गेल्यावर स्वर्ग दोन बोटे उरल्या सारखे वाटते,आपण काहीतरी इतरांपासून वेगळे आहोत आसा स्वतःबद्दल गोड गैरसमज होतो व सर्वज्ञ असल्याप्रमाणे अकलेचे तारे तोडू लागतात. भारत गरीब आहे विकसनशील देश आहे याची पुरेपूर जाणीव भारतीयांना आहे तेव्हा त्यांच्या गरिबीची काळजी न करता स्वतःचे दारिद्र्य कमी कसे होईल या कडे वरील अर्ध्या हळकुंडाने पिवळे झालेल्या लोकांनी करावी. लेखनाचा मुळ उद्देश प्रतिसादा मुळे भरकटू नये या करता भारतद्वेषी , पूर्वग्रहदूषित प्रतिसादाला प्रती-प्रतिसाद देणे बंद करत आहे.

या विषयावर पूर्वी पण खूप चर्चा झाली आहे. माझा आधीचा प्रतिसाद इथे वाचता येईल.

भारत का सोडावासा वाटतो? १. साध्या साध्या गोष्टीसुद्धा टोकाच्या करून सोडणारी प्रत्यक्षातली संस्कृती- संस्कृतीचे कितीही गोडवे गायले तरी वैचारिकदृष्ट्या भारतीय लोक प्रचंड प्रतिगामी, मागास आहेत. सासुरवासासारख्या गोष्टी घराघरांत चालतात. प्रत्येक साध्या गोष्टीला उगीचच काहीतर संस्कृतीचा मुलामा द्यायचा आणि पुरुषी/सामाजिक अहंकार जपायचा. उदा. बायकांनी पुरुषांची ताटं उचलणे. अमुक एक हजार वर्षांपूर्वी युनिवर्सल विचार मांडणे वेगळे आणि ते समाजाच्या अंगाअंगात मुरलेले असणे वेगळे. २. सामान्य भ्रष्टाचार - जगभरात सगळीकडे चालतोच, परंतु भारतात तो प्रत्येकपातळीवर आहे. केवळ सरकारीच नव्हे तर सगळीकडे. मला तलाठ्याला साहेब म्हणून गयावया करून आणि लाच देऊनच पुढे जावे लागते नाहीतर माझी जिरवली जाते. इतकेच नव्हे, खाजगीतही हा बोकाळलेला आहे. मी सीईटीसाठी चाटे कोचिंग क्लासमध्ये होतो तेव्हा माझी मेस बदलण्यासाठी तिथल्या एका क्लार्कने मला ९०० रुपये मागितले होते. ३. छुप्या हुकुमशाहीकडे वाटचाल - गेल्या दशकभरात भारताच्या सार्वजनिक आणि सरकारी, राजकारणी डिस्कोर्समध्ये जर 'हिंदुत्व' वगैरे शब्द तपासले तर भारताची वाटचाल हिंदू तालिबान होण्याकडे होत आहे हे मला तरी स्पष्ट दिसते. माझे वय फार नाही परंतु माझ्या लहानपणी, पौगंडात हे विषय इतके ऐरणीवर कधीच आले नाहीत. हे म्हण्जे पूर्णपणे भुरटे न्युसेन्स विषय. आता मात्र अत्यंत फालतू गोष्टींवरूनसुद्धा टोकाचे राजकारण केले जाते. सगळीकडून मूलतत्त्ववाद्यांना डोक्यावर घेण्याचे प्रकार सुरु झालेत. उदा. काही दिवसांपूर्वी कोल्हापूरसारख्या ठिकाणी महिलांनी भारताला हिंदूराष्ट्र घोषित करावे वगैरे म्हणून मोर्चे काढलेत, घरांवर "इथे हिंदू राहतात" वगैरे स्टीकर्स लावणे, बिर्याणी हॉटेलांची तोडफोड केली. कुठल्याही गोष्टीमध्ये 'ही आपली संस्कृती नाही' अशी दमदाटी करणे वगैरे प्रकार इतके वाढत आहेत की उद्या परत सकच्छ की विकच्छ, स्त्रियांनी अमुकच कपडे घातले पाहिजेत, त्यांना शिक्षणाची फारशी गरज नाही, चूल मूल असे विचार हळू हळू पुढे येतील आणि त्या कल्पनेनेसुद्धा थरकाप उडतो. "स्त्रीला पायातली चप्पल मानावे, तिला जाता येता कानफाडली पाहिजे" इत्यादी मुक्ताफळे उधळणार्‍या इंदुरीकरासारख्या कीर्तनकारांना डोक्यावर घेतले जाते आणि त्यांच्या कार्यक्रमांना अफाट गर्दी होते. स्त्रियाही एका बाजूला बसून या गोष्टींना मान डोलवत असतात हे दृष्य जर कुणाला आशादायक वाटत असेल तर वाटो. मला मात्र वाटत नाही. इन्क्रिमेंटल, छोटे छोटे बदल केले की ते नजरेत अजिबात येत नाहीत पण काही वर्षांनी आपण कुठवर आलो हे पाहिले की भस्कन मागासपणाची आणि आपल्या चुकांची जाणीव होईल, अर्थात तोवर वेळ निघून गेलेली असेल. उदाहरण द्यायचे तर - मागच्या वर्षी अनेक व्हीपीएन कंपन्यांनी भारतातून काढता पाय घेतला आहे. कारण नव्या सरकारी नियमांनुसार सर्वर लॉग्ज साठवून ठेवणे, सरकारला ते विनाशर्त विनाअट पुरव्णे बंधनकारक केले गेले आहे. यावर कुणीही जनजागॄती केली नाही की विरोध केलेला नाही. गोष्ट छोटी, पण लांबून डोंगराएवढी. असं हुकुमशाही राजवटीत होतं. ४. अकार्यक्षमता - मला लोक अकार्यक्षम वाटत नाहीत पण व्यवस्था वाटते. विखंडित शेतीचा प्रश्न धोरणीपणाने सोडवला नाही तर हवामानबदलाच्या पडत्या काळात भारताचे प्रचंड नुकसान होणार. प्रचंड कमी सूर्यप्रकाश असूनही जर्मनीसारखी राष्ट्रे सोलार पॉवर इत्यादी गोष्टींमध्ये भारताहून अनेक दशके पुढे आहेत. ५. अर्धवट इन्फ्रा - एखादी गोष्ट 'का' करायची याचा साधा कॉमन सेन्ससुद्धा नसतो. उदाहरण, मेट्रो सारख्या गोष्टींवर लाखो कोटी रुपये खर्च केले जात आहेत. परंतु जगातील प्रत्येक पुढारलेल्या शहरात मेट्रो हे एका मोठ्या पब्लिक ट्रानस्पोर्ट सिस्टिमचा केवळ एक भाग असतो. बसेस, इतर मोठ्या पल्ल्याची रेल्वे सिस्टिम एकात एक गुंतवून प्रचंड कार्यक्षण यंत्रणा उभी केलेली असते. ती कार्यक्षम असतेच शिवाय रोबस्टही असते आणि समाजातल्या सर्व स्तरांना जास्तीत जास्त फायदा मिळावा अशा या योजना आखलेल्या अस्तात. बी आर टी नावाचा हास्यास्पद प्रकार खेळून झाल्यावर आपले मूर्ख लोक लगेच मेट्रोच्या नादी लागले. विकासाची ही अर्धवट कल्पना झाली. ६. इनोव्हेशन/सृजन आणि जुगाड यांच्यातली गल्लत - भारतीय लोक जुगाडालाच सृजन समजात. तसे करायला हरकत नाही पण सृजन करण्याची आपली क्षमता तरी आपण विकसित करतोय का हे ही महत्त्वाचं आहे. भारतीय शिक्षणव्यवस्था नावाचा एक मोठा विनोद याला कारणीभूत आहे. ती धड रोजगाराला सक्षम करणारीही नाही किंवा लोकांना शहाणी समजूतदार करणारीही नाही. ८. नैसर्गिक स्त्रोतांची हेळसांड - इतक्या वेळा बोंबलूनही भारतीय लोकांना सुका कचरा आणि ओला कचरा यांच्यातला फरक कळत नाही. भारतातल्या सर्वच नद्या टोकाच्या प्रदूषित आहेत आणि त्या त्यांच्या ७० वर्षांपूर्वीच्या स्थितीत जरी आणायच्या म्हंटल्या तर सगळा देश उल्टा पालटा करावा लागेल. एसटी मधून नदीला पाया पडून प्लास्टिकच्या बाटल्या फेकणारे महाभाग मी पाहिले आहेत. प्रचंड लोक आहेत त्यामुळे उडदामाजी काळे-गोरे या न्यायाने चांगली माणसेही भरपूर आहेत म्हणून इथवर वाटचाल झाली. भारत का सोडावासा वाटत नाही? १. हवामान - रोज सूर्य दिसणे ही खूप मोठी बाब आहे. २. कुटुंब - बहुतेक कुटुंब हे भारतातच आहे. ३. नैसर्गिक आरोग्य - शरीराला इतर प्रदेश मानवतीलच असे नाही. शेवटी फिजिकल मर्यादा असतातच. ४. वैविध्य - खूप मोठी अ‍ॅसेट आहे. ( जरी हिंदूराष्ट्राच्या नावाखाली वैविध्य नाकारण्याचा एककलमी कार्यक्रम होत असला तरी भारतीय पुरुन उरतील ही आशा कुठेतरी वाटते.) ५. जुळवून घेणे - एका बाबतीत भारतीय पुढे आहेत. (नाईलाजाने ) परिस्थितीशरणता आहे की जुळवून घेणे आहे यातला फरक लगेच कळत नाही, पण ही एक गोष्ट आवडते. एकंदरीत भारत सोडावा वाटणे याला सांस्कृतिक कारणे आहेत, आणि न सोडावा वाटणे याला नैसर्गिक (फिजिकल) कारणे आहेत.

