मगं ! आज काय वाचताय ?

धर्मराज सर - वाचुन झाले असेल तर मला मिळेल का पुस्तक? त्यानिमित्ताने भेट होइल.

मी सध्या The Mahabharata Secret वाचतोय. लेखकः Christopher C. Doyle अत्यंत थरारक आणि वेगवान कथानक. बाकी, वाचून पुर्ण झाल्यावर....

लक्ष्मण लोंढे लिखित 'लक्ष्मणझुला’ या पुस्तकाबद्दलचा माझा जुना प्रतिसाद इथे डकवतो: हे पुस्तक हा ३० लेखांचा संग्रह आहे. मूळ लेख पूर्वी ‘अंतर्नाद’ मासिकात सदर रूपाने प्रसिद्ध झाले होते. हे पुस्तक म्हणजे ललितगद्याचा एक उत्कृष्ट आविष्कार आहे. त्यातील लेख हे निसर्ग, विज्ञान आणि सौंदर्य या त्रिमूर्ती भोवती गुंफलेले आहेत. ‘प्रकृती कडून संस्कृतीकडे’ या लेखात हे स्पष्ट केले आहे की उपाशी पोटाने संस्कृतीच्या गप्पा मारता येत नाहीत पण, निदान पोट भरल्यावर तरी माणसाने संस्कृतीकडे वळले पाहिजे आणि तिचा मूलाधार आहे ती प्रेमभावना. माणसाने पर्यावरणाची जी नासधूस चालवली आहे त्यावरील मार्मिक टिपणी एका लेखात केली आहे. निसर्गाने माणसाला हवा, सूर्यप्रकाश, पाणी, जमीन यासारख्या गोष्टी अगदी फुकट दिल्या आहेत पण आपण त्यांची हवी तेवढी कदर केलेली नाही याची जाणीव त्यातून होते. स्थापत्यशास्त्रातल्या प्रगतीचा माणसाला केवढा गर्व असतो. पण जेव्हा आपण सफेद मुंग्यांनी तयार केलेल्या ५-६ मीटर्सच्या उंचीची वारूळे बघतो तेव्हा या नैसर्गिक चमत्कारापुढे आपल्याला नतमस्तक व्हावे वाटते याचे भान आपल्याला एका लेखातून येते. ‘कांचनमृगाच्या शोधात’ हा आपल्याला आत्मपरिक्षण करायला लावणारा लेख. ‘प्रगती’ कशाला म्हणायचे या मुद्द्याभोवती गुंफलेला हा लेख. प्रगतीचा आपण लावलेला ‘सतत वाढ’ हा निकष लेखकाच्या मते चुकीचा आहे. वाढ आणि विकास यातील फरक अगदी चांगल्या प्रकारे समजावून लेखक सुचवतो की प्रगतीची एकमेव फूटपट्टी पैसा हीच नसली पाहिजे. पुस्तकाच्या मध्यात असलेला ‘हृदया हृद्य येक जाले’ हा लेख तर खरोखरच कळसाध्याय म्हणावा लागेल. आता अतिप्रगत संगणक युगात माणूस माणसाशी ‘जोडला’ गेलेला आहे खरे पण तो केवळ मेंदूने. त्याबरोबर माणसे एकमेकांशी हृदयाने जोडली गेली आहेत का हा लेखकाने उपस्थित केलेला प्रश्न आपल्याला अंतर्मुख करून जातो, नव्हे, सतावतो. ‘एक टक्क्याचा खेळ’ हाही एक विचारप्रवर्तक लेख. आपला समाज हा असंख्य गटातटात विभागला गेला आहे. अशा विविध गटांची टक्केवारी काढून मग अल्पसंख्य गटांना कमी लेखण्याचे वा हिणवण्याचे प्रकार सतत चालू असतात. या संदर्भात एका मूलभूत शास्त्रीय सत्याकडे लेखक आपले लक्ष वेधतो. ते म्हणजे मानव आणि चिपांझी माकड या दोघांच्या ‘डीएनए’ मध्ये फक्त १ टक्क्याचा फरक आहे. म्हणजे, अखिल मानवी संस्कृतीच फक्त १ टक्क्याची संस्कृती आहे. तेव्हा अजून माणसामाणसांत भेद वाढवणारी टक्केवारी आपण गाडून टाकायला हवी आहे की नाही? .. तर असे एकाहून एक सरस लेख असणारे हे पुस्तक. प्रत्येक लेख सरासरी ४ पानांचा. हेही एक आकर्षण. निसर्ग –विज्ञान- तत्त्वज्ञान यावरचे सोप्या भाषेतील सुरेख चिंतन. हे पुस्तक माझ्या संग्रही गेली १७ वर्षे आहे. साधारणपणे १०-१२ वर्षांनंतर आपल्या संग्रहातली काही पुस्तके ‘शिळी’ वाटू लागतात. पण हे पुस्तक त्याला नक्कीच अपवाद आहे. दर ३ महिन्यातून मी ते एकदा बाहेर काढतो, त्यातील एखाद्या लेखाचा मनापासून आस्वाद घेतो. आयुष्यभर जवळ बाळगावे असे हे पुस्तक आहे.

