ईशावास्य उपनिषदातला शांतीमंत्र

आकाश पांचभौतिक आहे आणि ते विश्वाबरोबर उत्पन्न होते आणि नाश देखील पावते एक उदाहरण देतो ज्यावरनं उलगडा होईल. घडा, माती आणि आकाश या दोन तत्त्वांचा बनला आहे. सकृद्दर्शनी घड्याचा मृण्मयी आकार, आकाशाला धारण करुन आहे. तस्मात, घडा फुटेल तेंव्हा आकाशही संपेल अशी कल्पना आहे. हा समज, आकाशतत्त्व आकाराच्या केवळ आत आहे, या गैरसमजातून निर्माण होतो. आकाश हे मूलतत्त्व असल्यानं प्रत्येक आकार निर्मितीसाठी ते आवश्यक आहे. सूक्ष्मातल्या सूक्ष्म अणूमधे सुद्धा आकाशतत्त्व आहे कारण त्याशिवाय कोणतीही प्रक्रिया असंभव आहे. थोडक्यात, आकाशाशिवाय हालचाल असंभव आहे त्यामुळे त्याच्याशिवाय निर्मिती असंभव आहे. ईशावास्य उपनिषद लिहीणार्‍या ऋषीला, आकाशतत्व आकाराच्या आत आणि बाहेर दोन्हीकडे आहे या वस्तुस्थितीचा उलगडा झाला आहे. ते तत्त्व अविभाज्य असल्यानं, घडा आकाश घेरतो असा सामान्यांचा समज असला तरी, घड्याच्या आतलं आणि बाहेरचं आकाश एकच आहे हा त्या ज्ञानी पुरुषाचा अनुभव आहे. तस्मात, घडा फुटला तरी आकाशाला काहीही होत नाही. आकाशतत्त्व नामशेष होणं असंभव आहे कारण ते अनिर्मित आहे. त्याने सर्व चराचर व्यपाले आहे, ते अमर्याद आहे, ते कायम स्थिर असून सनातन आहे. तस्मात, कृष्णानं त्याला सनातन वर्तमान म्हटलंय. त्या ज्ञानीपुरुषाला, त्याच्या शरीरातलं आणि बाहेरचं आकाश एकच आहे असा साक्षात्कार झाला आहे. तस्मात, आकाशतत्त्व आणि तो स्वतः एकच झाला आहे. तो अद्वैत झाला आहे. त्यामुळे जन्म-मृत्यू देहाला आहे, आपल्याला (म्हणजे आकाशतत्त्वाला) काहीही होत नाही अशी त्याची निश्चयात्मक चित्तदशा आहे. त्या चित्तदशेतून हा श्लोक लिहीला गेला आहे : ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥ ॐ शांतिः शांतिः शांतिः॥