मैफिलीतले प्राणी - एक अभ्यास

तुम्हाला शास्त्रीय संगीताची आवड आहे. तुम्हाला मैफिलींना जाण्यासाठी वेळ आणि संधी आहे. पण त्या मैफिलीचा आनंद तुम्ही किती प्रमाणात घेऊ शकणार आहात, हे अनेक गोष्टींवर अवलंबून असतं. गायक, राग, ध्वनिव्यवस्था वगैरे वगैरे. अजून एक महत्त्वाचा घटक त्यात आहे - तुमचा शेजारी. मैफिलीत तुमच्या शेजारी बसणारा इसम. मैफिली ऐकण्याच्या १५ वर्षांच्या कारकीर्दीत मला अनेक शेजारी लाभले. म्हणजे काही 'लाभले' आणि काही 'भोगावे लागले'. त्यांच्या जातकुळ्याही लक्षात यायला लागल्या. मैफलप्रेमी मिपाकरांसाठी हे "रेडी रेकनर". १. अं.ज.जे. (अर्थात 'अंग्रेज के जमाने के जेलर'): हे लोक म्हणजे खानदानी शास्त्रीय संगीत श्रोते. वर्षानुवर्ष मैफिलींना येतात. सवाई गंधर्वसारख्या मैफिलीत त्यांची जागा ठरलेली असते. आजूबाजूला त्यांच्यासारखेच अं.ज.जे. असतात. त्यांना ते एरवी ओळखत असतील असं नाही. फक्त सवाई-ते-सवाई भेट होते. सवाईचे सगळे अलिखित नियम त्यांना माहीत असतात आणि स्वतः मनापासून पाळतात. गाण्यातून मधूनच उठून जाणार नाहीत. सतरंजीवर यायच्या आधी चपला हातात काढून घेतील. गाणं चालू असताना आपापसात बोलणार नाहीत. वेफर्ससारखे 'नादमय' पदार्थ गाणं सुरू असताना खाणार नाहीत. मधल्या वेळेत उठून गेले तर पिशवी, पर्स बिनधास्त तिथेच ठेवून जातील - कारण आजूबाजूचे अं.ज.जे. लक्ष ठेवतील अशी खात्री असते म्हणून नाही, तर सवाईमध्ये चोरी होणारच नाही याचा विश्वास असतो म्हणून! गाण्यांच्या मधल्या वेळेत "हा बागेश्री जमला नाही - कोमल निषाद नीट लागला नाही" वगैरे चर्चा करतात. रात्रीच्या सवाईच्या आठवणी काढून रमतात. (नाचाची आवड नसेल तर) शास्त्रीय नृत्याच्या कार्यक्रमाला हमखास झोपतात. 'सकाळ'मध्ये 'रात्रभर रांग लावून तिकीट मिळवलं' असले जे फोटो येतात ते हेच ते. कुठलाही नवीन प्रकार त्यांच्या पचनी पटकन पडत नाही. त्यामुळे हे लोक तुम्हाला वसंतोत्सवामध्ये दिसणार नाहीत. काही जुन्या प्रकारांना सुध्दा नाकं मुरडतात. ("सुंद्रीवादन नाही यंदा ते बरंय" असा एक कुजकट शेरा एका अं.ज.जे.ने उगाचच मारला होता.) एखाद्या गायक/गायिकेने नाट्यसंगीत, भजन असं भरताड लावलं तर "ओंकारेश्वर मंदिर नाही हे" असं सुद्धा म्हणतात. थोड्या गोष्टी सहन केल्या तर त्यांचा शेजार आनंददायी असतो. पडली तर ज्ञानात भरच पडते. पण कायम शहाण्या बाळासारखं वागायचं (मला तरी बुवा) दडपण येतं. म्हणून शक्यतोवर हा शेजार मी टाळतो. २. टिपणीस: टिपणीस हे रेकॉर्डिंग करणारे लोक. आता मैफिलीला आलोय तर छान गाणं ऐकायचं सोडून जवळचा रेकॉर्डर काढतील आणि सगळं टिपून