आयटीवाले !

हे क्षेत्रच जेंव्हा बाल्यावस्थेत होते तेंव्हा बंगलोर मधे ह्या क्षेत्रा साठी लागणारे मनुष्यबळ मुबलक होते हे कशावरुन म्हणता येईल ? मुंबई मधे ह्या क्षेत्रात काम करणारी जास्तीत जास्त मंडळी ही मुंबई बाहेरची आहेत. ही मंडळी, त्यांना काम अन्य शहरात मिळाले तर ते तीथे जातील. घरच सोडायचे असेल तर कुठेही जाता येईल. बाकी तुम्ही म्हणता ते पाणी आणि वीजेची परिस्थीती ही इतकी बिकट नाही (विहिरीत उतरून तासंतास कळशीभर पाणी चमच्याने .....वगैरे ). आता तर मंबईत सुध्दा २०% पाणी कपाती मूळे त्रास सुरु झाला आहे. १९९६-९७ मधे सतत वीज जाणे हे बँगलोर मधे मी स्वतः अनुभवले आहे. दुरद्रूष्टीची गरज आहे. ज्या लोकांची मेट्रो मधे ऑफिसेस आहेत ते त्यांची एक छोटी शाखा लहान शहरात सुरु करु शकतात.

नागपूर अन भोवतालच्या दोनशे अडीचशे किमी त्रिज्येतले अभियंते गेल्या दोन दशकांत प्रामुख्याने बंगरुळू, हैद्रबाद अन पुणे येथून सुरुवात करून मोठ्या संख्येने सर्वच मा.तं. कंपन्यांमध्ये पोचले. मी देखील त्यापैकीच एक. सुरुवातीच्या काळात नागपूरमध्येच नोकरी करायला मिळण्याची संधी असती तर यापैकी मोठ्या प्रमाणात हे अभियंते लांब गेले नसते. राजकीय अदूरदर्शीतेचा मुद्दा मी माझ्या पहिल्याच प्रतिसादात मांडला आहेच.

अरे अभ्या, आपल्याकडं एकंदरच माणसाकडं नि त्याच्या आयुष्याकडं बघण्याचा दृष्टीकोन चुकीचा आहे. हे आयटीवाले सुविधा देतात त्यामध्ये कदाचित क्लायेन्टकडून आलेला दट्ट्या सुद्धा असेल की कमीत कमी एवढ्या सुविधा पुरवाव्यात. आमच्या कंस्ट्रक्शन लाईन मधल्या मजूर लोकांना आठवड्यात चार वेळा चिकन दोन वेळा अंडी दिली की ती सुविधा भरपूर वाटते. मजूरीचं स्वरुप वेगळं असतं नि त्यानुसार होणारे लाडही वेगळे.