बरेच काही बदलले आहे, बदलत आहे. काही काही घरांमध्ये कटकट करणारे म्हातारे लोक असतात त्यांना स्वतः:च्या आयुष्यात काही करता आलेले नसते मग ते आजूबाजूच्या लोकांवर राग काढत राहतात. इथेही तसेच आहे काही जणांना स्वतः:च्या आयुष्यात अपयश येते, लायकी नसते किंवा आळशीपणा असतो अंगात मग ते आजूबाजूच्या लोकांवर, सरकारवर, देशातल्या व्यवस्थेवर राग काढत राहतात. भारतात २२ कोटीच्या आसपास दुचाकी आहेत, ७ कोटी चारचाकी आहेत म्हणजे अंदाजे प्रत्येक घरात एक वाहन आहे. उगाच एखाद्या आदिवासी वस्तीचे उदाहरण देऊ नये अपवाद सगळीकडे असतो. तसाच हा नियम सरसकट लागू होणार नाही. याशिवाय आयुष्मान भारत सारख्या योजना मुले अति गरीब माणसे सुद्धा आरोग्य विमाचा लाभ घेतात. सिक्युरिटी गार्ड वगैरे लोकसुद्धा अति गरीब कॅटेगरीत येत नाहीत त्यांना सुद्धा १५ हजार किंवा जास्तच पगार असतो. म्हण्जे जिवन्मान किती उण्चावले आहे बघा. खेड्यांमध्ये मजुरीसाठी लोक मिळत नाहीत कारण गहू २ रुपये किलो आणि तांदूळ ४ रुपये किलो ने मिळत होता रेषन वर. आता हे बंद झाले आहे बहुधा कारण आता धान्य फुकट मिळते रेशन कार्ड पांढरे वर. बरेच जण फक्त फक्त क्वार्टरचे पैसे मिळेपर्यंत मजुरी करतात. ह्याला गरिबी म्हणायचे का? नोव्हेंबर महिन्यात चार चाकी गाड्यांची विक्रमी विक्री झाली, सुट्ट्या आल्या कि पर्यटन स्थळे फुल्ल असतात , कामवाल्या बायका त्यांच्या नवऱ्याला, मुलांना घेऊन हॉटेलात जेवतात बऱ्याचदा काही जण पार्सलहि मागवतात हे मी कनिष्ठमध्यमवर्गाबद्दल सांगत आहे. India's air traffic touches 1.29 crore passengers in Dec 2022, crosses pre-COVID levels हि बातमी वाचली का कोणी. हे सगळे जण नक्कीच अतिशय गरीब असणार ना? २७ डिसेंबर ला ४ लाख एअर तिकीटे बुक झाली हि विक्रमि विक्रि होती. प्रचंड प्रमाणात पायाभूत सुविधांचे काम सुरु आहे, वैनगंगा ते नळगंगा सिंचन , समृद्धी महामार्ग, ऍक्सेस controlled एक्क्सस्प्रेस वे, बुलेट ट्रेन सारखे अति महत्वाकांक्षी प्रोजेक्त होत आहेत, ह्यातून प्रवास करणारे गरीब आहेत का? मुळात ब्रेन ड्रेन या शब्दाला काही अर्थच नाहीये. काही ठराविक शिक्षणसंस्था यातले पास औट परदेशात जातत. त्यात काही चूक नाही. प्रत्येक जण अधिक चांगले प्रोस्पेक्ट्स पाहतो पण त्याला ब्रेन ड्रेन म्हणायचे म्हणजे फक्त त्यांनाच बुद्धी आहे इतरांना नाही असा अर्थ होतो. ह्यात काहीच चुकीचे नाहीये का? याशिवाय डिजिलॉकर, UIDAI, online सातबारा, डायरेक्ट बेनिफिट to अकाउंट अशा बऱ्याच गोष्टी आहेत त्यामुळे बाबूशाही थोडीतरी कमी झाली. स्वतः ला काही चांगले, भरीव करता येत नाही म्हणून सगळा देश वाईट हा तर्क मात्र अजब आहे.

