हिंसा आणि अहिंसा...

प्रतिसाद वाचतो आहे. विचार करतो आहे.

अमोल खरे: मारल्या जाणाऱ्यांच्या संख्येविषयी माझा मुद्दा नाही. बहुमत की अल्पमत यावरून न्याय काय हे ठरत नसते, तसेच हे आहे. हिंसा ही हिंसा, इतकाच माझा मुद्दा आहे. मारल्या गेलेल्यांच्या संख्येच्या आधारे हिंसा की अहिंसा हे किंवा हिंसेची स्वीकारार्हता ठरवायची असेल तर आपण दोघे दोन तीरांवर आहोत. विकास: 'हिंसा हा सामाजिक परिवर्तनाचा (यात सारे काही आले) एक मार्ग (किंवा साधन म्हणा) आहे' हे ते तत्वज्ञान. त्या धाग्यांवर ते कोठे झाले आहे, हे मी दाखवत बसणार नाही. कारण तितका वेळ तूर्त नाही. ते धागे वाचल्यावर तसे तत्वज्ञान झाले आहे इतके मला नक्की कळले. अर्थातच, मी चर्चा प्रस्तावातच म्हटल्याप्रमाणे ते माझे आकलन आहे. ते तुम्ही केव्हाही नाकारू शकता. ग्लिफ: जिहादही समर्थनीय होऊ शकतोच. माझ्या मनातील प्रश्न तेच आहेत. माओवाद का फोफावला हा वेगळा मुद्दा आहे, आणि ती कारणपरंपरा अत्यंत गुंतागुंत दाखवणारी आहे. तेथे कृष्ण-धवल काहीही नाही. संजय क्षीरसागर: अहिंसा या तत्वासंदर्भात अहिंसा परमोधर्म असे महावीर म्हणाले यापलिकडे मला माहिती नव्हते. तुम्ही केलेली मांडणी विचार करायला लावते. पण मला वाटते तो मूलभूत मानवी परिवर्तनाचा मुद्दा आहे. मानवी व्यवहारांच्या एका भिन्न संदर्भात हिंसेचा मुद्दा येथे आहे. हिंसा ही हिंसाच. त्यामुळे ही संदर्भातील साम्यस्थळे किंवा भिन्नत्व माणसं कशी पाहतात हे समजून घेण्याचा ही चर्चा हा एक प्रयत्न आहे. हिटलर: संख्या हा हिंसेच्या समर्थनीयतेचा किंवा असमर्थनीयतेचा निकष नाही, अशा संदर्भात काय होईल असा माझा प्रश्न आहे. तुम्ही तशी पात्रता आणत असल्याने आपण दोघे दोन तीरांवर आहोत. राही: 'नवा आहे रे' वर्गही हिंसा करेलच, हे अगदी खरे आहे. संधी मिळाली तर त्या लोकांना (माओवादी) मी हा प्रश्न विचारणार आहेच. आळश्यांचा राजा: नथुराम गोडसे यांनी (हा शब्द मुद्दाम योजतो आहे) खून केला. त्या आधारे झालेली मांडणी अगदी त्यांच्या त्या कवितेतूनही (कविता म्हणून ती कितीही बाळबोध असो) दिसतेच, किंवा ती दाखवली जात असतेच. त्यापुरता हा मुद्दा आहे. (नथुरामवाद प्रत्यक्षात आलेला दिसत नाही, असे तुम्ही तर्कदृष्ट्या म्हणता आहात, ते खरे आहे. पण तो येणार नाही, असे मानायचे कारण नाही. नक्षलवाद प्रत्यक्षात आलेला दिसत नाही, असे म्हणतच आपण माओवाद आणि बिगेस्ट इंटर्नल सेक्युरिटी थ्रेटपर्यंत पोचलो आहोत.) विसुनाना: मी हिंसा असा मुद्दा प्रधान मानतो आहे. त्याला दहशतवाद (या शब्दाची कोणती व्याख्या मानायची हा प्रश्न आहे) म्हणायचे की नाही हा स्वतंत्र मुद्दा. सारेच दहशतवाद निषेधार्ह हे मात्र खरे. मला येथे म्हणायचे आहे ते इतकेच की गांधींची हत्या समर्थनीय असेल तर केवळ हिंसा या आधारावर माओवादीही समर्थनीय ठरतात का? ठरावेत का? ठरत असतील तर का, आणि नसतील तर का? या साम्य किंवा भेदस्थळांतूनच हिंसेचे संदर्भ अधिक चांगल्या रीतीने समजून घेता येतील, असे मला वाटते. बाकी, हिंसा आणि अहिंसा हा अत्यंत व्यापक आहे हे मान्य. नितिन थत्ते: माओवादी, सशस्त्र स्वातंत्र्यसैनिक आणि हिंदुत्ववादी यांचे एकत्रीकरण येथे होते आहे, हे अगदी रास्त. विचार, तत्वप्रणाली, संख्या किंवा प्रमाण अशा आधारे हिंसेची समर्थनीयता किंवा असमर्थनीयता ठरू शकेल का? (मी इथं तर्कदुष्ट होतो आहेच. मुद्दाम.) आणि ती ठरवायची असेल तर तिची प्रमाणं काय? ते पुन्हा व्यक्तिसापेक्ष होत जाऊ शकते, आणि मग अधिक धोकादायक ठरू शकते, असे मानता येईल का? गांधींनी मांडलेली हिंसेची आवश्यकता वाचली. गांधींच्या अहिंसेच्या या मर्यादेची मांडणी ज्या भाषेत आहे ती रोचक आहे. त्यांच्या वाक्यातील *'स्वोर्ड इन हँड्स' या शब्दांतील प्रत्यक्ष तलवारीऐवजी 'विचार' ही तलवार मानली तर ती वाक्ये नथुरामच बोलतो आहे असे वाटू शकते. 'इट इज अ प्लेन ड्यूटी...' हेही तसेच.* नव्हे, अशीच मांडणी त्या हिंसेची होते आहे, असा माझा मुद्दा आहे. * ही संपूर्णपणे कशा रीतीने 'विचार' होऊ शकतात हे दाखवण्यासाठी केलेली मांडणी आहे. मी तसा विचार करत नाही. "एरवी हिंसेचे समर्थन करणारे (सत्याग्रहाने, अहिंसेने, अर्जविनंत्यांनी, मतपरिवर्तनाने काही साध्य होत नाही असे म्हणणारे) केवळ "माओ"वादी असा शब्द आहे म्हणून विरोध करतात की काय असा मुद्दा श्रामोंनी मांडला आहे," हे अगदी बरोबर. येथे मी माओवादी एवढीच मर्यादा ठेवणार नाही. पर्सीव्ह्ड अन्याय मान्य करायचे झाले आणि ठरवले तर आजची कोणतीच हिंसा असमर्थनीय ठरू शकणार नाही, अशी स्थिती आहे, असे मला दिसते. त्यामुळेच या काथ्याकुटातील प्रश्न आले आहेत. संजय क्षीरसागर आणि बॅटमन: तुमची चर्चाही वाचतो आहे.