घेतील. स्पीकरच्या जवळची जागा पटकावतात. काही मैफिलीत मांडवाबाहेर स्पीकर लावलेले असतात त्याच्यासमोर रेकॉर्डर "नाझी सॅल्यूट" पद्धतीने धरून उभे असतात. आजूबाजूच्या लोकांनी मुडद्यासारखं गप पडून रहावं अशी त्यांची अपेक्षा असते. एखाद्या जागेला "क्या बात है" वगैरे दाद शेजार्याने दिली तर त्याच्याकडे खाऊ का गिळू अशा नजरेने पहातात. पण एखादं गाणं खूप रंगलं आणि संपूर्ण प्रेक्षागार दाद देत असेल, तर चक्क उभे राहून रेकोर्डर गोल गोल फिरवून ती दादही टिपून घेतात! पूर्वी टिपणीस लोक जरा दुर्मिळ होते - कारण फार खटपटी कराव्या लागायच्या (मोठ्ठा रेकॉर्डर संभाळणे, विजेचा पॉईंट शोधणे, वेळोवेळी कॅसेटी बदलणे वगैरे). पण तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे टिपणीसांची वीण वाढली आहे. गाणं कसं झालं यापेक्षा ते नीट 'टिपलं' गेलं आहे की नाही याचीच चिंता त्यांना जास्त! एखाद्या टिपणीस काकांशी तुमची दोस्ती झाली तर रेकॉर्डर कुठल्या बनावटीचा आहे, सिंगापूर किंवा दुबईहून चिरंजीवांनी/सुकन्येने कसा पाठवला, पूर्वी ग्रुंडिगचे रेकॉर्डर यायचे तेव्हापासून कसं काका टिपणीसगिरी करायचे, वगैरे सगळं ऐकून घ्यावं लागेल. टिपणीसांच्या शेजारी बसणं शक्यतोवर टाळा. चुकूनमाकून बसलातच तर आवंढा गिळण्याचा आवाजही येऊ देऊ नका. ३. कोठावळे: हे टिपणीसांचे भाऊ. टिपणीस टिपतात आणि कोठावळे साठवतात. हे लोक पट्कन लक्षात येत नाहीत. पण दोन गाण्यांच्या मधल्या वेळात गाठून "माझ्याकडे अमुक इतके जी बी गाणी आहेत" वगैरे पकवतात. मल्लिकार्जुनचा १९५६ सालचा भीमपलास आपल्याकडे कसा आला याच्या ष्टोर्या लावतात. कॅसेटींच्या सीडी कशा करून घेतल्या वगैरे सांगतात. कुठल्या ना कुठल्या टिपणीस काकांशी यांचं संधान असतं. कोठावळ्यांचा एक उपप्रकार म्हणजे "विशिष्ट कोठावळे". हे सरसकट कशाचाही साठा करत नाहीत. मला भेटलेले एक विशिष्ट कोठावळे "फक्त मालिनी ऐकतात" आणि साठवतात. एका विशिष्ट कोठावळ्यांची स्पेशालिटी "मल्हारचे प्रकार" अशी आहे. कोठावळे भेटले तर त्यांच्याशी जरूर गप्पा मारा. तुमची आणि त्यांची आवड जुळली तर न जाणो तुम्हाला खजिना सापडून जाईल. माझ्या लहानपणी रेडिओवर माणिक वर्मांचा भटियार लागायचा. तो बहुदा फक्त ऑल इंडिया रेडिओ कडेच उपलब्ध असावा. एका कोठावळे काकांनी मला तो सप्रेम भेट दिला! ४. हवाबाण: हे म्हणजे शास्त्रीय संगीताची शष्प आवड नसूनही स्टेटस सिम्बॉल म्हणून मैफिलीला हजेरी लावणारे लोक. वर त्यांना आपली रसिकता सारखी सिद्ध करायची असते. हे लोक ओळखायला एकदम सोप्पे. सिल्कचा नाहीतर फॅब इंडियाचा कुर्ता घालून वर परफ्यूम वगैरे