गैरसमज झाला बरं का तुमचा... ही जी 'मिनिमम रीक्वायरमेंट' आहे ती प्रत्येक ठिकाणी लागू आहे. जे लागू करत नाहीत त्यांना त्यातली गोम कळली नाही म्हणून.... आता आयटीमधेच ही सक्ती किंवा मुभा का? तर आयटी ही इंडस्ट्री आहे. म्हणजेच इंडस्ट्रीला इंडस्टीसारखे वागवणारे आले. जेव्हा गाय घराचीच असते तेव्हा ती रानोमाळ भटकते, आपले आपण काय-बाय खाते, घरी येते. घरचे जेवढं निघेल तेवढं दूध काढून समाधानी असतात. त्याविरूद्ध इन्डस्ट्रीयल मिल्कींग मधे गाय जास्तीत जास्त दूध कसे देइल यावर असंख्य संशोधक काम करतात. त्यातून वेगवेगळे सल्ले-प्रयोग देतात-करतात. गायीला कसे वागवले म्हणजे जास्त दूध मिळेल याचीच चिंता असते. आता आयटीकडे या. इथे मनुष्य व त्यांचा मेंदू हेच रीसोर्स आहे. याची जेवढी जास्त काळजी घेतली जाईल तेवढा जास्त चांगला परफॉर्मन्स मिळेल हे साधं गणित. साधं असलं तरी अनेक प्रयोगांतून-संशोधनांतून पुढे आलंय. आपली कार्यक्षमता (म्हनजे कंपनीची) वाढवण्यासाठी काय करावे लागेल किंवा चुका का घडतात यावरच्या संशोधनातून असे लक्षात आले की बुद्धीजीवी मनुष्यास त्याचे काम चांगले करण्यासारखे वातावरण असेल तर त्याची कार्यक्षमता कैक पटीत वाढते. यात येण्याजाण्यापासून ते ऑफिसच्या वातावरणापर्यंतचे घटक ह्या कार्यक्षमतेवर चांगला-वाईट परिणाम करू शकतात हेही लक्षात आले. उदा. बसण्याची जागा शरीरास आरामदायक नसेल तर मेंदूचा काही भाग त्या अवघड परिस्थितीवर काही प्रमाणात लक्ष केंद्रित करतो. त्यामुळे जे काम हातात आहे, ज्याचे भविष्य पूर्णपणे मेंदुवर अवलंबून आहे त्या कामास पूर्ण न्याय देण्यास मेंदू कमी पडतो. लक्ष विभाजीत होते. प्रोडक्शन कमी होते. चुका वाढतात. हे जेव्हा आयटीच्या मोठ्या कंपन्यांना लक्षात आले तेव्हापासून ते कामगारांना प्रचंड सुविधा देण्यास पुढे आले, कारण केवळ त्यावरच त्यांचे अ‍ॅन्युअल रिपोर्ट्स व स्टॉकचे रेट अवलंबून आहेत म्हणून. कारखानदारी मधे जिथे बरेचसे काम यंत्रांद्वारेच होते तिथे मनुष्य देखरेख किंवा हाताने काम करणे यासाठी उपलब्ध असतो. एखादा कामगार यांत्रिकपद्धतीने एखादी वस्तू जसे पंखा बनवणे, रेडीयो बनवणे, सायकल बनवणे असं काम करतो तर तिथे त्याला कौशल्य लागतं, बुद्धी व मेंदूची एकाग्रतेची तेवढी प्रचंड आवश्यकता नाही जितकी आयटीमधे आहे. कारखान्यात जुळणी करत असतांना तो मनुष्य 'महिना संपत आलाय, आता कुणाकडे उधारी करायची, देणी कशी फेडायची' याच्या प्रचंड तणावात असूनही कंपनीस आवश्यक इतके प्रॉडक्शन देऊ शकतो. हीच परिस्थिती कोड लिहिणार्‍या किंवा दुरुस्त करणार्‍या संगणक अभियंत्यास घातक आहे. कारण त्याची चुकलेली एक लाइन वा डॉट त्याला ते काम परत परत करायला भाग पाडू शकतो, कंपनीचा परफॉर्मन्स घटतो आणि त्याची स्वतःची पतही. कारखानदारीत यंत्र बनवणार्‍यांचे अतोनात महत्त्व आहे, जे लाड आहेत, ते तेच यंत्र चालवणार्‍यांचे नाही. आता कारागीरी किंवा कला, जसे सुतारकाम किंवा मिस्त्रीकाम. हे सरावाने येणारे कौशल्य आहे. यात सुरुवातीस प्रचंड मेहनत घेऊन हे कौशल्य आत्मसात केले की पुढे निरंतर कामाने ते अधिक अधिक मजबूत होत जाते. एक स्थिती अशी येते की त्या ठिकानी कारागीर अगदी गप्पा हानत, शिव्या घालत, इकडे तिकडे बघत ते काम करू शकतो. कारण नवनिर्मिती असली तरी ते सृजन नाही. आयटीत हे शक्य आहे का? कितीही मोठा कोडर असला तरी तो वरील अवस्थेत अचूक कोड लिहू शकेल किंवा दुरुस्त करू शकेल काय हे आयटीधुरिणांनी सांगावे. पुढचा मुद्दा निव्वळ कला किंवा उपयोजित कला, ज्यात तुम्ही स्वतः आहात असे कळते. इथे आयटीसदृश्य परिस्थिती आहेच. पण इथे वरील तिन्ही गोष्टींचा संगम होतो. सरावाने सहज होत जाणारे कौशल्य एकाग्र बुद्धिने वापरले जाते. इथे पण मेंदूस एकाग्रता लागतेच, पण कलेचा एक अनामिक डोळा अनावधनाने झालेल्या चुका लगेच लक्षात आणून देतो. चुकलेले रंग, आकार, शब्द तिथल्या तिथे बदलले जातात. ही प्रोसेस नकळत होत असते. ती उपजत असते. शिकवून येत नाही. शिकवून फक्त तंत्र आत्मसात होते, कला नाही. तर कलेच्या क्षेत्रात आरामदायक वातावरणाची जरूर असली तरी ती प्रॉडक्शन क्षमतेवर परिणाम करेलच असे नाही. तरीही मोठमोठ्या जाहिरात संस्था आयटीसारखे वातावरण आयटीच्या आधिपासून राखून आहेत. मनुष्य आणि त्याची बुद्धी हेच आयटीमधे 'सबकुछ' आहे. तिथे चुकीस मुभा नाही, पर्यायी व्यवस्था नाही. अशा मनुष्यबळास सांभाळणे, त्याकडून जास्तीत जास्त उत्पादन करवून घेणे ह्यालाच प्राधान्य आहे. त्यामुळे डोक्याला ताप देतील अशा सगळ्या गोष्टी त्यांच्या मार्गातून दूर केल्या जातात. अगदी कामगारांचे व्यक्तिगत करव्यवस्थापन पासून पासपोर्ट विजापर्यंत कंपन्या मदत करतात, मुलांसाठी पाळणाघरं चालवतात, अजूनही काय काय. त्यामुळे लाड होतात असा गैरसमज आहे बाहेर. इंडस्ट्रीयल मिल्किंगमधल्या गायींना वेळच्या वेळी कसदार खाणं, वैद्यकिय देखभाल, चळांना त्रास न होता दूध काढणार्‍या मशिन, राहण्याची अत्याधुनिक व्यवस्था, अल्टीमेट स्वच्छता हे सगळं मिळतं म्हणून रानोमाळ भटकणार्‍या गायीने तिच्याकडे असूयेने पाहणे कितपत बरोबर...?