सध्या "अर्थात" -अच्युत गोडबोले वाचून संपवत आणलेय. नंतर "समिधा"- साधना आमटे किंवा "पर्व" - भैरप्पा चालू करणार.

पुस्तकाचे नाव : डेव्हिल्स अल्टरनेटिव्ह मुळ लेखक : फ्रेडरिक फोरसिथ मराठी अनुवाद : रमेश जोशी प्रकाशक : राजहंस प्रकाशन किंमत : रु. ३२०.०० फक्त कथा साधारण १९८२ च्या सालात सुरु होते. रशियात गव्हाच्या पिकावर चुकीची रसायने फवारली गेल्यामुळे संपुर्ण देशातलं गव्हाच पीक नष्ट होऊन दुष्काळ पडणार आहे. रशियाला अमेरिकेकडून अल्प दरात कित्येक टन गहू हवा आहे पण त्याबदल्यात त्यांना त्यांची लष्करी ताकद कमी करावी लागणार आहे, त्यात युक्रेन मधील काही राष्ट्रवादी मंडळी रशियन केजीबी प्रमुखाला ठार मारतात. ती बातमी त्यांना इस्त्रायलच्या भुमिवरुन जाहिर करायची असते. मात्र ते पळून जात असताना जर्मनी च्या ताब्यात सापडतात. रशिया ला त्यांना जर्मन तुरुंगातच ठार करायचे आहे पण त्या अगोदरच त्यांना सोडविण्यासाठी त्यांचे काही मित्र नेदरलँडमधे एक तेलवाहू नौकेचे अपहरण करतात. रशिया, अमेरिका, इंग्लंड आणि जवळपास १० युरोपियन राष्ट्रे या नाट्यात ओढली जातात. शेवटपर्यंत उत्सुकता ताणून धरणारी कादंबरी एकदा वाचावी अशी नक्की आहे.

अ‍ॅलीस्टर मॅक्लीन यांनी लिहिलेले आणि अशोक पाध्ये यांनी अनुवादित केलेले मेहता बुक पब्लीकेशनने प्रकाशित केलेले हे पुस्तक नुकतेच वाचून संपविले. दुसर्‍या महायुद्धातील काही नाझी गुन्हेगार जर्मनीतून पळून इतर देशांत आश्रय घेतात. एक चित्रपट बनविणारी कंपनी स्थापन करुन तिच्याआडून उत्तर ध्रुवाजवळील बेअर आयलँड बेटावर चित्रपटाचे चित्रीकरण करण्याच्या मिशाने तेथे नाझींनी लपविलेला खजिना ताब्यात घेण्याची योजना बनविली जाते. मात्र ब्रिटीश ट्रेझरीचा एक अधिकारी डॉक्टर बनून त्यांच्याच जहाजावरुन प्रवास करतो, प्रवासादरम्यान आणि बेटावर पोहोचल्यावर ताफ्यातील बर्‍याच सदस्यांच्या हत्या होतात. शेवटी गुन्हेगार शोधला जातो. अ‍ॅलीस्टर मॅक्लीन यांचे हे पुस्तक मला जरा रटाळच वाटले. खुनी शोधण्यासाठी डॉक्टर (ट्रेझरी ऑफीसरने) काही विशेष बुद्धीमत्ता पणाला लावली असे वाटत नाही. त्याल बहुतेक गुन्हेगार पहिलेच ठाऊक असतो. त्याचा मुळ उद्देश खजिना ताब्यात घेणे हा असतो. मात्र त्याने खुनी शोधण्यासाठी केलेली धडपड दाखविण्यातच बरीचशी पाने खर्ची पडली आहेत. मधेमधे कादंबरी अतिशय संथ झाली आहे. अशा प्रकारचे लेखन आवडण्या र्‍यांनी ही कादंबरी एकदा वाचण्यास हरकत नाही. मात्र नाही वाचली तरी फारसे काही गमावण्यासारखे नाही.

चांगला धागा. वाचतेय.

