गांधीजींची अहिंसा-उपयुक्तता आणि मर्यादा

'यंग इंडीया’ मधील एका प्रकाशनात गांधीजींनी गुरु गोविंद सिंग,शिवाजी महाराज,राणा प्रताप,रणजित सिंग,लेनिन,डे वालेरा,केमालपाशा या सर्वांना 'misguided patriot' म्हटले होते.गांधीजींची हीच विचारसरणी भगत सिंग व इतर क्रांतिकारकांबद्दल होती. बापरे त्यांनी शिवाजी आणि इतरांना वाटचुकलेले म्हटले आहे? बरं ! एकदम हेच दिसले ठळक असल्याने. आता लेख वाचतो. -- लिखाळ. माझी अनुदिनी

चिन्मय, आपला सविस्तर लेख शांतपणे वाचला. फार छान आहे. बर्‍याच बाजूंची मते विचार घेऊन त्यांचा आपण उल्लेख केला आहे. तसेच शेवटच्या परिच्छेदातले प्रश्न चांगले आणि मह्त्त्वाचे आहेत. समारोपात तुम्ही तुमची मतेही मांडली आहेत. अश्या विवाद्य विषयावरचा चांगला लेख वाचून आनंद झाला. आपले अभिनंदन. स्वरक्षणासाठी प्रतिकारासाठी हिंसा मान्य हे मत मलाही योग्य वाटते. 'नॅशनल डिफेन्स ऍकॅडमी' हे नाव तेच सुचवत असावे. गांधी बरोबर की सशस्त्र क्रांतीकारक बरोबर हे ठरवण्यासाठी १.गांधींची मते-त्यांची योजना-त्यांचा प्रभाव याचबरोबर २.सशस्त्र क्रांतीकारकांची मते-त्यांची स्वातंत्र्य मिळवण्याची योजना- स्वातंत्र्यानंतर राज्य चालवण्याबाबतची योजना - त्यांचा त्याकाळच्या जनमानसावरील पकड आणि प्रभाव या बाजूंची माहिती मिळवणे गरजेचे आहे. जे मी स्वतः केलेले नाही. नुसता तर्क या ठिकाणी काम करणार नाही तर अभ्यास करणे गरजेचे आहे असे मला वाटते. त्यामुळे या बद्दल माझे काही स्पष्ट मत नाही. लो. टिळक, सुभाषचंद्र, योगी अरविंद, सावरकर असे लोकमान्य प्रसिद्ध विचारवंत सशस्त्र क्रांतीच्या बाजूने होते. त्यामुळे स्वातंत्र्यानंतरच्या राज्य चालवण्याच्या योजने बाबत काही विचार नक्कीच त्यांचेकडे असतील. ते विचार स्वातंत्र्यानंतरच्या प्रसिद्धीतंत्रज्ञांनी बाजूला सारले असतील. पण याचा अर्थ त्यांची मते अभ्यासण्यासाठी उपलब्धच नाहित असे नसावे. कोणी अभ्यासकाने याबद्दल लेख लिहिला तर वाचायला आवडेल. -- लिखाळ. 'काहीतरी कुठेतरी चुकते आहे.' असली वाक्ये आपल्या 'सूक्ष्म' विचारशक्तीची बतावणी करायला उपयोगी पडतात.

गांधीजींनी अहिंसेची प्रेरणा कस्तुरबा गांधींकडुन घेतलेली होती.गांधीजींची एखादी गोष्ट कस्तुरबांना पटत नसली तर त्या गांधीजींनी दिलेल्या त्रासाला सहन करत पण विरोधही करत.यातुन गांधीजींचे मन बदलले आणि बायकोवर हुकुम चालवायची त्यांची विचारसरणि कशी चुक होती हे त्यांना कळुन चुकले. या वाक्यांचा संदर्भ लेखकाकडून मिळू शकेल काय? स्वतः गांधीजींनी जर तसे कोठे म्हटले असेल तर - 'नवर्‍याला बायकोने केलेला मूक विरोध आणि त्यातून होणारे नवर्‍याचे परिवर्तन' हे चित्र आंतरराष्ट्रीय संघर्षांना लागू करता येते असे मानावे लागेल.

शिवाजी महाराज मिसगाइडेड पेट्रिऑट याला पूर्णतः असहमत. लो. टिळकांचे मत होते की जोपर्यन्त क्रांतीला समाजाचा पाठिंबा मिळत नाही तोपर्यंत ती यशस्वी होत नाही. त्यामुळे ते क्रांतिकारकांना सबुरिचा सल्ला देत होते.