ईशावास्य उपनिषदातला शांतीमंत्र

आकाश हा दृष्टांत दिला आहे. एखादी गोष्ट समजवण्यासाठी उदाहरण दिलं जातं. त्या दृष्टीने आकाश हे ब्रहमाच्या जवळ जाणारं म्हणून उदाहरणार्थ आहे. ते म्हणजे ब्रह्म अथवा पूर्ण नाही. आकाश इतर ठिकाणी योग्य शब्द वाटू शकेल पण श्लोकाचा अनुवाद करताना तशी लिबर्टी घेणं योग्य नाही असं माझं मत आहे.

देअर यु आर. अध्यात्माच्या बाबतीत तुमच्या संकल्पना घट्ट आणि ठोस आहेत ज्या बदलायची तुमची मानसिकता दिसत नाही. त्या तुम्ही बदलाव्याच अशी माझीही काही जबरदस्ती नाही. वैभव आणि प्रचेतस यांच्याशी चर्चेतून तेच दिसलं. माझ्या प्रतिसादांमधे मीही काहीतरी बोललोय. पण इतरांना समजून घेणे सोडून त्यांना तुम्हाला जे पटते ते समजावून सांगण्याचाच प्रयत्न दिसतो. कदाचित ह्याचमुळे इतर सदस्य कोणी प्रतिसाद देत नसावेत ह्या धाग्यावर. ह्याच प्रतिसादात तुम्ही म्हणताय की कुणी योग्य अर्थ दिलेला नाही. कोण काय म्हणतंय ते योग्य वा अयोग्य अर्थ ठरवणारे तुम्ही-आम्ही कोण?

हा श्लोक एक अत्युच्च पातळीवर पोचल्यावर येणारा अनुभव आहे. अध्यात्मात माणसे जेव्हा सर्वोच्च पातळीवर जातात तेव्हा शब्द न्यून आणि अर्थ गंभीर होत जातात. त्या शब्दांचा अर्थ योग्य त्यालाच कळतो. अध्यात्म हे शब्दांत पकडता येत नाही. असे श्लोक स्मशानात लिहून दैवी वातावरण निर्मितीचा अनुभव मिळेल. पण अर्थ पोचत नसतो, नाहीच. असे अनेक श्लोक आजकाल मालिकांच्या बॅकग्राउंडस्कोरला धीरगंभीर घाबरवणार्‍या आवाजात सुरु असतात. अर्थ कोणाला कळतो? त्यांचे कार्य फक्त वातावरण निर्मिती. अर्थ उलगडून सांगून अनुभूती येत नसते हे तर मान्य करायला हरकत नसावी. 'सत्यमेव जयते' हे त्याचे ढळढळीत उदाहरण.

ज्यांनी हा श्लोक रचलाय त्यांचे ज्ञान व अनुभव उच्च पातळीचे आहेत हे आपण मान्य करतो. मग हा विचार का येत नाही की त्यांनी अदं आणि इदं च्या ठिकाणी थेट काय आहे तेच नसते का लिहिले? त्यांनी तसे लिहिलेले नाही ह्यातच त्या श्लोकाचा अर्थ स्पष्ट होत आहे.

तुम्ही लिहिले आहे:

वास्तविकात, आकाश हेच आपले स्वरुप असल्याने जन्म आणि मृत्यू देहाला आहे, आकाशाला नाही असा त्या शांतीमंत्राचा साधा अर्थ आहे.

आता मी म्हणतो की हा जो साधा अर्थ तुम्ही म्हणताय तो सपशेल चुकलेला आहे. जन्म आणि मृत्यू देहाला आहे असे तर त्या श्लोकात कुठेच नाही. मुळात तो श्लोक जन्ममृत्यूबद्दल नाहीच. किंवा तुम्ही म्हणताय त्या आकाशाबद्दलही नाही.

तो श्लोक आहे सृष्टीबद्दल, ब्रह्मांडाबद्दल, अनुरेणुच्या शेवटच्या कणापासून ते अतिविशाल मोजता न येणार्‍या ब्रह्मांडाच्या पसार्‍याबद्दल. वैभव यांनी म्हटल्याप्रमाणे 'अल्फाजो के परे'. मानवाच्या क्षुद्र आयुष्याचा, त्याच्या रोजच्या कटकटीचा, जगण्यामरण्यासारख्या फालतू गोष्टींचा ह्या महान श्लोकाशी संबंध लावणे हेच मुळातून चुकल्याचे लक्षण आहे. मी तुमच्या ठिकाणी असतो तर हा श्लोक इथे लिहूच नये असे विचारणार्‍याला सांगितले असते. स्मशानासारख्या टेन्स प्रसंगी तर इतका खोल अर्थ कुणी समजून घेणे शक्य वाटत नाही. हा श्लोक अध्यात्मिक क्षेत्रात प्रगती करणार्‍यांसाठी आहे. जे लोक 'सुख दुखे समे कृत्वा' च्या लेवलला पोचलेत तिथून पुढे ह्या श्लोकाचा अर्थ समजणे सुरु होते. त्यापेक्षा साधं सोपं गीतासार छान असतं, सामान्यजनांना पटकन कळतं आणि अनूभूतीही येते.

