हा हा हा !! बुंद से जो गयी वो हौज से नही आती .. असला कायसासा पापी अकबराच्या सज्जन हिंदु मंत्र्याचा डायलॉग आठवला. बाकी थत्तेकाका म्हणतायेत "काहीही न बोलायचे ठरवलेय", मोठ्यांचे ऐकणे हा संस्काराचाच एक भाग असल्याने मी थत्तेकाकांचे ऐकणार.

गप्प रहायचे ठरवले आहे.

ज्यांना लेखातील वाक्यांना आक्षेप घ्यायचा आहे त्यांनी तो का घेतात हेही स्पष्ट करणे जरूरीचे आहे. त्यासाठी उपहासाची गरज भासू नये. सर्वसाक्षी यांची मते पटतील न पटतील पण एवढे लक्षात ठेवावे लागेल की ते या विषयावरचे लेखन सातत्याने करतात. केवळ प्रतिसादांमधून हे लिहीत बसत नाहीत. तेवढा त्यांना तो विषय महत्त्वाचा वाटतो. ज्यांना उलटे काही एवढ्या तीव्रतेने सांगावेसे वाटते त्यांना माझे असे आवाहन आहे की त्यांनीही वेळ काढून आपली मते मांडण्यासाठी भलाबुरा काय तो एखादा लेखच लिहावा. प्रतिसादांमधून सारकॅजमखेरीज काहीच हाती लागत नाही, हे माझे मत. पटले पाहिजे असे नाही.

वरिल परिच्छेद आक्षेपार्ह आणि हास्यास्पदही आहे. मतभिन्नता आणि तिचे विविध पर्याय (इन्क्लुडींग सॅरकॅजम) चालत नाही की रूचत नाही याची कल्पना नाही. असो. बाकी चालू द्या!

>> त्यांच्या अटकेसाठी प्रोटेस्ट करायला गेलेल्या जमावावर गोळीबार होऊन अनेक आंदोलनकर्ते लोक मरण पावले होते. .... म्हणजे हिंसेची सुरुवात नक्की कोणी केली? आंदोलकांनी की दमनचक्रप्रेमी इंग्रजांनी ? माझ्या समजुतीनुसार किमान हे आंदोलक तरी अहिंसेच्या मार्गानेच आंदोलन करत होते. >> त्यानंतर जमावाचा राग अनावर होऊन बँकांना आगी लागल्या, कार्यालये फोडली, आगी लावल्या गेल्या. एकंदरीत आंदोलन हिंसक झाले. पाच युरोपियन मारले गेले आणि याला प्रत्युत्तर म्हणून आठ ते वीस स्थानिक मारले गेले. स्वाभाविकच आहे ... >> डायरने जमावबंदी इतर पद्धतींनी अंमलात आणली असती तर विशेष चूक नव्हती. पण त्याने काय जी स्टँडर्ड पद्धती असेल ती धाब्यावर बसवली. आणि जमावाला कसलीही सूचना न देता गोळीबार करण्याची आज्ञा दिली. एवढेच नाही तर बंदुकीच्या अनेक फैरी झाडल्या. हे सर्व माहिती असल्याशिवाय पुढे जाता येणार नाही. अनेक तर्‍हेच्या माध्यमांतून ह्या जालियनवाला हत्याकांडाबद्दल जी माहिती मिळाली आहे त्यानुसार 'स्टँडर्ड पद्धती' मधे गोळीबार करताना जमावाच्या फक्त पायांवर किंवा त्या पातळीवर गोळ्या लागाव्यात असे नियम ब्रिटीश राज्यात देखील होते म्हणे ... पुढे आता कुठे जाणार? एकूणच हे सर्व निरुपण 'त्यांचंही बरोबर आहे आणि तुमचंही चूक नाही' अशा पद्धतीच्या अनंतकाळासाठी निष्कर्षविरहित ठरणार्‍या मार्गाने जातंय असं वाटतं. >> हे सर्व सुरू झाले ते सत्या पाल आणि सैफुद्दिन यांच्यासाठी केलेल्या आंदोलनास हिंसक वळण लागले म्हणून. त्यामुळे नव्या आंदोलनातील हिंसेने केवळ व्यथित होऊन नव्हे तर हिंसेचे पर्यवसान कशात होऊ शकते हे माहिती असल्याने असे केले असावे असे वाटते. एका अर्थाने पूर्वीच्या चुकांमधून शिकण्याची पावती आहे. परत तोच मुद्दा: त्या आंदोलनाला हिंसक वळण कोणी लावले. आंदोलकांनी कि इंग्रजांनी. ह्यातून आपल्याला नक्की काय अभिप्रेत आहे हेच स्पष्ट होत नाहिये. बरं ह्या सर्व प्रतिसादातून आपल्याला असं म्हणायचं होतं का की आधीच्या आंदोलनांना हिंसक वळण लागलं म्हणून डायरने भारतीयांना धडा शिकवण्यासाठी हे हत्याकांड घडवून आणलं? व म्हणून ते समर्थनीय होतं ? आणि म्हणून अहिंसेच्या पुजार्‍यांनी त्याला हिंसा मानलंच नाही? तसं असेल तर ठीक आहे, आम्हाला काय ते कळलंच आहे म्हणा ...

