जायंट मीटरवेव्ह रेडीओ टेलिस्कोप

ते श्रेय बहुगुणीं यांचे. त्यांनी नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या आयुका वेधशाळा - गिरवली या मोदक यांच्या लेखाच्या प्रतिसादात या धाग्याचा संदर्भ दिला होता.

फारच छान माहिती. या दुर्बिणीच्या विशिष्ट आकारामुळे जास्तीत जास्त परिक्षेत्रावरील प्रारणे ग्रहण करणे आणि संवेदनशील अ‍ॅन्टेनांमुळे उच्च दर्जाची कोनीय पृथक्करणक्षमता असणे ह्या दोन बाबी खगोलनिरीक्षकांसाठी फारच उपयुक्त ठरतात. दुर्बिणीचा आकार आणि पृथ्वीचे परिवलन यामुळे एकाच २५ किमी व्यासाच्या दुर्बिणीइतकीच क्षमता जीएमआरटीला प्राप्त झाली आहे. खासकरून तू धुंडाळून आणलेल्या ह्या आकृत्या ही बाब छानपैकी स्पष्ट करतात. त्याबद्दल विशेष आभार. वादाबद्दल मला वाचल्याचे आठवते त्याप्रमाणे जीएमआरटीचे स्थान कुठे असावे यावरून नाही, तर जीएमआरटीचा वापर पृथ्वीव्यतिरिक्तच्या अंतराळात जीवसृष्टी असण्याच्या शक्यतेचा मागोवा घेण्यासाठी करावा की नाही अशा स्वरूपाचा वाद होता. त्यामागील भूमिका महत्त्वाच्या, भूमिकांचे पुरस्कर्ते कुणी का असेनात. असो. (अवांतर - याच वादाची फोडणी स्वतःच्या मसाल्यात घालून मनू जोसेफ यांनी लिहिलेली "सिरिअस मेन" ही उपहासात्मक विनोदी कादंबरी कदाचित कुणाला वाचायला आवडेल.)

जरूर लिहा. वाचायला नक्की आवडेल.

वा ! खरंच अभिमानास्पद आणि आश्चर्यकारक माहिती !

जी एम आर टी ही "वन मिटर वेव्ह लेंग्थ" श्रेणीतली जगातली सर्वात मोठी अन आधुनिक दुर्बिण असल्याचे वाचले होते, हे खरे आहे का ?

आता हे फारसं खरं नाही. GMRT चा विकास सुरू झाला या गोष्टीला आता दोन दशकं लोटली आहेत. मधल्या काळात दुर्बिणीवर काही काम केलंच नाही असं नाही; पण जुन्या तंत्रज्ञानाच्या गोष्टी अद्ययावत ठेवण्यापेक्षा कधीकधी पूर्ण नवीन गोष्टच बनवणं सोपं पडतं. या दशकाच्या सुरूवातीला, नेदरलंड्समधे LOFAR नावाची नवीन दुर्बिण सुरू झाली; ती GMRT पेक्षा अधिक अद्ययावत आणि मोठी आहे. त्यांचा सध्याचा मोठा प्रॉब्लेम आहे तो म्हणजे विदागाराचा. एका observation run मधे जमा होणारा विदा साठवून, तो जगात जिथे कुठे संशोधक बसला असेल तिथे पाठवणं तापदायक होतं आहे. त्यामुळे त्यांनी मिळालेल्या विदेतून वापरण्यास योग्य अशा प्रतिमा मिळवण्यात automation सुरू केलं आहे. GMRT मधे अशी एक प्रतिमा बनवायला, वेळेस दोन-दोन आठवडे (आणि बरीच mental sanity) जाते. १९७० च्या दशकात बनवलेली VLA नामक अमेरिकन दुर्बीण आता कात टाकते आहे आणि ती सुद्धा अद्ययावत होत आहे. GMRT अद्ययावत करण्याचं काम सुरू आहे; हे प्रोजेक्ट पूर्ण होईल तेव्हा ती बरीच जास्त कालसुसंगत होईल. पण आहे तीच GMRT वापरून तीन वर्ष, पूर्ण आकाशाचा सर्व्हे करण्याची निरीक्षणं पूर्ण होत आहेत. यासाठी आवश्यक असणारी ढोरमेहेनेत पूर्ण होईल तेव्हा GMRT ची पत बरीच जास्त वाढेल, अशी आशा मला वाटते. --- हानलेची जी दुर्बिण आहे ती अवरक्त प्रकाशात काम करते; अधिकतर त्यात. पण ही दुर्बिण एकमेवाद्वितीय वगैरे नाही. हिचा आकार बराच लहान आहे, त्यातून फार काही पथप्रदर्शी, नवीन विज्ञान-संशोधन होत नाही; पण भारतीय खगोल-संशोधकांच्या पिढीला शिक्षणासाठी याचा बराच उपयोग आहे. गोविंद स्वरूपांनी त्यांच्या वयाच्या तिशीत दुर्बिणी बांधायला सुरूवात केली तेव्हा साठीत आल्यावर GMRT बनवण्याची ताकद अभियंत्यांमधे आणि वापरण्याची ताकद खगोलसंशोधकांमधे आली. बहुतांश दुर्बिणी लांबूनच चालवल्या जातात; प्रत्यक्ष दुर्बिणीपाशी बसून काम करण्याचं प्रमाण आता, जगभरच बरंच कमी होत आहे. त्यात भारत आणि भारतीय दुर्बिणीही आल्याच.