अंबानी & सन्स - लेखक : हॅमिश मॅकडोनाल्ड. गेल्या कित्येक दिवसांपासून हे ३६६ पानी पुस्तक वाचून पूर्ण करायचा प्रयत्न करतोय, पण १३५ पानांच्या पुढे जाता आले नाहीये अजून :-)

अंबानी & सन्स ही जगातील श्रीमंत कुटुंबाच्या संघर्षाची कथा आहे. शून्यातून आपले विश्व निर्माण करणाऱ्या धीरुभाईंची रिलायन्स ही कंपनी भारतातील प्रमुख उद्योगांपैकी एक आहे. २००२ साली त्यांचे निधन झाल्यानंतर त्यांची मुले अनिल आणि मुकेश यांनी कंपनीची जवाबदारी आपल्या शिरावर घेत तिचा आणखी विस्तार केला. अंबानी यांच्या कथेत आधुनिक भारताच्या विकासाची मोठी गोष्ट सामावलेली आहे. त्यात फक्त आर्थिक सत्तेबाबत माहिती नाही तर सरकार आणि मोठा उद्योजक यांच्यातील गुंतागुंतीच्या संबंधाबाबतही बरेच काही आहे.

फावल्या वेळात अमेझॉनवर खिडकी खरेदी करत असताना हे पुस्तक नजरेस पडले. आपणच माणूस असताना लेखक "माणूस आपल्याला कुठे घेऊन जाईल" असा प्रश्न विचारतोय हे रोचक आहे. पुस्तकाची तोंडओळख आणि अमेझॉन आणि गुड रिडसवर वाचकांचे अभिप्राय वाचले आणि लगेच ऑर्डर केलं. माणूस आणि तंत्रज्ञान हा विषय आहे पुस्तकाचा.

पुस्तकाचे नाव : डॉ. नो. मुळ लेखक : इयान फ्लेमिंग मराठी अनुवाद : विजय देवधर प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस किंमत : रु २६०.०० फक्त जनु बांडे उर्फ जेम्स बाँड मालिकेतला पहिला चित्रपट डॉ. नो. या पुस्तकावर आधारीत आहे. शॉन कॉनरी हा यात जेम्स बाँड च्या भुमिकेत आहे. जमैका बेटावरील ब्रिटिश सिक्रेट एजंट जॉन स्ट्रेंजवेज आणि त्याची साहाय्यिका मेरी ट्रुब्लड एका संध्याकाळी अचानक गायब होतात. त्यांचे काय झाले हे शोधण्यासाठी जेम्स बाँडला जमैकाला पाठविण्यात येते तिथे त्याची गाठ डॉ. नो शी होते आणि मग पुढे काय काय घडतं ही मजा पुस्तक वाचण्यातच आहे. बाँडपट म्हटला की उत्तम हत्यारे, वेगवेगळी चित्रविचित्र उपकरणे आणि अचाट साहसे हे ओघाने आलेच. मात्र या कादंबरीत चित्रविचित्र उपकरणांचा म्हणावा तेव्हढा सुळसुळाट नाही. बहुतेक ही नंतरच्या काळातली प्रगती असावी. शत्रुच्या निर्दालनाबरोबर काही अतिमहत्त्वाच्या 'कामां'ची जबाबदारी देखील बाँडवर असते हे आपण सारे जाणताच. ही कादंबरी ३२२ पानांची आहे आणि ते महत्त्वाचे काम करण्यासाठी जेम्स बाँडला चक्क ३२० व्या पानापर्यंत वाट पहावी लागते. हे माझ्या दृष्टीने एक आश्च्यर्यच आहे. शिवाय ह्यातला बाँड चक्क दिलाने विचार करणारा देखील आहे. "एम" च्या पोस्टवर सध्या 'मॅडम सर' नाही तर केवळ 'सर' आहेत. असो, पुस्तक एकदम मस्त ! एकदा नक्कीच वाचा !