दुसरे असे की श्लोकाचा अर्थ. ह्या ब्रह्मांडात जे काही घडतंय ती एक प्रक्रिया आहे अविरत. ज्यात जे घडतं ते उपलब्ध असलेल्यातून घडतं, नष्ट होतं ते उपलब्ध असलेलं नष्ट होतं, नष्ट होऊन ते परत ब्रह्मांडात दुसरं काहीतरी बनण्यासाठी उपलब्ध होतं. थोडक्यात जे काही चाललंय ते फक्त चालू प्रक्रिया आहे. काही नष्ट होत नाही काही निर्माण होत नाही. ह्यात 'ते' आणि 'हे' जे म्हटलंय ते ब्रह्मांड, अनुरेणू हेच आहे असे दिसते. तो म्हणतो हेही पुर्ण आहे तेही पुर्ण आहे, पुर्णातून पुर्ण जन्म घेतं, पुर्णातून पुर्ण घेऊन ही पुर्ण शेष राहतं. आता 'हे' आणि 'ते' ह्याचा अर्थ अनूभूतीशिवाय समजत नाही. ज्याला अनूभुती नाही तो ह्याचा अर्थ कितीही समजून घेण्याचा प्रयत्न करुदेत्, उपयोग नाही.

शब्दच काढून टाकले तर अभिव्यक्ती असंभव होईल. कोणत्याही आध्यात्मिक वक्तव्याचं प्रकटीकरणच होणार नाही. आणि चुकीच्या शब्दयोजनेनं अर्थाचा अनर्थ होईल. तस्मात, कुठलाही शब्द कुठेही चालणार नाही.

शब्दांचे अचूक अर्थ लावायची भारीच जबाबदारी घेतली आहे ठाकूरसाहेब तुम्ही अंगावर. गरज नाही हो. बुद्धापासून ओशोपर्यंत अनेक लोक होऊन गेलेत साध्यासोप्या शब्दात आध्यात्मिक वक्तव्याचं प्रकटीकरण करणारे. तुम्ही त्यांच्या पातळीवर स्वतःला समजत असाल तर गोष्ट वेगळी.

अध्यात्म अनुभवावर टिकुन आहे. शब्दांवर, चर्चेवर नाही. अनुभव सर्वोच्च आहे, सर्वोत्तम आहे, अ‍ॅब्सोलुट आहे. त्याला शब्दांच्या कुबड्यांची गरज नाही. उदा. पुन्हा सत्यमेव जयते. ह्याच्याइतकं खोटं वाक्य जगात नसेल. ह्याचा अर्थ मी "सत्य नेहमी जळते" असा सांगितला तर लोक जास्त विश्वास ठेवतील. शेवटी अनुभव प्रमाण. :-)

'शब्दांनी अनुभव शेअर केला जातो' हे एक. शब्दांनी अनुभव व्यक्त केला जातो, शेअर करणे अशक्य गोष्ट आहे. व्यक्त झालेला अनुभव ऐकणार्‍याला समजेल, अनुभूत होईलच असे नसते. आधीच माहित असलेली, जाणवलेली, स्मृतीत असलेली, अनुभव घेतलेली गोष्ट शब्दांनी लक्षात येईल. अगदी कधीच माहित नसलेली गोष्ट कशी शेअर केल्या जाईल? एक डॉक्टर दुसर्‍या डॉक्टरला मेडिसीनमधली एखादी किचकट व्याख्या सांगत असेल त्याचा अर्थ एखाद्या सीएला कसा कळेल किंवा वाइअसवर्सा?

पुढे तुम्ही म्हटलंयः

आकाश पूर्ण (आणि सार्वभौम ) आहे , (तस्मात) मी (देहरूप भासलो तरी ) पूर्ण (आणि सार्वभौम ) आहे ,
( कारण )( पूर्ण अविभाज्य असल्याने ) पूर्णात पूर्णच निर्माण होते |
(तव्दत ) पूर्णतून पूर्ण काढल्यास ( म्हणजे हा देह पूर्णात विलीन झाल्यावरही),
केवळ पूर्णच शिल्लक राहाते ( कारण पूर्णाची वृद्धी किंवा क्षय असंभव आहे ) ||

आकाश पुर्ण कसे? आकाश म्हणजे काय तर अथांग निळाई असे तुम्हाला अपेक्षित आहे असे दिसते. मग पृथ्वीही अथांग आहेच. जिथे मी उभा राहतो तिथे माझ्या खाली पृथ्वी आणि वर आकाश अथांगच आहे. आकाश पृथ्वीला टेकलं की संपतं. (सामान्य जनकल्पना). 'सार्वभौम' ह्य शब्दाचा अर्थ भूमीशी संबंधित आहे. तुम्हाला 'सर्वव्यापक' म्हणायचा असेल तर 'सर्वव्यापक' म्हणा सरळ. पण तेही खरे नाही. घड्यात पाणी भरले तर आकाश कुठे जाते? पाण्याचा अणुरेणुंच्या मधल्या पोकळीत आकाश आहे का? मग अणुरेणुंमधे काय आहे? पाणी? म्हणजे पाणी आणि आकाश असे दोन तत्त्व वेगळी झाली. देह हा काही रिकामा घडा नाही. देह हाच पुर्ण आहे तो पुर्णातच आहे, तो निर्माण झाला, विलिन झाला असे समजणे भ्रम आहे.

