Skip to main content

कुंकू का लावतात

लेखक शुचि यांनी बुधवार, 16/01/2013 20:38 या दिवशी प्रकाशित केले.
रामायण वाचल्यानंतर "रामाची सीता कोण?" असे विचारल्यासारखा हा काथ्या आहे पण काय आहे नं जर विचारलं नाही तर उत्तर कधीच कळणार नाही. तेव्हा विचारतेच. अमेरीकेत खूपदा या प्रश्नास सामोरे जावे लागते की "हिंदू स्त्रिया, कपाळावर कुंकू का लावतात?" मी बरेचदा , व्यक्ती आणि तिचा कल पाहून "फॅशन" हे उत्तर देऊन वेळ मारुन नेते. तर काहींना सांगते की "लग्नानंतर लाल कुंकू लावयच" परंपरा आहे. मग पुढचा प्रश्न येतो "पुरुष गंध का लावतात?" आणि मी निरुत्तरशी होते. पण काही मित्र मैत्रिणी हे जवळचे असतात मग त्यांना सविस्तर सांगते की योगशास्त्राच्या तत्वज्ञानानुसार, शरीरात अनेक अध्यात्मिक चक्रे असतात. पैकी ७ ही मुख्य चक्रे असून , पैकी एक आहे भ्रूमध्य चक्र ज्याला आज्ञा चक्र हेदेखील नाव आहे. या चक्राच्या देवी-देवतेची पूजा म्हणून अनेक जण गंध लावतात. आता हे उत्तर कितपत बरोबर आहे यावर कोणी जाणकार प्रकाश टाकू शकतील का? या परंपरेमागे, अन्य काही कारण आहे का?

वाचने 79077
प्रतिक्रिया 237

प्रतिक्रिया

In reply to by शुचि

मी मालिबू बीचवर असं म्हंटलय. अमेरिकन बायका मालिबूच्या देवळात कशाला जातील, तो टॅमरिंड राईस खायला? तो तर आम्हालासुद्धा मोह पाडत नाही... :)

In reply to by पिवळा डांबिस

>>> गोर्‍यांच्या गोंदणाला आरसा कशाला!!! बाकी आपल्या पूर्वजांनी ज्या सूक्ष्मचैतन्यदायी बिंदुदाबनाची देणगी फक्त पती हयात असणार्‍या स्त्रियांच्या पिट्युटरी ग्लँडच्या उद्धारासाठी उपलब्ध केली होती, तेच ज्ञान उसने घेऊन (जसं कणादाच्या सिद्धांतावरूनच त्यांनी 'हिग्ज बोसॉन'चा शोध लावला) ह्या पाश्चात्यांनी सर्वांसाठी पिट्युटरीच काय पण पँक्रिआजपासून हायपोथॅलॅमसपर्यंत सार्‍या ग्लँडबिंदुदाबनचैतन्यप्रेरकतत्त्वाची सोय ह्या टॅटूजमार्फत केली आहे, अशी काही वदंता अलीकडेच कानी आली. खरं काय हो हे?

In reply to by नंदन

@ग्लँडबिंदुदाबनचैतन्यप्रेरकतत्त्वाची>>> =)) =)) =)) @कसलं मेंदुभंजक बोलता हो तुम्ही !!!!!>>> बॅटमॅन यांच्या तापत्रयविहारक वाक्यरचनेशी....... पूर्ण सहमत ;-)

In reply to by नंदन

ह्या पाश्चात्यांनी सर्वांसाठी पिट्युटरीच काय पण पँक्रिआजपासून हायपोथॅलॅमसपर्यंत सार्‍या ग्लँडबिंदुदाबनचैतन्यप्रेरकतत्त्वाची सोय ह्या टॅटूजमार्फत केली आहे, अशी काही वदंता अलीकडेच कानी आली.
बाप रे.. खाचकन ऽ ऽ खप्याच मैं.. =))

