पण अनेकांना वेगवेगळे देव दिसतील आणि त्यातनं वेगवेगळे धर्म निर्माण होतील आणि मग व्यक्तीगत श्रद्धा आणि त्यामुळे एकसंध मानवता विभागली जाईल... खरं तर गेली आहे.

लीमाउ म्हटलं की देव दिसत नाही. माउली म्हटलं की दिसतो >> असे काहितरी शब्द म्हणून देव दिसतो? कमालच झाली! शिवाय देव 'दिसतो'? मला वाटायचे आतून जाणीव होते फक्त! :) असो. 'माउली' म्हट्लं की दिसतो ना? बरे झाले. लोकहो, यापुढे जामोप्यांना देव दाखवायची वेळ येइल तेंव्हा प्रतिसादात फक्त 'माउली माउली' लिहायचे बरं का. :) अवांतरः थँक्स टू धागाकर्ते. कुणाकुणाचे कुठलेकुठले वीक पॉईंट्स बाहेर येतायत बघुयात. ;)

>>तुमच्या धर्माविषयीच्या कल्पना सुस्पष्ट नाहीत किंवा आपल्या दोघांच्या धर्माच्या व्याख्येतच फरक आहे . -- धर्माविषयीच का... अहो आमच्या कुठल्याच कल्पना सुस्पष्ट नाहित. काहि काहि आहेत, पण ते असं चारचौघात बोलणं उचीत नाहि. आणि हो, आपल्या दोघांच्या धर्माच्या व्याख्येत मूलभूत फरक आहे. तुमची धर्माची व्याख्या माणसाच्या कल्पनेतुन सुरु होऊन माणासाच्या कल्पनेच संपते. मी ज्याला धर्म म्हणतो तो अस्तित्वाच्या निश्क्रीयतेशी एकरूप असतो आणि अस्तित्वाच्या क्रिया शीलतेला परिमाणं देतो. तो अनादी अनंत आहे. >>उदाहरणार्थ हिंदू धर्मात अनेक देव मानले आहेत आणि भक्ती हा त्याप्रत नेणारा मार्ग मानला गेलाय. -- हिंदु संस्कृतीत एकेश्वर, बहुईश्वर, निरिश्वर इ. सगळे प्रवाद आलेत. आणि ते जाणण्यासाठी अनेक मार्गही सांगीतले गेलेत. भक्ती मार्ग त्यापैकी एक. >>मुस्लिम धर्म अल्ला हा देव मानतो आणि समर्पण हा त्याप्रत नेणारा मार्ग मानतो. -- मुस्लीम धर्म (बहुतेक) निराकार सर्वशक्तीमानतेला मानतो... बाकी काहि विषेश अभ्यास नाहि >>क्रिस्टशन धर्म येशूला देव मानतो आणि सेवा हा त्याप्रत नेणारा मार्ग मानतो -- क्रिस्टशन येशुला देवपुत्र मानतात. बाकी त्यांचा आकाशातला बाप वेगळा. सेवा, भक्ती यांचं मनोहर दर्शन क्रिस्टशन धर्मात आढळ्त... पण तरिही.... हिंदु, मुस्लीम, क्रिस्टशन वगैरे हे फार फार तर संस्कृती, उपासना पद्धती, पंथ आहेत... ते धर्म नाहित. धर्माला मुळी "धर्म" या खेरीज इतर कुठलं नावच देता येत नाहि. >>पण तुमच्या आकलनानुसार : व्यक्तीगत जीव आणि त्याचच इंटीग्रेटेड स्वरुप म्हणजे जे विश्व या दोहोंची एकमेकांप्रती असलेली भुमीका दाखवणारे तत्व म्हणजे धर्म. हा फार मुलभूत मतभेद आहे त्यामुळे इथे थांबतो. -- येस सर. हा अगदी मूलभूत फरक आहे. = प्रत्येकजण मुळात अस्तित्वाशी एकरुप आहेच हे अत्यंत सहजपणे दाखवता येईल, -- ज्याक्षणी