छंदशास्त्र

सामंतकाकांची "केला मी तर प्रारंभ पिण्या" ही कविता वाचल्यावर 'आदम' नावाच्या शायरने लिहिलेली आणि मला आवडणारी एक गझल आठवली.....!
त्या गझलबद्दल कांही मला आवडलेले मुद्दे खाली देत आहे. 'उर्दू' भाषेचा प्रवास नुकताच करणार्‍यांसाठी मुद्दाम शब्दार्थही देत आहे.
ज्यांना यात जास्त रुची असेल त्यांनी मरहूम डॉ. सानी व डॉ. विनय वाईकर यांनी (हे डेंटिस्ट आहेत) संपादित केलेला (आणि महत्वाची गोष्ट म्हणजे देवनागरी लिपीत रचलेला) "आईना-ए-गझल" हा शब्दकोष जरूर वाचावा. तो नुसता शब्दकोषच नसून त्यात एकादा शब्द कसा वापरला जातो ते कळावे म्हणून जवळ-जवळ १०,००० 'शेर'ही दिलेले आहेत. या शेरांची निवडही भन्नाट आहे.

दूर दूर लोकल दाटली गर्दी
पाडसा भेटाया परतली आई
पिझाहटचा पिझ्झा चिमण्याशी द्याया
पक्षीणी ढकलुनी लेडीजमधे येई

डोअरबेल वाजती कानाला बेसूर
कामाने वेडी ठार मी होई
साथ साजणाची कशी नाही आज
किंचीतही नाही ह्याचा उपयोग

गॅलरीत उभी उदास एकाकी
पहात बाहेर पसरली भारी
आला नाही हा अंधारला रस्ता
पिउन कुठे सुस्तावला राही

अंधाऱ्या आकाशी घरात पसारा
मदत सजणाची अजिबात नाही
घरी पाहुणे उपटता कोणी
आराम नाही मना उगा बोच देई

वळणदार ही रम्य वाट, घनदाट तरू चहुकडे; दुभंगे जाता इथुनी पुढे
वाट एक त्यांतली ही, हिच्या दोबाजूंना लांब; पसरले पहा दिव्याचे खांब
दुसर्‍या वाटेवरी न पथिक न गाड्याही धावल्या; परि तिथे काटे आणिक कळ्या
दोन्ही वाटा अखेर मिळती एका रस्त्याला; जाई जो माझ्या गावाला

दुवा दिव्यांचा, ह्या वाटेवर पांथिक बहु चालले; धरावी ही हे मी ठरविले
प्रवास इथला सुलभ, फक्त चालणे अखंडितपणे; आणि निजधामाला पोचणे
धरली त्याने वाट, जी न वहिवाट, चालला पुढे; फुलांचे जेथे पडले सडे
पाचोळा अन् काटेही पण वाटेवर त्याच्या; आणि ना दिशा ओळखीच्या

या जगात सगळच , बाहेरून सुंदर दिसत
प्रत्यक्षात मात्र गुणी ,फारच थोड असत

सुंदर आणि गुणी अस , जगात एकच असत
ते म्हणजे सुंदर , गुलाबाच फुल असत

काट्यावर उभ राहूनही, सतत सारख हसत असत
दुसर्‍याच्या आनंदासाठी , खुप खुप फुलत असत

निस्वार्थी निरागस अस , मोहक त्याच रूप असत
'प्रेम ' व्यक्त करताना , म्हणुनच ते प्रतिक असत

सर्वांमध्ये त्याला , राजाच स्थान असत
म्हणुनच डौलात ते , वार्‍यावरती डोलत असत

जितक सुंदर जितक मोहक , तितकच ते खट्याळ असत
काट्याशिवाय हाताला , सहज अस लाभत नसत

आतापर्यंत मी ऐकलेल्या, वाचलेल्या आणि पाहीलेल्या (नव साहित्यिकांनी केलेले) अहीराणी साहित्यात मला फ़ार रस वाटत नव्हता. मी तसे फ़ारसे नविन साहित्य वाचलेलं नाही किंवा वेळ मिळाला नाही ही दोघेही कारणं १०० % खरी आहेत. पण २००७ च्या दिवाळीत मला अहिराणी भाषेतली जादू कळली. मी दिवाळीत पिंगळवाड्याला (अमळनेर जि. जळगाव.) गेलो होतो. तिथे मी जत्रा , तमाशा ह्या गोष्टी फ़ार जवळून पाहील्या, तसा जत्रेशी माझा परीचय लहानपणापासुनच आहे. पण काही गोष्टी मला तेव्हा वर्ज्य होत्या त्या म्हणजे तमाशा इ. पिंगळवाडे गाव तसे लहान पण दिवाळीत तेच गाव पाच पटीनी वाढलेलं वाटायचे, याचं कारण म्हणजे भवानी देवीची जत्रा.