लेखात नमूद केल्याप्रमाणे कुंकवाचे फायदे मिळण्यासाठी ते कपाळावर नेमके कुठे लावावे ह्याचेही निर्देश आहेत. कपाळा खाली ,भ्रुमध्याच्याठिकाणी पिच्यूटरी ग्लॅंड (शीरस्थ ग्रंथी)चा अक्‍यूप्रेशर बिंदू आहे. त्या ठिकाणी शुद्ध कुंकू लावले असता त्यातील औषधी घटक त्वचेमार्फत ग्रंथीना मिळतात व त्यामुळे त्यांचे कार्य व्यवस्थित चालू राहते. तसेच शुद्ध लाल कुंकवामध्ये लोह असेल तर तोही फायदा मिळण्याचे प्रयोजन असावे.

In reply to by श्रिया

भ्रुमध्याच्याठिकाणी पिच्यूटरी ग्लॅंड असते त्या ग्लँडला संरक्षण अस काहीस मी वाचल आहे. पण वर जो कुंकु लाल मातीपासुन बनल जायच हे जे लिहिलय ते मात्र खरच पहिल्यांदाच ऐकते आहे. कारण आमच्याकडे कुंकवाची फळ असतात. ती कुटुन त्याची पावडर्(चुर्ण म्हणा हवे तर) कुंकु म्हणुन वापरली जाते. कुंकवाचे अनेक आयुर्वेदिक उपयोगही आहेत. मी पाहिली आहेत कुंकवाची झाड, अन फळं सुद्धा. मग पुढे ही फळं कोण गोळा करत फिरणार म्हणुन हळदीत रसायन मिसळुन त्याचा वापर सुरु झाला अन त्यामुळे कपाळावर पांढरे डाग, अथवा जळल्यासारखा काळापणा, आग हे प्रकार सुरु झाले. मग आला गंध विच वॉज कन्सिडर्ड अ‍ॅज सेफर दॅन कुंकु. या सगळ्या गोंधळात लोक मुळं कुंकु विसरुनच गेले.

स्त्रियांचे कपाळ गोल असते.पुरुषांचे कपाळ आयताकृती असते.त्यामुळे गोलाच्या केंद्रस्थानी कुंकू जसे चांगले दिसते तसे चौकोनाच्या केंद्रस्थानी दिसत नाही. म्हणून कुंकू जितके बायकांना चांगले दिसते तितके पुरुषांना दिसत नाही. कुंकू लाल असण्याचे कारण मानवी रक्ताचा रंग लाल आहे. कोणतीही स्त्री (काळी किंवा गोरी) लाजली कि चेहऱ्याचा रक्त पुरवठा वाढतो आणि चेहरा लाल होतो. त्या लालीम्याला मेचींग म्हणून लाल कुंकू लावतात. काळ्या स्त्री ला सुद्धा लाल कुंकू म्हणूनच खराब दिसत नाही.नटण्या मुरडण्याची हौस बायकांना जितकी असते पुरुषांना तिच्या एक दशांशाने हि नसते.लग्नात आजी आजोबांच्या वयाच्या व्यक्ती पहाम्हणजे आपल्या लक्षात येईल.

"मास्तर, ती द्रौपदी होती न द्रौपदी, ती कपाळावर कुंकवाचे ५ ठिपके लावायची का हो?" पु. लं चा १ प्रांजळ प्रश्न

In reply to by तिरकीट

मास्तरन्नी मग किती आणी कुठे फटके मारले हो ? आमच्या कडे ह्याला 'तुम्बून काढले' असे वाक्य प्रचलीत आहे.

In reply to by बॅटमॅन

वरील सगळे बरोबर आहे. मला तिम्बुन काढणे म्हणायचे होते. अमळ घाइघाइने लिहिले होते मी, म्हणुन घसरकळीफलकाने झाली चुक.

बायकांना कुंकू चांगले दिसते याला सहमत पण त्या आकाराच्या थिअरीला नाही. (आणि लाजून एकदा लागले कुंकू की मग रागानेच चेहरा लाल व्ह्यायचे प्रसंग जास्त. तेव्हा सुध्दा मॅचिंग होते बहुतेक.)