सर्वसाक्षी यांची मते पटतील न पटतील पण एवढे लक्षात ठेवावे लागेल की ते या विषयावरचे लेखन सातत्याने करतात. केवळ प्रतिसादांमधून हे लिहीत बसत नाहीत. तेवढा त्यांना तो विषय महत्त्वाचा वाटतो. ज्यांना उलटे काही एवढ्या तीव्रतेने सांगावेसे वाटते त्यांना माझे असे आवाहन आहे की त्यांनीही वेळ काढून आपली मते मांडण्यासाठी भलाबुरा काय तो एखादा लेखच लिहावा.

त्यापेक्षा, सर्वसाक्षीच का नाही 'गांधी किती वैट्ट्ट्टट्ट्ट्ट, वैट्ट्ट्टट्ट्ट्ट, वैट्ट्ट्टट्ट्ट्ट, वैट्ट्ट्टट्ट्ट्ट, वैट्ट्ट्टट्ट्ट्ट, दुष्ष्ष्ष्ट!!!!!! होते' असा वेगळा, भलाबुरा लेख लिहून टाकत एकदाचा, त्यांना तो विषय एवढाच महत्त्वाचा वाटतो, त्याबद्दल एवढे तीव्रतेने सांगावेसे वाटते तर? दर वेळी कुठल्या ना कुठल्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या नाहीतर हत्याकांडाच्या लेखात असले काहीतरी घुसडून देण्याऐवजी? किंवा, असे केले तर? सर्वसाक्षींना 'गां. किती वै., वै., वै., वै., वै., दु.!!!!!! होते' हेही सांगायचे आहे, आणि कुठल्या स्वातंत्र्यसैनिकाबद्दल किंवा हत्याकांडाबाबत त्यांनी काय केले किंवा काय नाही, याचा त्या अनुषंगाने संदर्भही द्यायचा आहे (थोडक्यात 'गां.च्या पापांचा पाढा वाचायचा' आहे), तर मग ते 'गां. किती वै., वै., वै., वै., वै., दु.!!!!!! होते' या विषयावरच स्वतंत्र लेख लिहून त्यात गां.च्या पा.चा मुद्देसूद आणि सविस्तर पा. का वाचत नाहीत? एवढ्या लेखमालिकेऐवजी एका लेखात काम भागून जाईल. उगाच त्याकरिता इतक्या स्वातंत्र्यसैनिकांना वेठीस कशासाठी धरायचे? असा जर का त्यांनी लेख लिहिला, तर मग (१) त्या एकाच लेखाकडे पूर्ण दुर्लक्ष करता येईल, किंवा (२) त्या लेखातील गांधीविरोधी मुद्द्यांवर एकाच लेखात काय तो विचारविनिमय करता येईल. (मग हा विचारविनिमय 'ठीक आहे, आपण गांधींची समाधी उन्हात बांधू, हं!' अशा स्वरूपाचा असला तरी.) बाकी,

ज्यांना उलटे काही एवढ्या तीव्रतेने सांगावेसे वाटते त्यांना माझे असे आवाहन आहे की त्यांनीही वेळ काढून आपली मते मांडण्यासाठी भलाबुरा काय तो एखादा लेखच लिहावा.