मी सध्या " इस्रायलची मोसाद" आटोपली, (पंकज कालुवाला) आता " बॉन्ड.....जेम्स बॉन्ड" चालुय (डॉ. श्रीकांत मुंदरगी) पुढचे " पहिले महायुद्ध " (दत्ता कुलकर्णी)

थॉमस वूल्फ लिखित "यू काण्ट गो होम अगेन" वाचतोय. अमेरिकेत प्रिंट झालेली युज्ड कॉपी आहे. नवीन खूपच महाग होती. ही वापरलेली प्रत मला अ‍ॅमेझॉनवरून दीड महिन्याने मिळाली (रु. ५७० ला). कथानक १९२९-३० च्या दरम्यान घडते. जगण्याची एकच दिशा - पुढची ही या कादंबरीची थिम आहे. कादंबरी १९३८ मध्ये प्रकाशित झाली. इंटरेस्टिंग आहे पण जरा समजायला अवघड आहे. नुकतीच खालील पुस्तके संपवली: टू किल अ मॉकिंग्बर्ड - हार्पर ली - एक नंबर पुस्तक! अ‍ॅनिमल फार्म - एक्सलंट! द अ‍ॅडवेंचर्स ऑफ टॉम सॉयर - मार्क ट्वेन - आवर्जून वाचावे असे पुस्तक! विश्वस्त - वसंत वसंत लिमये - चांगले आहे पण काही ठिकाणी अनावश्यक लांबवलेले आहे असे वाटते यक्षांची देणगी - मस्त! जेन्सविल - अ‍ॅन अमेरिकन स्टोरी - जीएमचा प्लँट बंद झाल्यावर या गावातील लोकांचे काय होते ही कथा. रिपोर्ताज प्रकारातले पुस्तक. ठीक आहे. खूप खास नाही वाटले पण माहिती रंजक आहे.