ओ गृहकृत्यदक्षिणी. आत्ता कुंकवाची उठाठेव चाललीय. कुंकूवालीची नाही. आणि कुंकवाची सगळ्यात जास्त निर्मिती माझ्या जिल्ह्यात होत असल्याने माझा नैतिक अधिकार आहे त्यावर बोलायचा. त्यासाठी लग्नच व्हायला हवे असे काही नाहीये.

In reply to by अभ्या..

ए अब्या ... पण कुंकुवाली लाजली तरच कुंकु मेचिंग होतं ना ?? मग नुसती कुंकुवाची उठाठेव काय कामाची बे :-/

In reply to by जेनी...

लाजणारणीनं समजून घ्यायचं असतं पूजा. नुस्त्या लाल ठिपक्याचीच चर्चा करायची तर जपानचा झेंडा पण फार चान दिसतो. ;)

In reply to by अभ्या..

अब्या मग तुझ्या बायकोच्या भ्रुमध्यावर जपानचा झेंडा फडवुन टाक बरं =))

In reply to by जेनी...

लवकरच. :) माझी बायको. बायको देखणा दिवा.

ह्याअमेरिकेतल्या लोकांना नसत्या चौकशा असतात हे खरय पण . मी एकदा मेहेंदी लावली होती हाताला .... तर एक अमेरिकन म्हणतो " टॅटु आहे का? " :-/ " ह्या टॅटु ला येतोय तो वास कसला आहे ? " " हा पर्मनन्ट आहे का?" :( अक्खि प्रोसीजर विथ संस्क्रुति समाधान सांगता सांगता पूरेवाट झाली :(

In reply to by शुचि

श्श्श्श्श !!!!! असे प्रश्न चारचौघात विचारू नका. लोक संमं कडे तक्रार करतात. (वैयक्तिक) विमे

काजळ का घालतात? तीट का लावतात? उटणं का फासतात? तेल का चोपडतात? . . . . .. कपडे का घालतात??? :P

धार्मिक कारणे अनेक असू शकतात. साने गुरुजींच्या एका लेखात नारळ फोडणे हा नरबळीचा सबस्टीट्यूट आहे, (डोळे, शेंडी, पाणी म्हणजे रक्त, खोबरे मांस असते इ.) असे वाचल्याचे अंधुकसे आठवते. तसेच, कुंकू हे त्या बळी दिलेल्या प्राण्याच्या रक्ताचा तिलक आहे, या प्रकारांनी अनिष्ट रूढींना फाटा मिळाला असे वाचल्याचेही आठवते. इतर नॉन धार्मिक कारणांत, घरी लहानपणी एक गंधाची साखळी नामक प्रकार होता. चांदीच्या तबकडीत उगाळलेल्या चंदनादि गंधात ती डबल साखळी भिजवून कपाळावर आडवे वैष्णव गंध लावणे हा प्रत्येक समारंभातील जेवणाच्या पंक्तीतला कार्यक्रम आम्ही लहान मुले उत्साहाने करीत असु. मोठ्या बंधूंना या टिळे लावण्याचे कारण विचारले असता, 'एकदा जेवून गेला, की परत दुसर्‍यांदा येऊन बसू नये याची ओळख पटावी, म्हणून ते गंध लावतात' असे उत्तर मिळाले होते. तेच बरोबर असावे असे वाटते. (मतदानात बोटाला काळा टिळा लावून घेण्यात आनंद मानणारा) गोपाळ.

In reply to by आनंदी गोपाळ

'एकदा जेवून गेला, की परत दुसर्‍यांदा येऊन बसू नये याची ओळख पटावी, म्हणून ते गंध लावतात' असे उत्तर मिळाले होते.
=)) =)) हे कारण नेमके वाटतेय.

In reply to by किसन शिंदे

काय नेमकं वाटतंय यात किसनदेवा? असे किती लोक आणि प्रसंग असतील? पुरुषांनी रोज गंध लावायची पध्दत अजूनही ग्रामीण भागात आहेच. गंध लावल्याशिवाय आंघोळ झाल्यासारखी वाटत नाही असे म्हणणारे कित्येक तरुण मुले सुध्दा मला माहीती आहेत.