'आपले वकीलपत्र कोणी घ्यावे' असे गांधींनी मृत्युपत्रात लिहिल्याचे (किंवा पोस्टह्यूमसली तसे कोणाला सांगितल्याचे) ऐकिवात नाही. सबब गांधींच्या बाजूने मते, मुद्दे वगैरे सविस्तर लिहिण्याकरिता स्वतंत्र लेख लिहिण्यात हशील किंवा तसे प्रयोजन नाही. विरोध आहे तो ओढूनताणून गांधीद्वेषाचा अजेंडा जिथेतिथे नाही नाही तिथे घुसडायला. यात गांधींचे यत्किंचितही समर्थन करण्याचा प्रयत्न नाही. (गांधींचे प्रत्येक बाबतीतले वागणे योग्य होते की अयोग्य याबाबत वैयक्तिक मते काहीही असली तरी. ती प्रत्येकाची वेगळी असू शकतात, कोणाला गांधींबद्दल आदर असू शकतो तर कोणाला द्वेष असू शकतो. तो ज्याचात्याचा मामला आहे. शिवाय, - हे या ठिकाणी अवांतर आहे, पण - गांधींबद्दल नितांत आदर असणाराससुद्धा गांधींचा प्रत्येक विचार किंवा प्रत्येक कृती पटतेच किंवा पटलीच पाहिजे, असेही काही नसते. त्या दृष्टीने खुद्द गांधी वगळल्यास कोणीही गांधीवादी नसतो. किंवा, 'शेवटचा - आणि एकमेव - ख्रिस्ती क्रूसावर मेला'च्या धर्तीवर, 'शेवटचा - आणि एकमेव - गांधीवादी छातीवर गोळ्या खाऊन मेला', असे या निमित्ताने सुचवावेसे वाटते.) तर, सांगण्याचा मुद्दा, सर्वसाक्षींना गांधींबद्दल आदर वाटावा की द्वेष वाटावा, आणि कोणत्या कारणांकरिता वाटावा, हा पूर्णपणे त्यांचा प्रश्न आहे. त्यांनी तो व्यक्त केला तर त्याबद्दल - किंवा त्याविरुद्ध - प्रतिक्रिया - आणि त्याही जिथे व्यक्त करतील तिथे, जिथल्यातिथे - न येण्याची अपेक्षा करता येणार नाही. हुतात्म्यांच्या किंवा हत्याकांडाच्या धाग्यात त्यांच्या गांधीविरोधाविषयी प्रतिक्रिया येणे अपेक्षित नसेल, तर हुतात्म्यांच्या किंवा हत्याकांडाच्या धाग्यात त्यांनी गांधीविरोध आणू नये - त्याकरिता स्वतंत्र लेख लिहावा. इतर कोणाची तशी अपेक्षा नसेल तर त्यांनी सर्वसाक्षींना तसे सुचवावे. पण जिथे गांधीविरोध घुसडणार, प्रतिक्रिया तिथेच येणार - हम प्रतिक्रिया वहीं लिक्खेंगे - याहून वेगळी अपेक्षा करू नये.

परफेक्ट. लेख आवडला आणि प्रतिसाद डोळे उघडणारा.

+१

>> मृतात्म्यांना व उधमसिंहांना पुन्हा एकदा श्रद्धांजली. आमची अहिंसा ही भेकडांची अहिंसा नाही हे सगळ्या जगासमोर अत्यंत वीरोचित पद्धतीने दाखवून दिल्याबद्दल उधमसिंग यांचे भारतीयांवर अनंत उपकार आहेत. बस्स. याउप्पर कोणी बोलो किंवा गप्प राहो काहीही फरक पडत नाही. १०००००००००००००००००००००००% सहमत सिंहाच्या अहिंसेला किंमत असणार ... एखादं बकरीचं पिल्लु त्याच्या तावडीत सापडलं व म्हणलं कि मी अहिंसावादी आहे तर तू मला खाऊ नकोस, तर परिणाम काय होणार ? अर्थात स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतरची सर्व आंदोलनं ही विधायक व अहिंसक पद्धतीनीच व्हावीत असं मला तरी वाटतं. कारण ह्या परिस्थितीत 'दोन्ही' बाजूस 'आपलीच' माणसं असणार आहेत, मालमत्ता देखील ह्या ना त्या मार्गाने आपलीच असणार आहे. ह्या बाबतींत गांधींच्या विचारांशी पूर्णपणे सहमत आहे.

+१००१

सहमत आहे. मला अहिंसेवरून टार्‍याच्या झेब्रा स्पिरीट ची आठवण झाली.