मस्त चर्चा चालु आहे. (की धुरळा उडतो आहे.) --- एक गोष्ट् कोणी लिहीली नाही, भारतामध्ये गेल्या काही वर्षात आंतरजाल खुप वेगवान झाले आहे.

१. भारतातील राहणीमानाचा स्तर अत्यंत भिकार आहे. याला कारणीभुत तुमच्या मते सदगुणी पाश्चात देशच आहेत. आजची युरोपीयन देशांची संपन्नता भारतासारख्या देशांना लूटूनच आलेली आहे. कदाचीत तुम्हाला इतिहासाचा सोयिस्कररीत्या विसर पडलेला दिसतो. हेच शिकलेले,सुसंस्कृत भारतात लोक दुष्काळाने लोक मरत असतांना आपला खजिना भरत होते. २. बहुसंख्य भारतीय व्यक्ती अत्यंत अडाणी, गरीब आणि अकार्यक्षम आहेत. तरीही पाश्चात देश कंपनीचे अध्यक्ष भारतीयच नेमतात. त्यांना तूम्ही जरा समजाऊन सांगा. ह्याच अडानी लोकांनी देशाची अर्थव्यवस्था पाचव्या क्रंमाकावर आणली जी फक्त २० वर्षापूर्वी पहिल्या दहा अर्थव्यवस्थांमधे पण नव्हती. आणि तेही कोणत्याही देशाला न लुटता ३. याच शिकलेलया,सुसंस्कृत लोकांनी होमी भाभा यांचा विमान अपघात घडऊन आणला. कारगील हल्लाच्यावेळी भारताला जि. पी. एस. चे इनपुट द्यायला नकार दिला. इराक देशाला बर्बाद केले. लिबियाचा गडाफीला मारले. ४. करोनाच्या काळात भारताने इतर देशांना केलेली मदतही आपण विसरलात का? इतर देशांचा नागरिकांची अफगाण, कुवेत, युक्रेनमधुन सुखरुप सुटका केली. तरीही भारतीय असंस्कृत? तूम्ही मिसळपाव वर लिहिण्यापेक्षा लोकसत्ता महाराष्ट टाइम्समधे लिहा. जास्त समर्थक मिळतील.

बाकी सर्वांचे जे ओळखीचे  लोक अमेरिकेत/  विदेशात जातात ते सर्व देशप्रेमी / सरळ साधे / गोड गोड / संसारी  सतत देशाच्या नावे उमाळे काढणारे कसे असतात? भलते सलते छंद असलेले , भारतात सहज न करता येणारे छंद असलेले ( उदा. बंदुका, जुगार, गांजा ) असे कोणी नाहीत का ?   माझे कोण ना कोणी ओळखीचे  अमेरिकेत गेली 30-32 वर्षे जातोय  यातले काही थोडे जण अमेरिकन अय्याश झाले आहेत म्हंजे सुपर बाईक , बोटी , गाड्या , बंदूक , जुगार , गांजा ( मारणे आणि उगवणे), फिरणे, लिव्ह इन असले भारतात न परवडणारे किंवा मान्यता नसलेले छंद असलेले आहेत . बहुतेक मराठी आहेत खास करून सुपर बाईक / हाय परफॉर्मन्स गाड्या तिकडे थोड्या चांगल्या पगारात परवडतात. आणि त्या चालवायला चांगले रस्ते पण आहेत . डूकाटी  आणि हार्ले ठेवणारे लोक आहेत . मस्टँग अमेरिकेत किती ला आहे ? भारतात ती एखाद करोड ला होती  पिस्तूल / बंदूक भारतात छंद  म्हणून ठेवणे अशक्य आहे. आणि त्याचा दारुगोळा सहज मिळत नाही . भारतात  ३-४ गन  / पिस्तूल लायसन्स वर ठेवणे  अशक्य आहे . आणि त्याची किंमत पण फार होईल .  अमेरिकेत जॅक डॅनिअल किंवा जिम बीम ची बाटली किती ला मिळते ? तेथील पगाराच्या मानाने ? भारतात किती सहजपणे त्या लेव्हल ची बाटली परवडते ? नेहमी चांगल्या पब मध्ये जाणे कितीसे परवडते ? जुगार हा भारतात accepted छंद आहे का ? गांजा भारतात बंदी घातली आहे . अमेरिकेत काही स्टेट मध्ये कायदेशीर रित्या मर्यादेत गांजा उगवू हि शकतो . बाकी भारतात सामान्य executive  पगारात घड्याळे , लक्झरी  किती परवडते ? म्हणजे मी भारतात काय लाखांची घड्याळे असतात त्या बद्दल विचारतोय  बहुतेक सर्व व्यवस्थित पैसा कमावणारे बरेचसे संसारी , मुले बाळे असलेले आहेत,काहींनी मुले न होण्याचा कॉल घेतला आहे.   विदेशात व्यवस्थित पैसा मिळतो हे महत्वाचे  आणि अनेक लोकावर जबाबदारी नसते , आई वडील पासून वेगळे झालेले असतात ,लग्न करायचे नसते किंवा खूप खूप उशिरा करतात -  घटस्फोट ही काही फार मोठी गोष्ट नाही  तुम्हाला पार्टनर तुलनेने सहज मिळतो , तो समलिंगी असेल , त्या बरोबर लग्न केले नसेल तरी बाकीच्या समाजात काही प्रतिक्रिया येत नाही. ओळखीच्या मुली घटस्फोट होऊन परत लग्न केलेल्या आहेत. एकीचे दोन होऊन, बराच काळ लिव्ह इन मध्ये राहून ती त्या बरोबर संसारात आहे - किती जणांसाठी हे सहज शक्य आहे ? याची पण तरुण पिढीला भुरळ पडत नसेल ?