In reply to by आनंदी गोपाळ

हे काही कळले नाही. वैष्णव नेहमी गंध उभेच (नाम) लावतात, शैव आडवे (त्रिपुंड) लावतात आणि शाक्त भृकुटीमध्यात कुंकवाचा टिळा लावतात.

धाग्याने शे-दीडशे प्रतिसादांचं कुंकूच काय पण दणदणीत मळवट भरला आहे, हे निरीक्षण नोंदवावेसे वाटले ;) बाकी ही प्रथा आर्यांच्या टोळ्यांनी आक्रमण करून जिंकलेले पशुधन आणि स्त्रिया आपल्या मालकीचे आहे, हे दर्शवणारी खूण ("मैं तेजा हूं, मार्क इधर है") म्हणून सुरू झाली असं लोकसत्तेतल्या एका लेखात वाचल्याचं आठवतं. खरं खोटं, परशुरामच जाणे!

In reply to by नंदन

धाग्याने शे-दीडशे प्रतिसादांचं कुंकूच काय पण दणदणीत मळवट भरला आहे, हे निरीक्षण नोंदवावेसे वाटले
:) :) प्रचंड हसू कोसळले आहे मार्क चा किसाही अचाट!!

In reply to by नंदन

अगदी सहमत धाग्याच्या स्कोरला आणि प्रतिसादाला पण. सुरुवातीला ही प्रथा व्रण किंवा गोंदणे अशा कायम टिकणार्‍या स्वरुपातील असावी त्याचेच कुंकू हे सुधारीत रूप असावे.

In reply to by नंदन

ओह असे आहे होय, ऐकीव किस्सा असा की, "माय आईज आर अप हिअर डुड" असे एखादी व्यक्ती सतत किती वेळा म्हणणार मग लक्ष वेधायला (साईन) म्हणून कुंकू लावायला सुरवात झाली की येथे फोकस करावे. असो अमेरीकन लोकांना सांगायला हे कारण बरे आहे का?

In reply to by नंदन

("मैं तेजा हूं, मार्क इधर है")
हे वाचून ड्वॉले पानावले. बाकी तेजालाही भ्रूमध्यापासून ते ब्रह्म की काय म्हणतात त्या रंध्रापर्यंत मार्क लावावयास हवा होता. बाकी या विषयावरून 'मा. श्री. गोगो यांचे अंगवस्त्र (विंग्रजीत 'केप' बरं का, नाय तर उगास अनर्थ व्हायचा) लालच' का या विषयावरून उद्बोधक चर्चा सुरू करावयास हरकत नसावी.

बरं काही उत्तरांचा आढावा घेता - अमेरीकन पुरषांना "मसिक धर्म आणि तदनुषंगिक प्रथा" सांगत बसण्यापेक्षा ते ७ चक्रांचं उत्तर परवडलं असं वाटू लागलय :(

In reply to by शुचि

एकदा ते आनंदी गोपाळांचं "एकदा जेवलेला माणूस कळावा म्हणून" वगैरेचं उत्तर पण देऊन पहा! एकाच प्रश्नासाठी ३-४ ष्टोर्या विकायलाही मजा येते!

मेंदूच्या तळाशी पिटिट्यूरी ग्रंथी असते. ती शरीरातील वाढीचा एकूण समतोल सांभाळत असते. कपाळाच्या मध्यावर (दोन भूवयांच्या मध्ये)असणार्‍या बिंदूचा संबंध ह्या ग्रंथीशी असतो. लाल कुंकवात चिंचोक्याच्या पिठाचा वापर होतो. चिंचोका औषधी आहे. त्याने वरील बिंदूद्वारे पिटिट्यूरी ग्रंथीस उत्तेजना मिळते आणि तिचे कार्य (शरीरातील सर्व समतोल सांभाळणे)व्यवस्थित चालते. (ऐकिव माहिती). पुरुषांनी उभे गंध लावण्यामागे काय शास्त्रीय कारण आहे कल्पना नाही. कदाचित स्त्री-पुरूष भेद अधोरेखित करण्यासाठी तशी पद्धत पडली असावी.