लोकहो,

छंदशास्त्राच्या सदरात आज नवीन वृत्त घेऊन येत आहोत. ते म्हणजे उद्धव.

हे मात्रा वृत्त आहे. मात्रावृत्ताला जाती असेही म्हणतात. आजपर्यंत जे छंद पाहिले त्यात अक्षरांची संख्या पाहिली. अक्षर लघु आहे की गुरू याला छंदात महत्व नाही.

मात्रावृत्तांमध्ये अक्षरसंख्या कमी जास्त असली तरी चालते पण मात्रा मात्र नेमक्या व्हायला हव्यात.

लघु अक्षराची एक मात्रा आणि गुरू अक्षराच्या दोन मात्रा. हा नियम सर्वत्र लागू.

लोकहो,

आज तुम्हाला येड लावण्याचा विडा उचलून आम्ही लेखन करीत आहोत. आम्ही ठार "येडे" झालोच आहोत, आता तुम्हालाही करतो.

या वेडाचे कारण म्हणजे लवंगलता छंद. हा छंद माणसाला वेड लावणारा आहे. या छंदाचे नोटेशन असे आहे.

प| प| प| -|-| =१४ अक्षरे

येथे प म्हणजे पद्मावर्तनी म्हणजे ४ अक्षरे (जातींमध्ये प च्या ८ मात्रा मोजल्या जातात)

तर या छंदात एका ओळीत १४ अक्षरे असतात. पण लेखनाच्या सोयीसाठी आणि कवितेच्या सौंदर्यासाठी १४ अक्षरांची ओळ दोन भागात विभागून लिहिली जाते.

लोकहो,

देवद्वार छंदावर छान चर्चा झाली . त्याला प्रतिसादही अभूतपूर्व मिळाला. आमचे तात्यासाहेबही उत्तम काव्यलेखन करू शकतात हे देवद्वार ने सिद्ध केले. नानामहाराज चेंगट , सहजराव, मनीषाताई, घाटावरचे भट, मदनबाण, ऋषिकेश, कपिलराव, अरूणपंत मनोहर, दिपोटी, लिखाळपंत, चेतनराव या सर्वांनी या छंदात सुरेख लेखन केले. आमचे लेखन सार्थकी लागल्याचा आनंद मिळाला. त्यानिमित्ताने मिपावर छंदशास्त्र हे स्वतंत्र सदर निर्माण झाले. (इतरत्र कुठेही छंदशास्त्राला वाहिलेले स्वतंत्र सदर आमच्यातरी पाहण्यात नाही.) लोकहो, तुम्हां सर्वांना या धोंडोपंताचा दंडवत.

सूर तुझे येथे
गुंजतात कानी
भारलेल्या रानी
साद देती |

स्वप्नांची इथेच
भेट अशी घडे
प्राजक्ताचे सडे
माझ्यासाठी |

नजरेत सारे
गूज हे मनीचे
श्वास कसे माझे
गंधाळले |

चांदणे शिंपीत
ये तुझी चाहूल
प्रितीचीच भूल
या र्‍हुदयी |

भेट तुझी माझी
घडता ही सारी
सृष्टी होई न्यारी
धुंदाउनी |

नवा नवा भासे
निसर्ग हा असा
जीव माझा पिसा
सुखावला |

वीज भारलेला
गंध दाटलेला
आसमंत ओला
आसावला |

तेज सौदामिनी
चमकते नभी
जळ कृष्णमेघी
साचलेले |

बेभान हा वारा
रानात भरारा
घुसळतो सारा
चराचरा |

टपोरे टपोरे
थेंब पावसाचे
झेलीत हा नाचे
मोर रानी |

अंग अंग ओले
धरतीचे झाले
नभ ते झुकले
भेटीसाठी |