अजून एक म्हणजे म्हातारपणी भारतात रहायला यावं अशीही एक बाजू आहे. हातीपायी हिंडता येतं तोवर अमेरिका, ब्रिटन, ऑस्ट्रेलिया सारखे समृद्ध देश आणि शरीर थकू लागलं की भारत गाठायचा. हा प्रकार म्हणजे "खोबरं तिकडं चांगभलं" असा नाही का? असे होते का ? कि हे मूळ लेखकाचे तर्कट ? असे कितीसे लोक आहेत जे रिटायर झाल्यावर भारतात आलेत ? साधारण ६० -६५ वय पकडले तर ते लोक १९६३ - १९५८ साली जन्मले असतील . साधारण पंचविशीत १९८८ - १९८३ ला असतील त्या काळात कितीसे भारतीय विदेशात जात होते ? त्यातले किती परत आलेत ? का आलेत ? काही माहिती नसताना मूळ धागाकर्त्याने पुडी सोडली आहे असे मला वाटते

आता ही नवीनच तुलना सुरू झाली आहे अमेरिका आणि भारत. अमेरिका जगातले अव्वल दर्जाचे राष्ट्र आहे हे सर्वज्ञात आहे. शिवाय1947 मध्ये स्वतंत्र झालेला भारत आणि 1789 मध्ये स्वतंत्र झालेली अमेरिका यांची तुलना कशी काय होऊ शकते? भारतातले राहणीमान दरिद्री आहे, भारतात दरिद्री लोक राहतात, भारतातल्या लोकांची लायकी नाही वगैरे विधानांबद्दल वाद होता. शिवाय आपण कुठे जन्माला आलो यावर आपले नियंत्रण नसते वगैरे विधानांमध्ये उगाचच अहंकाराचा दर्प दिसला. म्हणून माझा आक्षेप होता पण आता वरचे प्रतिसाद वाचल्यानंतर माझे काहीच म्हणणे नाही.

