सेलिंग किंवा मार्केटिंग हे एक स्किल आहे; जे सगळ्यांना जमत नाही. एखादी गोष्ट विकत घेण्यासाठी समोरच्या माणसाला प्रवृत्त करणं, हे मला तरी महाकठीण काम वाटतं. नॉट माय चहाचा कप. आज बाजारात तुम्हाला कुठलीही गोष्ट घ्यायची असेल तरी तुमच्यापुढे अनेक पर्याय असतात. बरं, स्पर्धा इतकी आहे की कंपन्याही आपली वस्तू विकली जावी (मग ती कशीही असो काहीही असो) हा एककलमी कार्यक्रम घेऊन शर्यतीत उतरलेल्या असतात. त्यांचे मोहरे असतात ते म्हणजे सेल्समन. ग्राहक म्हणून तुमचा अधिक संबंध येतो तो या 'सेल्समन' नावाच्या प्रजातीतील व्यक्तींशी. कुणाचीही हेटाळणी करायचा उद्देश नाही, त्यामुळे हलकेच घ्या (take it easy). तर या सेल्समन व्यक्ती बहुतेकदा डोक्क्यात जातात. कशा, ते काही प्रकारांतून, सवयींतून सांगतो. मागे लागणं - मॉल मधे जाऊन खरेदी सुरु झाल्यावर मुख्य फायदा झाला तो म्हणजे तुम्हाला 'विचार' करून चार गोष्टी बघून तुमच्या स्वतंत्र निर्णयातून खरेदी करता येऊ लागली. नाहीतर दुकानात गेलं की तो दाखवेल तेच दिसतं आणि नाही आवडून आपण चालायला लागावं तर और देखो ये देखो वो देखो करत आग्रह सुरू होतो. बरं मोठं दुकान असेल तर आपण निघाल्यावर तुच्छ नजरेने आपल्याकडे बघितलं जातं ते वेगळंच. हे दुकानातल्या सेल्समन चं मागे लागणं डोक्क्यात जातं. आता मॉलमधेही फिरते सेल्समन असतात म्हणा. त्यांच्याकडे आहे तेच बेस्ट - मला विंडोज फोन हवा होता. एका दुकानात शिरलो. त्याने 'रेंज' विचारली 'रेंज'. म्हटलं लुमिया दाखव. "ये देखो सेमसंग गेलेक्सी अमूक" "हा नको लुमिया दाखव" "उससे बेस्ट ये है. १३ मेगापिक्सेल...." .... "अरे ते मेगापिक्सेल गेलं ......त. मी काय मागतोय?"... मग म्हणाला शेवटी की नही है वो. म्हणजे, आलेल्या पाहुण्याला रिकाम्या हाताने पाठवू नये ची पद्धत फार मनावर घेतल्यासारखं आलेल्या ग्राहकाच्या गळ्यात काहीतरी मारूनच त्याला पाठवायचं असा प्रकार झाला. डोक्क्यात ! आजकाल हेच चालतं - 'ट्रॅडिशनल वेअर' चं दुकान. मी कॉटन चा झब्बा मागितला. त्याने झगरमगर एम्ब्रॉयडरी वाला स्टारप्लस छाप झब्बा दाखवला. "हे नाही. सोबर दाखवा", मी. "हे बघा तर, नवीन कलेक्शन आहे" "अरे नको बाबा साधे दाखव ना जरा डिसेंट प्रिंट वाले" त्यापुढच्या उत्तरानंतर मी बाहेर पडलो. "आजकाल ते नाही चालत. आजकाल हाच ट्रेंड आहे" "हो का? ठेव मग तो तुझ्याकडे", मी. मला आजवर असंख्य वेळा हा डैलॉग सहन करावा लागलाय. सगळ्यांनाच असेल. पण माझ्या तो डोक्क्यात जातो. 