तुम्ही "असं दाखवता येईल" म्हटलं तिथेच ते दाखवण अशक्य करुन टाकलं... असो. तुम्हाला नेमकं काय म्हणायचं आहे हे कळतय, आणि त्याबद्दल मतभेद नाहित. >>पण कोणताही धर्म अस्तित्वाला देव मानत नाही (अर्थात हे तुमच्याच पुढील वाक्यात आलेलं आहे). किंवा व्यक्ती आणि समष्टीची एकरुपता (जी मुळातच आहे) ती विशद करण्याचा प्रयत्न हा मूळ उद्देश मानत नाही -- अनेक नामधारी धर्म अस्तित्वाला देवाच्या रुपाने डिफाईन करतात. आणि "देव" या संकल्पनेवर जे जे आक्षेप घेता येतात ते सर्व "अस्तीत्व" या संपल्पनेवर देखील घेता येतील. आणि जे नामधारी धर्म देव मानत नाहित त्यांचे अस्त्वेत्वाबद्दलचे निरुपण थोड्या वेगळ्या शब्दात असते... पणा शेवटी प्रत्येक नामधारी धर्म अस्तित्वाविषयीच बोलतो. व्यक्ती आणि समष्टीच्या एकरुपतेवर कुठल्याही नामधारी धर्माचा आक्षेप नसावा... हिंदुधर्माचा तर अजीबात नाहि. जेंव्हा मी "विश्व हे व्यक्तीचं इंटीग्रेटेड स्वरुप" म्हणतो त्यातन अदरवाईज काय बोध होतो ? हिंदु धर्मातला पिंड-ब्रह्मांड विचार देखील त्याच पठडीतला. >> धर्माचा संबंध देवाशी नाही हे अनाकलनीय विधान आहे, प्रत्येक धर्माचा आपापला देव आहे ही अत्यंत उघड गोष्ट आहे. -- ते अनाकलनीय असलं तरी सत्य आहे. बौद्धांचा देव दाखवा. शांकराद्वैताचा देव दाखवा. वेदांतींचा देव दाखवा. तुम्ही ज्या सांख्य तत्वज्ञानाचा अभ्यास केलाय त्याचा देव दाखवा. >>माझं म्हणण फार सरळ आहे : अस्तित्व स्वयंभू आहे त्याला कुणीही धारण करण्याची किंवा चालवण्याची गरज नाही आणि त्यामुळे माझ्या पहिल्या प्रतिसादातलं पहिलं वाक्य पुन्हा उधृत करतो : देव ही माणसाची कल्पना आहे. --देव स्वयंभू आहे. आपल्या निश्क्रीय आणि क्रीयाशील परिमाणांचं त्याला संपूर्ण भान आहे. कुठल्याही कल्पनाविलासापासून अलिप्त आहे... आणि हे माझं वाक्य नाहि तर आजवर जो काहि थोडाफार विचार केला तो शब्दात मांडण्याचा हा अल्प प्रयत्न. असो. जाता जाता... मूळ चर्चेचा रोख "धर्म बाद झाल्यास जगात शांतता नांदेल" या तुमच्या दाव्यावर होता. आणि हा दावा अत्यंत पोकळ आहे हे माझं त्यावरचं मत. माणसाला अशांतीची हौस आहे म्हणुन जगात अशांती आहे बाकी काहि नाहि. पंडीत-बुवा-उस्ताद-खां साहब-बेगम इ. मंडळींचे एकाच रंगमंचावरुन सादर केलेले राग-स्वर-ताल ऐकुन आनंदाने बेभाम व्हायचे कि सर्वांच्या हाती बंदुका देऊन कधी न संपणार्‍या हावरटपणाच्या आगीत आपले होश जाळुन घ्यायचे हि चॉईस मानवतेने स्वतः करायची आहे. आणि एकदा चॉईस केली कि त्याचे अटळ परिणाम भोगायला तयार रहायचं आहे. धन्यवाद. अर्धवटराव