संपादित.  व्यक्तिगत टीका टाळावी.
-व्यवस्थापन

लेखाच्या उद्देशापासून चर्चा भरमसाठ भरकटली आहे आणि काही लोकांचे प्रतिसाद पाहून मी परत ट्रॅकवर आणू इच्छितो. या गोष्टी भारताला करणे सहजशक्य आहे. अर्थात इच्छाशक्ती असेल तर! नोटबंदीसारखा निरर्थक आणि घातक तुघलकी निर्णय जर भारतीय सरकार राबवू शकते तर काही सकारात्मक गोष्टी भारताला करणे अवघड नसावे. १. पत्तासुधारणा/पत्ताप्रमाणीकरण बर्‍याच लोकांना हे काहीतर क्षुल्लक आणि फुटकळ फॅड वाटू शकते. परंतु हा प्रॉब्लेम भारताने सोडवल्यास तो हजारो/लाखो कोटी रुपये वाचवू शकतो. काही तज्ञांच्या मते हा प्रॉब्लेम बिलियन डॉलर्सच्याही पेक्षा मोठा आहे. युरोपियनराष्ट्रांनी हा प्रश्न केव्हास धसास लावला आहे. आणि त्याचे फायदे प्रगत युरोपात प्रत्यक्ष राहिलेल्या लोकांना सहज लक्षात येऊ शकतील. कोणत्याही घराचा/वास्तूचा पत्ता हा तीन गोष्टींनी अचूक सांगता येतो. प्रशासनाच्या कोणत्याही पातळीवर हा पत्ता बदलत नाही. म्हणजे गावपातळीवर, जिल्हापातळीवर, राज्यपातळीवर किंवा देशपातळीवर. १. रस्त्याचे नाव २. घराचा नंबर ३. पिन कोड भारतात पत्ता हा प्रकार केवळ मूर्खपणा आहे इतके आपण मागास आहोत. उदाहरणार्थ - मला जर एखाद्या कंपनीचा पत्ता सांगायचा असेल तर जवळच्या चौकाचे नाव, कॉलनीचे नाव, अमुक झाड, तमुक ओढा, पेट्रोलपंप, हागणदार्‍या मुतार्‍या, समोर, उभे, आडवे, सेक्टर, गल्ल्या, ब्लॉक, टेकड्या, चतुर्थीचा चंद्र अगदी वाट्टेल ते सांगावे किंवा लिहावे लागते. ब्रिटीशांनी नशीब पिनकोडतरी घालून दिले. नाहीतर आपली मजाच होती. काही लोक महसूलविभागांचे सर्वे नंबर्स सुद्धा पत्त्यात टाकतात. शिवाय बेंगलोर मध्ये क्रॉस आणि लेन्स अस्तात, पुण्यात रोड आणि रस्ते नाहीतर संकल्पना असे लिहिलेले चु*या नगरसेवकांचे बोर्ड, रोज बदलणारी चौकांची नावे म्हणजे काहीही प्रमाणीकरण नाही. विशेषम्हणजे हे सिस्टीममध्ये मोजमापात नाही असे नाही. सर्वे नंबर, गावाच्या हद्दी, जमिनींचे प्रकार आणि झोन्स हे सगळे ठरलेले आणि व्यवस्थित रुजलेले आहे. महसूलीरचना मला वाटते राज्य आणि राष्ट्र या दोन्ही सूचींत येते. तरीही आपण याचा गांभीर्याने विचार करत नाही. आता प्रत्येक नगरपालिकांनी घरांना नंबर्स दिलेले आहेत, घरपट्टीचा नंबरही रंगवलेला असतो. तरीही आपल्याला ही व्यवस्था बसवता आली नाही हे आपले खूप मोठे अपयश आहे. याचे फायदे अनेक आणि काहीवेळा तर मुलभूत आहेत. उदा. युरोपियन राष्ट्रांत प्रत्येक घरकुलाला टीव्ही/रेडिओ टॅक्स द्यावा(च) लागतो. तो थोडा थोडका नसतो. काही राष्ट्रांत यातून फारशी सुटका नसते. घरपट्ट्या, पाणीपट्ट्या, खाजगी खर्च, युटीलिटी, सगळे सगळे काही पत्त्याशी गुंतलेले असते. आप्ल्या आधारकार्डावर एक पत्ता, मतदानकार्डावर तिसराच, पॅनकार्डावर चौथाच, आणि बँकेत आठवाच असला गाढवपणा सर्रास दिसतो. यातून सार्वजनिक पैशाचा किती अपव्यय होतो हे कुणीतरी शोधायला पाहिजे. (सर्व आजीमाजी नगरसेवकांनी, ग्रामपंचायत सदस्यांनी, 'इथे हे या चु*याचे घर आहे' असे सार्वजनिक पैशातून चांगले लोखंडी बोर्डस लावलेले आहेत. प्रत्येक सरकारी गोष्टीच्या नावाखाली 'संकल्पना - अमुक चु*या' असे सार्वजनिक म्हणजे जनतेच्या पैशातून लिहिले जाते. याचा हिशोब काढला तर तोच कोट्यवधी रुपयांचा असेल. याचा फायदा शून्य.) असो. २. फ्लेक्सबंदी - भारतातून सक्तीची फ्लेक्सबंदी करायला हवी. कुठल्याही संस्थेला यातून मिळणार्‍या उत्त्पन्नाची गरज नाहीए. त्याऐवजी उत्पन्नाचे दुसरे चांगले मार्ग शोधावेत. बिलबोर्डासाठी मोठ्या रस्त्यांशिवाय कुठेही परवानगी मिळायला नको. ३. भाषाविषयक धोरणे - भारताने त्रिभाषा सूत्र नावाचा जो अडाणीपणा चालवला आहे तो ताबडतोब बंद करायला हवा. राज्यभाषा आणि इंग्रजी सक्तीच्या भाषा. इतर राज्यभाषा, परदेशी भाषा या ऐच्छिक विषय म्हणून असायला पाहिजेत. ज्या राज्यांची राज्यभाषा प्रमाण हिंदी असेल ते शिकवतील हिंदी तिथल्या मुलांना. बाकीच्या मुलांना, त्यांच्या पालकांना इच्छा असेल तर हिंदी/इंडोनेशियन/थाई ऐच्छिक म्हणून शिकतील. शिवाय आजकाल बोलीभाषांना एक उगीचच अवास्तव महत्त्व आले आहे त्याचे कौतुक तेवढ्यापुरते तेव्हढे ठेवावे. राज्यभाषांचे तर प्रचंड नुकसान झालेलेच आहे. मुलांवर भाषांचा मारा जितका कमी करता येईल तितका तो केला पाहिजे. प्रत्येक महत्वाचा सरकारी कागद उदा. जन्म दाखला हे कमीतकमी दोन भाषांत (राज्यभाषा आणि इंग्रजी) दिला गेलाच पाहिजे. भाषाशिक्षणाचे प्रमाणीकरण केले पाहिजे. ४. कागदपत्रांचे प्रमाणीकरण - वेगवेगळ्या सरकारी कागदपत्रांचे देशपातळीवर प्रमाणीकरण होणे अत्यंत गरजेचे आहे. उदा. जन्मदाखला, रहिवासी दाखला, शैक्षणिक प्रमाणपत्रे, लग्नाची नोंद, प्रॉपर्टीची कागदपत्रे इत्यादी इत्यादी.. आधी प्रमाणीकरण, मग आपसूक येते ते डिजीट्लीकरण.. ती कमीतकमी दोन भाषांमध्ये एकाचवेळी देणे बंधनकारक केले पाहिजे. ५. भारतीय पर्यटनस्थळे : भारत पर्यटनात खूप मोठी मजल मारू शकतो आणि भरपूर कमवूदेखील शकतो. काही पर्यटनस्थळे जागतिक दर्जाची असावित. म्हणजे तिथली पायाभूत सुविधांची कलाकुसर, सोयी, ट्रान्स्पोर्ट हे परदेशी नागरिकांना मानवेल असे ठेवावे. उदा. अजिंठा वेरुळ लेणी, बदामीचा परिसर. काही पर्यटनस्थळे ही देशी-परदेशी दोन्ही लोकांच्या दृष्टीने विकसित करावीत. उदा. रायगड. दुसर्‍या प्रकारची भारतीय पर्यटनस्थळे भारतीय पुरातत्व विभाग नावाच्या तुरुंगातून ताबडतोब मोकळी करून राज्यांना विकसित करायला द्यायला हवीत. तिथे नाममात्र फी न ठेवता भरपूर फी ठेवावी. उदा. बदामी लेणी आणि किल्यांसाठी किमान ५०० रुपये आणि १० डॉलर्स प्रतिमाणशी इतका तरी दर पाहिजे. पन्नास भंगार लोक तिथे जाण्याऐवजी दहा शहाणी माणसे पैसे मोजून जातील. सर्वसामान्यांना परवडत नाही वगैरे गळे काढू नयेत. सर्वसामान्य माणूस खंडोबाला जाऊन हजारेक रुपये सहज उधळून येतो. ६. आधार सगळीकडे - सर्व ठिकाणी आधार सक्तीचे करावे. लग्नाच्या नोंदी, कुटुंबाच्या नोंदी, इत्यादी इत्यादी सगळीकडे. सरकारने कुठल्याही कोर्टाच्या निर्णयाला न जुमानता आधार लिंकिंग राबवले पाहिजे. स्वस्त धान्य वगैरे आधार शिवाय अजिबात मिळाले नाही पाहिजे. त्यासाठी दर किमान ५००० लोकसंख्येमागे एक या हिशोबाने सरकारी आधार केंद्रे सुरु करायला पाहिजेत. मतदान, बँक, इतर सरकारी आस्थापने, दवाखाने इथे सगळीकडे आधार सक्तीचेच पाहिजे. भ्रष्टाचाराची खूप मोठी कुरणे आधारसक्तीने बंद होतील. ७. महत्त्वाच्या संस्थांचे 'आयआय'करण/ नवीन क्षेत्रांमध्ये अशा संस्था स्थापणे - सरकारने काही महत्त्वाच्या संस्थांना 'इन्स्टिट्यूट ऑफ नॅशनल इम्पॉर्टन्स' चा दर्जा दिला आहे. प्रत्येक जिल्ह्यात एक तर अशा दर्जाची संस्था हवी आहे. काही उत्तम संस्थांचे सरकारने आय. आय. करण करून त्यांचा दर्जा किमान एखाद्या आयायटी इतका केला पाहिजे. शिवाय त्यांची स्वायत्तता अबाधित ठेवून किमान दर्जा राखण्यासाठी काहीतरी 'कॉमन मिनिमम प्रोग्राम' ठरवून दिला पाहिजे. सगळ्या क्षेत्रांमध्ये सरकारने अशा संस्था काढून भरपूर आर्थिक अनुदान आणि सवलती दिल्या पाहिजेत. उदा. प्रत्येक राज्यात एकतरी एफटीआयआय च्या दर्जाची संस्था हवी. प्रत्येक दहा जिल्ह्यांमागे एक आय आय टी, प्रत्येक जिल्ह्यात एक एन आय टी, प्रत्येक राज्यात किमान तीन स्कूल ऑफ प्लॅनिंग आणि आर्किटेक्चर सारखी इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्किटेक्चर अशा प्रकारची काहीतरी योजना करावी. मला खालील प्रकारच्या संस्था/संस्थांचे प्रमाणीकरण पाहायला खूप म्हणजे खूप आवडेल - १. इंडियन इन्टिट्यूट्स ऑफ परफॉर्मिंग आर्टस/म्युझिक/फिल्म/मेडिया २. इंडियन इन्स्टिट्यूट्स ऑफ लॉ ३. इंडियन इन्स्टिट्यूट्स ऑफ मेडिसिन ४. इंडियन इन्स्टिट्यूट्स ऑफ कॉमर्स/इकॉनॉमिक्स/ट्रेड ५. इंडियन इन्स्टिट्यूट्स ऑफ फॅशन ६. इंडियन इन्स्टिट्यूट्स ऑफ सोशल सायन्सेस/हुमॅनिटिज ७. इंडियन इन्स्टिट्यूट्स ऑफ अ‍ॅग्रीकल्चर ८. इंडियन इन्स्टिट्यूट्स ऑफ लँग्वेजेस/आर्ट्स/लिटरेचर ९. इंडियन इन्स्टिट्यूट्स ऑफ स्पोर्ट्स १०. इंडियन इन्स्टिट्यूट्स ऑफ पॉलिसी/गव्हर्नन्स ११. इंडियन इन्स्टिट्यूट्स ऑफ डिफेन्स १२. इंडियन इन्स्टिट्यूट्स ऑफ बेसिक अँड नॅचरल सायन्सेस इत्यादी इत्यादी व इतर विवक्षित संस्था उदा. बँकिंग व इन्शुरन्स ८. रेल्वे सामायिक सूचीत - रेल्वे ही केंद्रीय सूचीतून काढून ती सामायिक करावी. प्रत्येक राज्याला रेल्वेमार्ग बांधण्याचा, रेल्वेसेवा चालवण्याचा पुरेपूर हक्क पाहिजे. १०. पब्लिक हेल्थ इन्शुरन्स - ना नफा ना तोटा तत्वावर एल आय सी सारख्या पब्लिक हेल्थ इन्शुरन्सच्या कंपन्या सरकारने काढाव्यात. प्रत्येक व्यक्तीला हेल्थ इन्शुरन्स सक्तीचा केला पाहिजे. तो सावर्जनिक असो वा खाजगी. कदाचित हे अवघड जाईल सुरुवातीला, पण या अंगाने कुठेतरी सुरुवात झाली पाहिजे. ११. धार्मिक स्थळांवर कर - सगळ्या सार्वजनिक आणि खाजगी धार्मिक स्थळांवर वेगळी कर आकारणी झाली पाहिजे. ट्रस्ट शिवाय कोणत्याही धार्मिक स्थळाला मंजूरी मिळाली नाही पाहिजे. प्रत्येक ट्रस्टचे वार्षिक ऑडिट करणे बंधनकारक केले पाहिजे. मग ते मंदीर असो, नाहीतर गुरुद्वारा, नाहीतर एखादा मठ, नाहीतर चर्च असो वा मशीद/मदरसा.