मारून येतील. स्त्री असेल तर मेक अप वगैरे सुध्दा. सरगमच्या लयीत हात वगैरे हलवायचा प्रयत्न करतील. दर पाच मिनिटांत एकदा "क्या बात है" किंवा "वाह" सारखी दाद कंपल्सरी असते असा यांचा समज असतो. उगाचच "नाही नाही" सारखं डोकं हलवतात. एक डोळा कायम आजूबाजूच्या श्रोत्यांवर असतो. त्यात समजा कोणी हाताने सम दाखवली किंवा बोटाने ताल धरला तर लग्गेच ती लकब उचलतात! वसंतोत्सवासारख्या कार्यक्रमात हवाबाणांचा "स्वयंसेवक" असाही अवतार पहायला मिळतो. अत्यंत तापदायक शेजारी. भेटलेल्या हवाबाणांचे किस्से नंतर आठवून हसू येतं, पण त्या क्षणी त्यांना ठोसा मारावासा वाटतो. एका हवाबाणाने माझ्या एका तबला शिकणार्या मित्राला "दोनदा सम आली, नाही?" असा प्रश्न विचारला होता. मी मित्राला घेऊन काढता पाय घेतला नाहीतर तिथे रक्तपात झाला असता. ५. वाती: आपल्या भागात शास्त्रीय संगीताची मैफल 'लागली' आहे, तर तिथे जाणं हे आपलं कर्तव्य आहे अशा विचाराचे लोक. मुद्दाम उठून "तालचक्र" ऐकायला जाणार नाहीत, पण आलाच आहे तौफिक कुरेशी तर सोडायला नको, असं. मैफिलीत जाऊन आपापली कामं करतील - वाती वळायच्या असतील तर वाती वळतील, भाजी निवडतील, मोबाईलवर मेसेज मेसेज खेळतील. प्रथम मागे जरी बसायला लागलं तरी पुढच्या चांगल्या जागेकडे डोळा ठेवून असतील. थोड्या वेळाने (गाणं सुरु असतानाच) उठून बाहेर जातील आणि मित्रांशी गप्पा छाटतील. फिरायला जायची वेळ झाली की फिरायला जातील. आठ वाजले की उशीर नको म्हणून उठून जातील. गाणं रंगल्याचं सुख नाही आणि पडल्याचं दुःख नाही. वर्गातली काही मुलं असतात ना - नवनीत गाईड वाचून घोकंपट्टी करून चांगले मार्क मिळवतात, पण कुठल्याच विषयाचा धड आनंद घेत नाहीत - त्यातला प्रकार. आणि.... शेवटचा प्रकार म्हणजे खरा श्रोता हे फक्त ऐकायला येतात, आनंद घ्यायला येतात. कामधंद्यातून वेळ काढून, त्याच वेषात. दिवसभराच्या वापराने बाहेर आलेला शर्ट. हातात हेल्मेट. त्यांच्या मोबाईलवर शास्त्रीय संगीत सोडून इतर फारसं काही नसतं. "काहीतरी कला असायला हवी होती अंगात, मग या नोकरी/व्यवसायाचे नाव> मध्ये पडलोच नसतो" असं त्यांना मनापासून वाटत असतं. आवडीनिवडी असतात, तीव्र नसतात, पण कलाकाराशी एक घट्ट भावनिक नातं असतं. भीमसेन जोशींना सरळ "अण्णा" म्हणतात. त्यांचा वारसा कोण चालवणार याची उगीचच चिंता करतात. गाणं आवडलं तर खुली दाद देतात. मनाला स्पर्शून गेलं तर डोळ्यातल्या पाण्याची लाज वाटून घेत नाहीत. कोणी हसेल का, याची पर्वाही करत नाहीत. तुम्हाला असा खरा श्रोता भेटला, तर त्याच्या शेजारी जरूर बसा! आणि माझा नमस्कार सांगा त्याला!