देह आणि आकाश एकमेकांतच आहेत. हे ही पुर्ण तेही पुर्ण कारण ते सर्व पुर्णचे घटक आहेत. पुर्णपासून तयार झालेले, पुर्णपासून वेगळे नसलेले.

अहं ब्रह्मास्मी व तत्त्वमसि ह्या दोन संकल्पना अनुभवल्याशिवाय ह्या श्लोकाचा अर्थ कसा कळणार?

ते आणि हे आहे (किमान प्रत्येकाचा तो रोजचा अनुभव आहे) आणि संपूर्णाचा प्रत्यय येत नाही म्हणून तर उपनिषद लिहीलं गेलंय. संपूर्णाची व्याख्या करण्याचं दु:साहस म्हणजेच तर आध्यात्म !

संपुर्णाचा प्रत्यय येत नाही म्हणून उपनिषद लिहलंय? ऐकावे ते नवलच! अहो प्रत्यय आल्याशिवाय का लिहिता येतं? उपनिषद हे शिष्यांचे गुरुंशी झालेले वार्तालाप आहेत ना? की गुरुंनी शिष्यांशी डिस्कस करुन ठरवले की असे असे लिहिले की प्रत्यय येतो ब्वॉ?

संपूर्णाची व्याख्या का करावी? तो अनुभूतीचा विषय आहे, व्याख्येचा नाही. साखरेच्या गोडीची कितीही व्याख्या केली तरी खाल्ल्याशिवाय समजत नाही. खाल्ल्यावर काय फील झालं ते लिहू शकता म्हणजे पुढची साखर खाणार्‍याला आपण खाल्ली ती साखरच आहे हे कळतं. पण तुम्ही लिहून ठेवलंय म्हणून त्याला ते फीलींग्स आले असे मानणे म्हणजे अजबच.

प्रापंचिक चिंता असलेल्या लोकांच्या जीवनात आध्यात्माला वेळ कुठून येणार ? ते फुरसतीचं आणि संपन्नतेचं लक्षण आहे.

अध्यात्म आणि तत्त्वज्ञानाच्या फुसक्या गप्पा ह्यात आपली सॉल्लीड गडबड झालेली दिसतेय. श्रीमंतांनी वेळ घालवण्याचं साधन म्हणुन अध्यात्म बघत असाल तर आपण आध्यात्माच्या प्लेगृपमधेही प्रवेश घेतला नाही असे दिसते. आता मी इथे भारतातल्या संतांची यादी देत बसलो तर आल्रेडी लांबलेला प्रतिसाद अधिकच लांबेल. तुम्हीच जालावर सर्चून घ्या आणि संतांमधे संपन्न असलेल्यांची टक्केवारी काढून बघा. सोबत फकिरांचीही आठवण ठेवा.

माझी भूमिका: तत्त्वज्ञान हा पोटभरल्या लोकांच्या चर्चेचा विषय आहे. अध्यात्म हा चर्चेचा नाही तर अनुभूतीचा विषय आहे. तर अध्यात्माचा उपाशी वा भरल्या पोटाशी संबंध नसतो. अध्यात्म कुणाला समजवयाला जाणे पोरकटपणा आहे. त्यामुळे एखाद्याला अध्यात्मातले कळले ते इथे इतरांना 'पटवत' बसणे व इतरांचे विचार मान्य न करणे हा आपणच कसे हुशार आहोत ह्याचा ढिंडोरा पिटण्याचा उद्योग आहे असे माझे मत आहे. Ship of Theseus वर चर्चा करत बसण्यापेक्षा थेट साधना करत आध्यात्मिक प्रगती करणे श्रेष्ठ. कारण आध्यात्मिक प्रगती झाली की चर्चेतून उत्तरं शोधण्याची गरज पडत नाही. उत्तरं समोर हजर असतात आणि कुणाला काही समजवत बसण्याची उर्मी संपलेली असते. उरतं ते फक्त मार्गदर्शन. तेही आपल्याला शोधत आलेल्या शिष्याला. रस्त्यावरुन जाणार्‍या येणार्‍याला पकडून 'घे दिक्षा' असे गळेपडूपणा करणे इज नॉट अध्यात्म अ‍ॅट ऑल.

कुणीतरी मिपावरच सांगितलेलं आठवतंय. 'संत म्हणजे कठिण गोष्ट सोपी करुन सांगनारे, पंत म्हणजे सोपी गोष्ट कठिण करुन सांगणारे.' तिसरी कॅटेगिरीही आहे. कठिण गोष्ट आणखी कठिण करुन सांगणारे. काय म्हणावे बरे त्यांना?

धन्यवाद!

"असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मा अमृतं गमय ।"