सुरु ठेवा. अधुन मधुन वाचत आहे. -दिलीप बिरुटे

सर्वसामान्य लोकांना अजुन एक भेडसवणारी अडचण -- रस्तोरस्ती असलेले भटकी कुत्री, गुरे, पक्षी इत्यादी. रात्रीच्या वेळी बाहेर पडणे मुश्कील होऊन जाते.

देशांतील लोकांवर प्रेम नसते तर विषयावर लिहून मी वेळ वाया घालविला नसता. मी भारत देशाला घाणेरडा, भिकार आणि मागासलेला असे जे म्हटले आहे ते देशाचा किंवा तेथील लोकांचा अपमान करायच्या हेतून म्हटले नाही. फक्त वस्तुस्थिती विशद केली आहे. लठ्ठ महिलेला तुम्ही सडपातळ म्हटले म्हणून तिचे ४ पौंड वजन कमी होत नाही. देशांत कचरा व्यवस्थापन पूर्णपणे कोलमडले आहे ह्यांत अजिबात शंका नाही आणि त्याला जोड म्हणजे लोकांत स्वच्छते विषयी नसलेले प्रेम. सर्व भारतीय सार्वजनिक ठिकाणे अत्यंत घाण आहेत ह्यांत शंका नाही. विविध समुद्र किनारे, चित्रपट गृहे, रेल्वे स्थानके इत्यादी ठिकाणी कचरा आहेच पण गांवात सुद्धा कचरा उघड्यावर फेकला जातो, ऐपत असलेले लोक सुद्धा मुद्दाम उघड्यावर शौच करतात आणि सर्व ठिकाणी पण खाऊन थुंकून ठेवतात. देशावर प्रचंड प्रेम असलेला माणूस सुद्धा ह्या गोष्ट नाकारू शकत नाही. ह्याला घाणेरडा म्हटले तर त्यांत चुकले काय ? भिकार शब्द प्रयोग सुद्धा वस्तुस्थिती विशद करण्यासाठीच वापरला आहे. देशांतील ८०% जनता कर भरत नाही पण सरकारतर्फे फुकट शिधा घेते. हि भीक नाही तर काय आहे ? आणि मागासलेला हे विशेषण तर जवळजवळ ऑफिशिअल आहे. ह्यासाठी वेगळे पुरावे देण्याची सुद्धा गरज नाही. विकसित देशांत आपण ज्या गोष्टी गृहीत धरतो त्या इथे आम्हाला धडपडून सुद्धा मिळत नाहीत हि वस्तुस्थिती आहे. मूळ मुद्दा म्हणजे जो पर्यंत देशांत काय कमी आहे ह्या गोष्टी लोक प्रांजळ पणे मान्य करत नाहीत तो पर्यंत त्यांत सुधारणा होणे शक्य नाही. मोदी ह्यांनी संडास ह्या विषयवार इतकी भाषणे दिली कि त्याच्यावर टीका झाली होती कि पंतप्रधानांनी अश्या विषयवार बोलणे योग्य आहे का ? पण ते बोलले म्हणून थोडाफार तरी बदल आला कि नाही ? स्वच्छ भारत स्कीम बहुतांशी फोटो=ओप म्हणू न वापरली गेली तरी थोडा बदल तरी समाजांत दिसून येतो कि नाही ?

बुद्धिमान लोकांना अमेरिकेत किंवा तत्सम देशांमधे भरपूर संधी आहेत हे तर सगळ्यांनाच मान्य आहे. पण कधीतरी अमेरिकेच्या दुसर्‍या बाजूवर देखील चर्चा व्हायला हवी. विशेषत: भारताबद्दल बोलताना भारतात 'काय नाही' याची चर्चा बरीच होते पण अमेरिकेत काय नाही किंवा भारत आणि अमेरिका यांची तुलना करता अमेरिका भारताच्या तुलनेत कुठे कमी पडते याची चर्चा फारशी होत नाही. ती व्हावी हा या लेखाचा दुसरा उद्देश आहे. अमेरिकेतल्या भारतीयांबाबत वर्णद्वेषाचं प्रमाण वाढतंय का? भारतात काय कमी आहे यावर जीतकी आग्रही मते या धाग्यावर मला दिसत आहेत तितकी उपरोक्त ठळक गोष्टींवर येताना दिसत नाहीत. याचा अर्थ एकतर तिकडे सगळे आलबेल व १०० टक्के चांगल्याच गोष्टी आहेत असा घ्यायचा का? की परदेशातील वाईट गोष्टी कबूल करण्यात परदेशस्थ भारतीयांना कमीपणा वाटतो? गेल्या काही महिन्यात एका तूनळीवर ऑस्ट्रेलियातील विद्यार्थ्यांची मुलाखत पाहण्यात आली. त्यामध्ये तेथील विद्यार्थ्यांनी परदेशात शिकायला गेल्यामुळे किती आर्थिक ताण येतो, तेथे कसं जूळवून घ्यावं लागतं याबाबत माहिती दिली. त्यामधल्या बऱ्याच जणांनी शैक्षणिक कर्ज घेऊन तो देश गाठला होता व तिथंच राहून पैसे मिळवून कर्ज फेडलयाशिवाय भारतात परत येता येणं शक्य नव्हतं. एका मुलीचा स्पेशलायजेशन विषय तेथे कायमचे वास्तव्य करण्यासाठीच्या अटीमध्ये बसत नव्हता. हे तीला खूप उशीरा कळाले. तीला आता भरतात परत यायचंय परंतू तीच्या आईवडीलांनी तीला कर्ज फेडल्याशिवाय भारतात परत यायचं नाही असं स्पष्ट सांगतीलं. कारण तिथलं महागडं शिक्षण घेऊन इथे कमी पगारावर नोकरी करुन हप्ते फेडता येणे शक्य नव्हते. एकाही विद्यार्थ्यांला भारतात परत यायचंच नाही असं दिसत नव्हतं. परंतू त्यांना एकूण अर्थकारणामुळे (शैक्षणिक कर्ज फेडणे+नंतरचे स्थैर्य मिळण्याकरीता) तिथेच राहणं भाग होतं असं एकंदरीत त्यांच्या बोलण्यातून वाटलं. तिथं ती मुलं वाट्टेल ते काम करत होती. मग असं वाटलं की इथंच शिकून थोड्या कमी पगारात आपल्या माणसात राहूनही चांगलं आयुष्य जगता येणे शक्य आहे. परंतू आपणच आपल्या अपेक्षा वाढवल्या आहेत. असो. अशा प्रकारच्या काही बाजूंवर परदेशस्थ भारतीय प्रामाणिकपणे व्यक्त झाले तर बऱ्याच पालकांना आपल्या मुलांना त्यानुसार मार्गदर्शन करता येईल. अन्यथा धागा भरकटलेला आहेच.