चारही प्रतिक्रियांशी सहमत.

+२ अनावश्यक मजकूरामुळे लेखनाला कमीपणा आला आहे असे वाटते.

प्रतीशोध म्हणून तसाच एखादा प्रसंग इतरांवर लादत नाही ,तोपर्यंत जरब बसणार नाही पून्हा कोणाची डोळे वटारून बघायची. तसाच प्रसंग लादायचा? इतरांवर म्हणजे कोणावर ? डोळे वटारून कोणाची बघायची जरब(?) बसणार नाही? आपली अस्मिता दर्शवायच्या आपल्या पद्धतीने ड्वॉले पानावले. .... ईश्वर आपणास सद्बुद्धी देवो....

बाकी अहिंसेच्या पुजार्‍यांनी याबाबतीत काय प्रतिक्रिया दिली होती याची माहीती करुन घ्यायला आवडेल.

अहिंसेच्या पुजार्‍यांचे अनुयायी मिपावर हल्ली जास्त दिसत नाही . फक्त ठराविक लेखांना आणि प्रतिक्रीयांना त्यांचे ठराविक उपहासात्मक प्रतिसाद असतात असा आमचा अजकालचा अभ्यास ( पक्षी : निरिक्षण) सांगतो . तेंव्हा तुमच्या ह्या मागणीवर कोणी विचार करावा असा तुमचा समज असेल तर तो काढुन टाकावा , असा एक आगाऊ कम भोचक सल्ला , मानलाच पाहिजे असे नाही ;) बाकी प्रतिसाद वाचुन मनोरंजन झालेच : ) - (तोतला सेठ ) अहिंशा पुजाली

अहो ध. मु. आपल्या लेखनातून भावना पोहोचल्या, पण परिस्थिती एव्हढी पण वाईट नाहिये. >> मेकॉलेप्रणित विचारप्रदुषणाच्या शिक्षणातून बाहेर पडणारे आम्ही कारकुनी मनोवृत्तीचे पित्तू ह्या तुमच्या प्रयत्नांना कसं बरं धडपणे चालू देऊ? दोन उदाहरणं देतो: १. १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमरात भाग घेतलेले नानासाहेब पेशवे हे त्यावेळच्या 'कॉन्व्हेंट' शाळेत शिकत होते, त्यांचा सांभाळ काही मिशनर्‍यांनी केला होता असं मी बी.बी.सी वरील एका माहितीपटांत पाहिलं. अर्थात "तरीही ते ऐनवेळेला इंग्रजांच्या बाजूने उभे राहिले नाहीत" असा काहिसा खेदाचा सूर त्या माहितीपटात जाणवला होता. (आणि मला एक भारतीय म्हणून असुरी आनंद झाला होता :) ) २. भाजप चे जुने जाणते नेते लालकृष्ण आडवानी हे देखील कराचीत 'कॉन्व्हेंट' शाळेत शिकले होते. त्यांच्या राजकारणाबद्दल अनेकांचे विरोधी मत असू शकेल, पण मेकॉलेप्रणित शिक्षणपद्धतीचं अपयश दाखवून द्यायला ही दोनच उदाहरणं पुरेशी आहेत. शिवाय तुम्ही आणि मी पण त्याच पद्धतीत शिकलो की ! आपण कुठे कारकूनी 'होयबा' बनलो ? हा मागील २/३ पिढ्यांबद्दल म्हणाल तर काही सन्माननीय अपवाद वगळता माझं मत फारसं चांगलं नाही :)

सर्वसाक्षीजी, आपण लिहित रहा, वाचायला आवडते आणि वर रामदासकाकांनी का वाचायचे हे सांगितलेच आहे.

पक्याभाऊ, 'खेले हम पाहुन जर चितगांव च्या रोमहर्षक पर्वाविषयी खरेखुरे जाणुन घ्यायचे असेल तर मास्टरदांचे सहकारी श्री. अनंत सिंह यांच चितगाँग हिरोज हु फॉट फॉर फ्रिडम' वाचा. (वि.स. वाळिंबे यांनी याचा सुरेख असा मराठी अनुवाद केला आहे - 'कथा ही दिवा वादळाची'; याचे परिक्षण मी 'पुस्तकविश्व.कॉम' च्या दिवाळी अंकात दिले होते) धन्यवाद