आमच्या टेरेसवरच्या छोट्याश्या बागेत अनेक वर्षे एक ब्रह्मकमळाचे (Epiphyllum oxypetallum) रोपटे एक कोपरा पकडून झोपाळू अनामिक सदस्यासारखे चूपचाप पडून आहे. हिमालयात आणि श्रीलंकेत मूळ घर असलेली ही वनस्पती भारताच्या अनेक घरांच्या बागेत रोपट्यांच्या स्वरूपात वाढवली जाते. तिचा भारतापेक्षा थोडा वेगळा प्रकार (Phyllocactus purpusii) मेक्सिको, ब्राझील, इ अमेरिकन खंडातील देशांतही सापडतो. बागेतल्या इतर नखरेल वृक्षवल्लींना सांभाळताना आणि त्यांच्या सुंदर रूपरंगाचे कौतुक करताना या कार्टूनमध्ये रोडरोलर अंगावर जाऊन सपाट झाल्याप्रमाणे दिसणार्‍या बिचार्‍या वनस्पतीकडे बर्‍याचदा लक्षही जात नाही. कारण Epiphyllum oxypetallum असे भारदस्त शास्त्रीय नाव आणि ब्रम्हकमळ असे दैवी भारतीय नाव असलेल्या या झुडुपाला फार आकर्षक रूपरंग नाही. ऑर्किड-कॅक्टस (Family Cactaceae) प्रकारात मोडणार्‍या या झुडुपाच्या फांद्या लांबलचक पानांसारख्या दिसतात (phylloclade) आणि त्यांच्या कडांत असलेल्या खाचांसारख्या दिसणार्‍या डोळ्यांतून नवीनं फांद्या फुटतात. याला Jungle cactus व Dutchman's Pipe या नावानेही ओळखले जाते... अशी ही वनस्पती आमच्या टेरेस बागेत जवळ जवळ तीन वर्षे निद्रावस्थेत राहिल्यावर अचानक जागी होवून काही दिवसांपूर्वी आपले अस्तित्व जाणवून द्यायला लागली. तिच्या सर्वात समोरच्या फांदीच्या एका डोळ्यामधून अगदी डोळ्यात भरेल अश्या मोक्याच्या जागी एक पिटुकले बाळ डोकावू लागले आणि त्याने "मी सर्वसामान्य फांदी नसून एक बालकलिका आहे" हे जाहीर केले. हे कवतिक हा हा म्हणता सर्वसामान्य झाडांच्या कळ्यांना स्वतःबद्दल न्यूनत्व वाटावे इतके मोठे झाले. ती कलिका अर्थातच घरातल्या सर्वांच्या आकर्षणाचे केंद्र झाले यात काहीच आश्चर्य नव्हते !

......

तिचे फूल हे या वनस्पतीचे सर्वात मोठे आकर्षण आहे. या वनस्पतीला अनेक (३ ते ५) वर्षांतून एखादेवेळेस फुल येते आणि ते कधी येणार याचा अंदाज कळी दिसायला लागल्यावरच येतो, हे कारणही तिच्याबाबतची उत्सुकता वाढवते. १० ते ३० सेमी लांब देठावर १५ ते ३० सेमी लांब आणि १५ ते २० सेमी रुंदीचे असलेले हे फूल विशालकाय तर असतेच, पण त्याच्या गुंतागुंतीच्या पण नाजूक रचनेने त्याला जगप्रसिद्धी मिळवून दिली आहे. याला त्यात असलेल्या benzyle salisylate मुळे मंद गोडसर वास असतो. या फुलाचा अजून एक विशेष म्हणजे ते सर्वसाधारण फुलांच्या विपरित संध्याकाळी उमलायला लागते, मध्यरात्री पूर्ण उमलते आणि सकाळपर्यंत कोमेजून गळूनही पडते ! थोडक्यात, हे फूल उमलण्याचा प्रवास आणि त्याचे पूर्ण उमललेले रुपडे पहायचे असेल तर जागरण करायला लागते. आम्ही रात्री जागून पाहिलेल्या या अनवट फुलाची जीवनयात्रा तुम्ही दिवसाउजेडी आरामात खुर्चीत बसून खालील चित्रांच्या रूपात पहा...

...... ब्रह्मकमळ : ०१ व ०२ : संध्याकाळी ५ व ६ वाजता

.

ब्रह्मकमळ : ०३ : रात्री ९ वाजता

.

ब्रह्मकमळ : ०४ : रात्री ९ वाजता

.

ब्रह्मकमळ : ०५ : रात्री १० वाजता

.

...... ब्रह्मकमळ : ०६ व ०७ : रात्री १० व ११ वाजता

.

ब्रह्मकमळ : ०८ : रात्री १२ वाजता पूर्ण फुललेले फूल

.

ब्रह्मकमळ : ०९ : रात्री १२ वाजता पूर्ण फुललेले फूल

.

ब्रह्मकमळ : १० : १२ वाजता पूर्ण फुललेले फूल

. मध्यरात्रीनंतर हे फूल कोमेजू लागते आणि सकाळपर्यंत हे एका रात्रीचे आश्चर्य संपून जाते !

ब्रह्मकमळ : ११ : सकाळी कोमेजलेले फूल

. सकाळी १० वाजेपर्यंत फूल झाडावरून गळून गेले होते आणि ते झुडूप जणू काहीच घडले नाही असे पूर्वीप्रमाणे टेरेसच्या एका कोपर्‍यातिल तटस्थ सदस्य झाले होते...

ब्रह्मकमळ : १२ : दुसर्‍या दिवशी सकाळी दिसणारे ब्रह्मकमळ झुडूप

. इतके दिवस दुर्लक्षित असलेल्या या झुडुपाने त्याचा प्रसिद्ध चमत्कार दाखविल्यामुळे आता दुसरी कळी आली की काय हे पाहण्यासाठी त्याच्या दर फांदीचे रोज मोठ्या कुतूहलाने निरीक्षण केले जाणार आहे हे काय सांगायलाच हवे काय ?! .