In reply to by प्रभाकर पेठकर

पुरुषांनी उभे गंध लावण्यामागे काय शास्त्रीय कारण आहे कल्पना नाही. कदाचित स्त्री-पुरूष भेद अधोरेखित करण्यासाठी तशी पद्धत पडली असावी.
ह्यां ????? त्यासाठी कपाळाकडे कशाला बघायचे ?????

लेखातून व प्रतिसादांतून कपाळावर कुंकू लावण्याची वेगवेगळी कारणे समजली. हे फायदे मिळण्यासाठी कुंकू त्वचेच्या संपर्कात आले पाहिजे. पण पूजेच्या वेळी देवाला ही कुंकू वाहतात व देवांच्या तसबीरीलाही कुंकू लावतात. रांगोळी काढल्यावरही हळद कुंकू वाहण्याची पद्धत आहे. ह्यामागे काय कारण असावे, कुंकवा मध्ये वातावरणातील सात्विक लहरी ग्रहण करण्याची क्षमता आहे असे मानले जाते का?

माझ्यामते काहिहि खास असं कारण नाही.. प्रत्येक संस्कृतीत काहि पद्धती असतात त्या संस्कृतीचं वेगळेपण, वेगळ्या सवयी, वेगळी प्रतिके सांगणार्‍या त्यापैकिच ही एक पद्धत. आजानुकर्णाचा प्रतिसाद सर्वात प्रॅक्टिकल वाटतो. हवाई बेटांवरील सुंदरींनी कोणत्या कानात फुल घातले आहे त्यावर ती उपलब्ध आहे की अद्याप कुमारी आहे ते कळते, तसेच पूर्व युरोपमध्ये घरात उपवर मुलगी असली तर खिडकीत कुंडी ठेवली जात असे. हा त्यातला प्रकार असु शकतो, पुढे कारण लुप्त झाले व एक पद्धत इतकेच उरले

In reply to by ऋषिकेश

तेच तर. बाकी फक्त स्त्रियांच्याच पिच्युटरी ग्लँडना आणि त्यातही कुमारिका / सधवा स्त्रियांनाच पिच्युटरी ग्लँडला संरक्षण किंवा फायदा याची खास गरज का असावी असा विचार करतो आहे. बिचार्‍या पुरुषांनाही पिच्युटरी असते की अगदी तिथ्थेच.. की त्यांना चंदनाच्या शीतलतेची जास्त गरज असते?? !! याच तर्काने मंगळसूत्र थायरॉईड / अन्ननलिका वगैरेचं रक्षण / पोषण करत असेल का? :)

In reply to by ५० फक्त

खरे पुरुषमुक्तीवाले अजुन आलेच नाहीत इथं> म्हणजे तुम्ही गविकाकांची पुरुषांबद्दलची कळकळ खोटी ठरवताय तर!! -//||माउ||\\

In reply to by कवितानागेश

हे बघा पुरुश्मुक्तीला काहीही बोलायचे नाही. नुकतेच मी शिफॉन अलुबुखारी यांचे "द फोर्थ इंटरकोर्स" हे पुस्तक वाचले आहे. ४-५ परिच्छेद फेकीन तोंडावर, कळले ???

In reply to by विश्वनाथ मेहेंदळे

एक पुस्तक वाचून तेच तेच रेफरन्स तोंडावर फेकले म्हणून आम्ही तुम्हाला विद्वान समजू असं कसं समजता तुम्ही?

In reply to by क्श्मा कुल्कर्नि

क्षमा'जी... खूप सुन्दर, पवित्र आणि उपयुक्त माहिती दिलेली आहे.. या सनातन'वाल्यांनी!!!... लिन्क दिल्याबद्दल आभार!!!!! :)

In reply to by मृगनयनी

नाव नीट लिहा आधी. क्शमा असे आहे ते. टीप :- या मूद्द्यावर अजीबात मतभेद दर्शवु नका. नाहीतर युद्द आमचा "सूड" करणार....मज्जा येणार निश्चित।