मुळात भारताची तुलना लगेच अमेरिकेशी किंवा युरोपियन राष्ट्रांशी करणे चुकीचे आहे. हा आपले ध्येय मात्र त्यांच्यासारखे पुढारलेले बनणे असले पाहिजे. फार फारतर आपण दहा वर्षां पूर्वीचा भारत आणि आजचा भारत ह्यांची तुलना करायला पाहिजे.खरतरं एखाद्या देशासाठी १० वर्षं हा काळ सुद्धा अतिशय कमी आहे. पण एका दशकात आपली दिशातरी योग्य आहे का याचे निपक्ष विश्लेषण तज्ज्ञांकडून व्हायला पाहिजे.

ज्याप्रमाणे भारतीय लोक भारताबाहेर दीर्घ मुदतीच्या वास्तव्यास सर्रास जातात तसे भारतात दीर्घ मुदतीकरिता वास्तव्यास लोक येत असतील का ? असल्यास कोणत्या देशातून (नेपाळ व बांग्लादेशातून येतात, पण त्या खेरीज ) ? त्यांचे भारतात स्थायिक होण्याचे कारण / प्रेरणा काय असाव्यात ?

एखादे मूल अमेरिकन भूमीवर जन्माला आले तर त्याला अमेरिकन नागरिकत्व मिळते का? म्हणजे, एक भारतीय गरोदर स्त्री आठव्या महिन्यात अमेरिकेला गेली आणि तिथे महिना-दोन महिने राहून तिने आपल्या बाळाला जन्म दिला तर त्या नवजात अर्भकाला आपोआप अमेरिकन नागरिकत्व मिळते का?

हे लोक परदेशात जात आहेत त्यामागे नक्की कारणे काय आहेत? सध्याचे माहित नाही पूर्वीची काही करणे = १) तेवढ्याच श्रमात जास्त भौतिक सुखे २) जिन्यासा/ क्षेत्रातील पुढील शिक्षण ३) बचत ( ती होतेच असे नाही कारण खर्च हि त्ववढेच असतात + शिवाय आयकर ) साधय यातील काही करणे बाद असतील परंतु साधय सुद्धा बाहेर कायमचे का लोकांना जावे वटतटे हे स्थानिक भारतीय जास्त चांगले सांगू शकतील हि करणे असू शकतात १) स्पर्धा २) तेवढ्याच श्रमात जास्त भौतिक सुखे या लोकांना भारत इतका नकोसा का झालाय? काहींना तसे वाटत असेल पण म्हणून ते लगेच देशद्रोही वगैरे ठरत नाहीत... एवढेच नमूद करू इच्छितो भारतात संधी मिळत नाही म्हणून हे लोक जात आहेत का? म्हणजे स्पर्धा या दृष्टीने हो असावे किंवा अजूनही भारतातील वेगवेगळ्या ष्ट्रातील अर्थाजनाची तफावत या शिवाय महागाई हे असेच ब्रेनड्रेन चालू राहिले तर आधीच बनाना कंट्री असलेल्या आपल्याच देशाची अवस्था अजून बिघडणार नाही का? भारतात भरपूर हुशार लोक आहेत त्यामुळे हि चिंता नसावी गोर्‍यांच्या या देशांमधे भ्रष्टाचार कमी असेल तर तो कमी का आहे? पदोपदी भ्रष्टचार फारसा नाहीये... करणे काहीही असोत पण जगभरचे तत्व हे कि "पोट भरलेले असले" कि मग भ्रष्टचाराची गरज पडत नाही पाश्चिमात्य देशात हे त्यांनी बऱयापैकी जुळवले आहे म्हणून केवळ लोकसंख्या कमी आहे म्हणून या गोर्‍या लोकांच्या देशात समस्या कमी आहेत का? कमी लोकसंख्येचं उपयोग होतो नक्की ,, अर्थवयवस्थेवरील ताण कमी होतो अजून एक म्हणजे म्हातारपणी भारतात रहायला यावं अशीही एक बाजू आहे. हातीपायी हिंडता येतं तोवर अमेरिका, ब्रिटन, ऑस्ट्रेलिया सारखे समृद्ध देश आणि शरीर थकू लागलं की भारत गाठायचा. हा प्रकार म्हणजे "खोबरं तिकडं चांगभलं" असा नाही का? हे फार थोड्यानं जमते ... कारण तो पर्यंत नातवंडे तिकडे आणि आपण इकडे असे होते... पण कधीतरी अमेरिकेच्या दुसर्‍या बाजूवर देखील चर्चा व्हायला हवी. हो मान्य देशादेशाप्रमाणे होऊ शकते ( वेगळे लिहीन वेळ मिळाला कि ) साधारण कानडा / ऑस्ट्रेलिया / न्यू झीलंड हे एका समूहात अमेरिका जरा वेगळी असावी पाश्चात्य लोक आपल्या पॅशनला खूप महत्व देतात हे खरं आहे का? बर्यापैकी .. कारण परत तेच खाऊन पिऊन सुखी मग बाकी गोष्टींकडे वेळ देत येतो अर्थात " सुखी " हा वेगळा विषय आहे ज्या छंदाचा पैसे मिळवायला फारसा उपयोग नाही असे छंदीफंदी जीवन जगण्यासाठी लागणारा पैसा हे पाश्चात्य लोक आणतात कुठून? एकतर स्वतः बचत करून मग किंवा सरकारी मदत ( प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष ) यात आयकर भरणे हे गृहीत आहे अमेरिका किंवा तत्सम देशांमधे कर्जे काय पाहून दिली जातात? कोणते कर्ज ? भारतप्रमाने " पत " शिक्षण थोडेफार ,इत्यादी फार फरक नसावा

हे लोक परदेशात जात आहेत त्यामागे नक्की कारणे काय आहेत? या लोकांना भारत इतका नकोसा का झालाय? भारतात संधी मिळत नाही म्हणून हे लोक जात आहेत का?