'तू कोण ठरवणार कसला ट्रेंड आहे आणि मी तो फॉलो करावा का नाही?' दाखले देणे - मोबाईलचंच उदाहरण. बिलबुक काढून दाखवलं होतं एकदा बघा... गेले चार मोबाईल अमके अमके विकले. म्हणून सांगतो हा बेस्ट आहे. किंवा मग 'आज के दिन मे चार प्रॉडक्ट्स गये साब इसके!' (म्हणजे, तू मूर्ख आहेस जे दुसर काहीतरी मागतोयस) असे डैलॉग. तुम्हाला झाडावर चढवणं - या ट्रिकला बायका हमखास भुलतात. (ओह... जेंडर स्पेसिफिक स्टेटमेंट) कधी कधी मुलं/पुरुषही भुलतातच. म्हणजे उदहारणार्थ बघा; साडीचं दुकान. "ये आपको बहुत अच्छा दिखेगा" (सेल्समनचे उद्गार नाईलाजाने हिंदीत लिहावे लागत आहेत कारण बहुतांश ते हिंदीतच असतात) असं म्हटलं की म्याडमचा फोकस त्या साडीवर येण्याची पुरेपूर शक्यता. मग नवरा असेल सोबत तर तो म्हणतो की "ही नाहीये इतकी चांगली". त्या औषधाचा परिणाम झाला तर ठीक, नाहीतर त्यालाही "तुम्हाला त्यातलं कळंत नाही" वगैरे म्हटलं जाऊ शकतं. असो. कपड्यांच्या दुकानात हे समजू शकतो पण एकदा एका रंगा-याला जेंव्हा मी म्हटलं की ही शेड जी तू केली आहेस ती परफेक्ट नाही झाली आहे, तेंव्हा तो मला म्हणाला "अरे उससे ज्यादा ये अच्छा दिखेगा!" सटकलीच माझी तेंव्हा म्हणजे. घर कोणाचं? रंग कोण ठरवणार? असो. पण एकंदरित सेल्समनची ही पकपक सुद्धा डोक्यात जाते. अवांतर प्रश्न - यात आता हेतू वेगवेगळे असू शकतात. काही वेळा खरंच तुमचा विचार समजून घ्यायला प्रश्न विचारले जात असतील. पण काहीवेळा हे इंट्रूडिंग होतं फार. शर्ट घेताना, 'पार्टीत घालणार आहात?' 'शादी घरका है के बाहरका?' असे प्रश्न ऐकून प्रतिप्रश्न येतोच मनात. "तुला का.....य फरक पडतोय?' फास्ट आणि खूप जास्त बोलणे - हे कॉमन आहे खूप. भरभर तोंडातल्या तोंडात काहीतरी बोलायचं आणि असं सगळंच म्हणजे खूप जोराची लागली आहे आणि ग्राहक गेला की धावलोच अशा घाईत उत्पादनं दाखवायची. डोक्क्यात. मागे मागे फिरणं - मॉल मधे होतं हे आजकाल. तुम्ही एका रॅक जवळ ३० सेकंदापेक्षा जास्त थांबलात, की एक मुलगा/मुलगी मागे येऊन उभी राहते तुमच्या. आणि मग 'सांग ना, काय झालं?' च्या सुरात 'क्या लेना है?', 'ट्राउजर लेना है?', 'ऑफिस के लिये?' असे हळूच हळूच प्रश्न पुटपुटत राहते. दुस-या रॅकशी जा, तिथेही तुम्हाला फॉलो करते. एकदम चोर बिर असल्याची भावना येते मनात. समबडी इज फालोविंग मी.... डोक्क्यात. एकूण काय; नो ऑफेन्स बट हे अ‍ॅग्रेसिव मार्केटिंग किंवा कंपेलिंग सेल्समनशिप या फार वैताग देणा-या गोष्टी आहेत. त्यामुळे मी मॉल मधे गेलो तर सरळ 'मी बघतो आणि गरज लागली तर तुम्हाला सांगतो' असं नम्रपणे सांगून दुर्लक्ष करायचा प्रयत्न करतो. दुकानात गेलो तर थंड रहायचा प्रयत्न करतो. :) हे सगळं असूनही जेंव्हा मी मला त्यांच्या जागी ठेवतो, एका मोबाईल शॉपी मधल्या सेल्समनने मला सांगितलेलं त्यांच्या कामाचं स्वरूप व मालकाचा जाच आठवतो, जेंव्हा त्यांना मिळणा-या कमी पैशांची आणि असणा-या अवास्तव टार्गेट्सची कल्पना करतो, तेंव्हा त्यांच्याबद्दल कणव वाटल्यावाचून रहात नाही. त्यांच्या कामाबद्दल त्यांचं कौतुकच वाटतं. पण तरीही जेंव्हा मी ग्राहकाच्या जागी असतो तेंव्हा....