नुकतच एस. एल. भैरप्पांचे, उमा कुलकर्णी अनुवादित "मंद्र" वाचून झाले. कादंबरी जवळजवळ ४००-४५० पानांची आहे. (नक्की पृष्ठसंख्या लक्षात नाही). भैरप्पांच्या एक एक कादंबर्‍या बघीतल्या की त्यांची विषयाची जाण बघून थक्क व्हायला होते. ही कादंबरी वाचताना हा लेखक नक्की शास्त्रीय संगीताचा जाणकार असला पाहिजे असे वाटते. उमा कुलकर्णी यांनी भैरप्पांचे सर्वचे सर्व लिखाण इतके सुंदर भाषांतरीत केले आहे की हे लेखन मुळ मराठी की कन्नड इतपत शंका येते. मोहनलाल एका गरीब घरातला मुलगा आहे जो देवळांसमोर बसून पाठांतर केलेली भजने म्हणून पैसे कमावित असतो. एकेदिवशी स्वामी हरीदास त्याचे गायन ऐकून त्याला आपल्या आश्रमात घेऊन जातात, त्याचे गायनाचे शिक्षण चालू करतात. मात्र स्वामींची गायकी भगवदभक्तीला पुरक असते. ते त्यांचे साधन असते मात्र मोहनलाल ला शास्त्रीय संगीताचा इतका ध्यास जडतो की "गायन हेच जीवन" हे त्याचे सुत्र बनते. पुढील शिक्षणाच्या शोधात इकडे तिकडे भटकत असताना एका मित्राच्या मदतीने ते एका संस्थानाच्या राजाच्या संपर्कात येतात. हे राजेसाहेब उच्च दर्जाचे गायक असतात आणि ते रोज त्यांच्या कुलाचे दैवत असलेल्या शिवमंदिरात बसून गायन शिकतात. मात्र त्यांना शिकविणारे जे गुरु त्यांना आपला मुलगाच या क्षेत्रात पुढे यावा म्हणून ते राजा साहेबांना हातचे राखून शिकवतात. एके दिवशी राजासाहेबांना त्यांची ही चलाखी माहित पडते तेव्हा ते त्या गुरुंच्या अपरोक्ष त्यांच्या मुलाकडूनही स्वतंत्रपणे गायनाचे शिक्षण घ्यायची सुरुवात करतात. एकेदिवशी गुरुला त्यांची ही गोष्ट माहिती पडते. महाभारतातील द्रोणाप्रमाणे ते देखील गुरुदक्षिणा म्हणून अशी गोष्ट मागतात की राजेसाहेबांच्या संपुर्ण गायन तपश्चर्येवर झाकोळ येतो. त्यांची कला जगापुढे येऊ शकत नाही. गुरु त्यांना गुरुदक्षिणा मागताना सांगतात की तुम्ही मला वचन द्या की तुम्ही हे मंदिर सोडून इतर कोठेही गायन करणार नाही. राजेसाहेब सर्वगुणसंपन्न / सामर्थ्यशाली असताना देखील गुरुंची आज्ञा अव्हेरु शकत नाहीत. कपटी गुरुदेव एका क्षणांत त्यांचा एकलव्य / कर्ण करुन टाकतात. तर मोहनलाल या राजेसाहेबांच्या संपर्कात येतात. आपली कला जगापुढे न्यायची असेल तर ती प्रतिभा फक्त मोहनलाल मधेच आहे हे जाणून राजेसाहेब मोहनलालला शिष्य म्हणून स्वीकारतात आणि आपल्याला जे काही येते ते सर्व काही मोहनलालला देतात. तिथून पुढे मोहनलाल एक सर्वसामान्य गायक ते महान गायक पंडीत मोहनलाल असा थक्क करणारा प्रवास करतात. प्रत्येक संसारी मानव आपला वारसा आपल्या पुत्र / कन्येद्वारे पुढे नेत असतो. तसेच गुरुचा वारसा शिष्याने पुढे न्यायचा असतो. मात्र मोहनलाल आपल्या प्रवासाच्या अंतापर्यंत एकही वारस पुढे आणू शकत नाही. त्याचे कारण म्हणजे त्याची कामवासना. त्याच्या आयुष्यात अनेक स्त्रिया येतात त्यापैकी मधूमिता ही शिष्या त्याची वारस होण्यास पुर्ण पात्र असते मात्र मोहनलालची वासना त्याच्या आड येते. चुन्नी नावाची एका शेतकर्‍याची बायको ( हिला मोहनलाल पासून एक मुलगा आणि मुलगी होते) , राम प्यारी (मोहनलालची अशिक्षित पहिली बायको), चंपा (सुशिक्षित आणि संगीताचे ज्ञान असणारी मात्र व्यवहारापुढे संगीत गौण मानणारी दुसरी बायको), जवाहरी बाई नावाची वेश्या, मनोहारी दास नावाची प्रसिद्ध नर्तिकी, लॉरेन स्मिथ नावाची परदेशी शिष्या अशा अनेक स्त्रिया मोहनलालच्या आयुष्यात येतात आणि निघून जातात. त्यांना तीन स्त्रियांपासून सहा मुले होतात पण कोणीही संगीताचा वारसा पुढे नेऊ शकत नाही. त्यामुळे वैयक्तीक बाजूने बघता मोहनलाल सपशेल अपयशी ठरतो. संगीताच्या दुनियेत मात्र तो अढळ स्थानावर पोहोचतो. या प्रवासात साथ देणारे वादक, मोहनलाल चे दुर्गुण माहित असून त्याच्यावर / संगीतावर मनापासून प्रेम करणारे श्रोते असा विस्तिर्ण पट घेऊन भैरप्पांनी जी मांडणी केली आहे ती खरोखर थक्क करणारी आहे. त्यांच्या इतर कादंबर्‍या प्रमाणेच ही देखील दु:खांत असलेली कादंबरी आहे. किंबहुना वाचकाला विषण्ण करणारा अनुभव देणे हेच भैरप्पांचे खरे बलस्थान आहे. त्यांच्या कादंबर्‍यातील नायक / नायिका व्यावसायिक क्षेत्रांत नावाजलेले असतात मात्र वैयक्तीक जीवनात नेहमीच असमाधानी असतात असे जाणवते. किंबहूना कोणतीही धार्मिक शिकवण न देता त्यांच्या कादंबर्‍या वाचल्यावर मनाला काही काळ तरी वैराग्य येते असा माझा अनुभव आहे. संपुर्ण कादंबरीत अनेक पात्रे आहेत, बरीचशी पात्रे कर्तुत्ववान आहेत, आपापल्या क्षेत्रात उच्च पदाला पोहोचली आहेत. मात्र ती स्खलनशील आहेत. मात्र मला भावलेली पात्रे म्हणजे स्वामी हरीदास आणि राजेसाहेब. त्यांच्या जीवनाला जे नैतिकतेचे अधिष्ठान आहे त्यामुळे ते आपल्या क्षेत्रात भलेही उच्चपदाला पोहोचले नसतील मात्र मनाची शांती राखून आहेत. ही कादंबरी वाचल्यावर अचानक पणे मला शास्त्रीय संगीतात देखील गोडी वाटू लागली. अर्थात मी केवळ आरंभशूर आहे त्यामुळे हे वेड जास्त दिवस टिकेल असे वाटत नाही. बघू या काय होते ते....! शिवाय ह्याची उपासना करणारे वयाच्या ४-५ व्या वर्षापासूनच सुरुवात करतात. आता आपल्याला ह्या वयात एखाद दुसरा राग ओळखता आला तरी पुरेसा आहे इत पत निष्कर्षापर्यंत मी आलो आहे. एकदा केवळ वाचावी एव्हढेच नव्हे तर संग्रही असावी अशी ही कादंबरी आहे. एकदा जरुर वाचा अशी शिफारस करतो.