भारतातील परिस्थिती चांगली, की वाईट यावर वाद करण्यापेक्षा या मुख्य प्रश्नाच्या अनुषंगाने प्रत्येक सदस्याने स्वतःच्या बाबतीत किंवा स्वतःच्या जवळच्या व्यक्तीच्या बाबतीत (ज्याचे जीवन तुम्ही जवळून पाहिले आहे वा त्याचे अनुभव वा विचार त्याने तुम्हाला तपशीलाने सांगितले आहेत) उत्तर द्यावे असे मला वाटते सर्व सदस्यांनी या प्रकारे उत्तर दिल्यास चर्चा आपसूकच पुर्ण होईल. उगाच कुणातरी "क्ष" व्यक्तीची अर्धवट माहित असलेली जीवन गाथा लिहून त्या अनुषंगाने काहितरी निष्कर्ष काढण्यात फारसा अर्थ नाही असे मला वाटते. म्हणजे तुम्ही यापैकी कोणत्या वर्गात मोडता ते नमूद करुन तुमचे विचार विस्ताराने लिहा असे मी सुचवेन १) मी भारताबाहेर अमूक देशात स्थायिक झालो आहे- आणि मला दीर्घकाळ (अगदी निवृत्तीनंतरही) भारताबाहेरच रहावेसे वाटते अ) या निर्णयामागचे माझे कारण असे आहे - ब) तसेच भारतातल्या "या" गोष्टींना मी मुकत आहे किंवा त्या इथे मिळाव्यात असे मला आवर्जुन वाटते २) मी भारताबाहेर अमूक देशात स्थायिक झालो आहे (किंवा झालो होतो)- पण मला काही काळाने - (खास करुन निवृत्तीनंतर) भारतात परत जायचे आहे (किंवा परत आलेलो आहे) - अ) भारत सोडण्यामागचे माझे कारण ब) भारतात परत जाण्यामागचे कारण ? क) परदेशातील या गोष्टींना मी मुकत आहे किंवा त्या भारतात मिळाव्यात असे मला आवर्जुन वाटते ३) मी भारताबाहेर अमूक देशात स्थायिक झालो आहे (किंवा झालो होतो)- आणि भारतात परत जायचे की नाही याबाबत मी अजून ठरवू शकलेलो नाहीये ४) मी कधीच भारताबाहेर स्थायिक झालो नाही आणि तशी फारशी इच्छाही नाही- याकरिता माझी कारणे भारतातही रहायला मला आवडतेच त्याची ही कारणे पण भारतातील या गोष्टी आवर्जुन बदलल्या जाव्यात असे मला वाटते. तसेच भारताबाहेर न जाण्याने माझे हे नुकसान झाले याचीही मला जाणिव आहे ५) मी कधीच भारताबाहेर स्थायिक झालो नाही पण "या अमुक" काही देशांत मला जायला आवडेल पण तशी संधी न मिळाल्यासही मला खंत नाही. भारतातही रहायला मला आवडतेच त्याची ही कारणे पण भारतातील या गोष्टी आवर्जुन बदलल्या जाव्यात असे मला वाटते.तसेच भारताबाहेर न जाण्याने माझे हे नुकसान झाले याचीही मला जाणिव आहे - आता माझ्या पुरतं मी ४ वा ५ या प्रकारात मोडतो. म्हणजे मी कधीच भारताबाहेर गेलो नाही. यापुर्वी भारताबाहेर जावे असे प्रकर्षाने वाटले नाही. फार प्रतिभावान नसलो तरी अगदीच मठठ प्रकारतला मी नक्कीच नाही त्यामुळे संधी मिळाल्याही असत्या पण मी अशा संधींच्या शोधात फारसा नव्हतोच. आता वाटते न्युझीलंड या देशात जायला आवडेल - पण माझ्या क्षेत्रात तिकडे संधी फारशा नाहीत त्यामुळे संधी नाही मिळाली तरी खंत नाही. परदेशात न जाण्यामागची कारणे - दुसर्‍या देशात जावून तिथल्या चालिरीती, तिथले कायदे, नियम समजून घेणे त्याप्रमाणे जगायला शिकणे, तिथल्या हवामानाशी जुळवून घेणे ई ई मला बरेच आव्हानात्मक आहे असे मला नेहमीच वाटले. झालेच तर परदेशात अनेक कामे स्वतःच करावी लागतात घरगुती कामांना नोकर मिळत नाही किंवा तिथल्या पगारात ते परवडत नाहीत. त्याउलट भारतात दरमहा लाखभर पगार असणारी व्यक्ती देखील नोकरांंच्या पगारावर फारतर दहा ते पंधरा हजार रुपये खर्च करुन जवळपास अजिबात घरकाम न करता आरामात जगू शकते. दुसरे असे की मला भारतात - ते ही पुण्यात म्हणजे ज्या शहरात मी मोठा झालो त्याच ठिकाणी चांगल्या नोकरीच्या संधी मिळत गेल्या मग मला बाहेर जायची गरज पडली नाही. मला वाटते की परदेशी जाण्याचे कारण म्हणजे तिथल्या चलनात मिळणार्‍या पगारातुन चांगल्यापैकी बचत कमी कालावधीत होते पण मला तशी गरज वाटली नाही. तिशीच्या आत मी स्वतःचा फ्लॅट घेतला, चाळीशी ओलांडताना पुर्ण कर्जही फेडले. माझ्या भारतातील आवर्जुन बदलल्या जाव्यात या गोष्टी - वाहतुक कोंडी, खराब रस्ते (खासकरुन शहरातले - महामार्ग आता सुधारलेत बहुधा), बेशिस्त वाहतुक , भटके कुत्रे , रस्ते अडवून होणारे उत्सव, मिरवणूका, कायदा सुव्यवस्थेची अंमलबजावणी (अचानक रात्री १२ वाजता फटाके वाजू लागले की डोकं फिरतं) , ध्वनी प्रदूषण ई भारताबाहेर न जाण्याने झालेले नुकसान - आय टी क्षेत्रात करिअरमध्ये ऑनसाईट जाण्याने पुढेही अधिल चांगल्या संधी मिळतात. अर्थात मी फार जास्त महत्वाकांक्षी नाही, आहे त्या करिअर मध्ये समाधानी आहे.