दुस-या फळीतील संगीतकार आणि त्यांची प्रसीध्द गाणी (भाग-८)

मस्त लेखमाला. अशीच सुरु राहू द्या. होपफुली,,,, भाटकरबुवांबद्दल एक फुल्ल लेख लिहाल (नव्हे तशी विनंती करतो).

चित्रगुप्त यांची गाणी म्हणजे मूर्तिमंत माधुर्य! बलमा माने ना मुफ़्त हुए बदनाम, लागी छूटे ना छेड़ो न मेरी ज़ुल्फ़ें एकेक गाणी आठवली तरी मन प्रसन्न होतं. लिंक्सबद्दल धन्यवाद हे वेगळं सांगायला नकोच. चित्रगुप्त यांची मुलं आनंद मिलिंद यानी त्यांचा वारसा पुढे चालवला.

संगीतकार चित्रगुप्त व लता मंगेशकर लताजींनी ज्यांच्याकडे काम केले आहे अशा काही संगीतकारांबद्दल सांगीतलेल्या काही आठवणी येथे. दुवा व चित्र - रेडीफ.कॉमवरुन

चित्रगुप्तांवरील लेख त्रोटक वाटला. लेखात अनेक सुंदर गीतांचा उल्लेख असला तरी अनेक चांगली गाणी निसटून गेली आहेत, ती इथे उल्लेखित आहे: * देखो जी मेरी ओर [शिवभक्तः लता] * जा रे जादुगर देखी तेरी जादुगरी [भाभी:लता] *कारे कारे बादरा, जारे कारे बादरा [भाभी:लता] * ना तो दर्द गया, ना दवा न मिली मैने ढूंढ के देखा जमाना [काली टोपी, लाल रूमालः लता] * तेरा जादू न चलेगा ओ सपेरे [गेस्ट हाऊसः लता] *मुस्कराओ, के जी नही लगता [कंगनः लता] * जादू भारी ये चाँदनी [मॅडम एक्स्.वाय.झेडः लता] * एक रात मे दो दो चाँद खिले [बरखा: लता, मुकेश] * तडपाओंगे, तडपालो [बरखा, लता] * रंग दिल की धडकन तो लाती तो होगी [पतंग:लता] * तेरी शोख नजर का इशारा [पतंग:मुकेश, लता] * ये दुनिया पतंग, नित बदलेगी रंग [पतंग:रफी] * कान्हा जा रे [बूट पॉलिशः मन्ना डे, लता] * मुफ्त हुवे बदनाम [बारातः मुकेश] (लेखात ह्या चित्रपटाचे नाव चुकून 'भारत' असे पडले आहे). * आजा रे तेरा एक सहारा [बारात: लता] * अगर दिल किसी से लगाया न होता [बडा आदमी: रफी] * देखो मौसम क्या बहार है [ऑपेरा हाऊसः मुकेश, लता] * बलमा माने ना [ऑपेरा हाऊसः लता] * मेहलों ने छिन लिया, बचपन का प्यार मेरा [झबगः मुकेश, लता] * आज की रात नया चाँद लेके आयी है [शादी: लता] * बन के चकोरी, गोरी झूम झूम नाचो री [हम मतवले नौजवानः मुकेश] * बिते नही रात सनम, करो कोई बात सनम [हम मतवाले नौजवानः मुकेश, गीता दत्त] * मै कौन हूं, मै कहाँ हूं [मै चूप रहूंगी : रफी] * तुम्ही हो माता, पिता तुम्ही हो [मै चूप रहूंगी: लता] * आये न बालम [मै चूप रहूंगी: लता, रफी व इतर] * दिवाने तुम, दिवाने हम [बेझुबानः लता] *अजनबी सी बन के करो ना इशारा [एक राजःकिशोर, लता] * बैरी बिछुवा, बडा दुख दे हो राम [गंगा की लहरें: लता] * देखो रे कोई कामिनिया [गंगा की लहरें: आशा] * कही्ही से मौत को लाओ, तो गम की रात कटे [मेरा कसूर क्या है: रफी] * साझिशे थी मेरे मिटाने की [मेर कसूर क्या है: लता] *प्यासे हुवे नैन, सुलग गयी शाम [अफसाना:लता] * आज इस दर्जा पिला दो [वासना: रफी] * मै सदके जाऊं, मेरे सैंया, तुम सामने तो हो [वासना: लता] * ये परबतों के दायरे [वासना:लता, रफी] * कब तक हुझूर रुठे रहोगे [औलादः लता] * लगी न छूटेगी प्यार मे जलिमा [परदेसी: लता] नुसती गीतंची जंत्री द्यायची झाली तरी तिच्यात काही सूत्र असावे, जसे उदा. कालानुसार (chronological). वर मी गीतांचा नामोल्लेख ह्या तर्‍हेने केला आहे. लेखाच्या निमीत्ताने लेखकाने ह्या अत्यंत गुणी संगीतकारच्या कारकीर्दीचा थोडातरी आढावा घ्यावयास पाहिजे होता. चित्रगुप्त दोन डिग्र्या बाळगून होते ह्याचे कौतुक का होते हे समजत नाही. हिंदी चित्रपटसंगीताच्या सुवर्णकाळातील बहारीस ज्यांचा हातभार लागला आहे त्या जवळजवळ सगळ्याच व्यक्ति कसल्याही डिग्र्या बाळगून नव्हत्या. पण त्यांच्यापाशी असलेली कला इतकी झगझगीत होती की त्याने आम्हास मोहवून टाकले, आमची जीवने खर्‍या अर्थाने संपन्न केली. तसेच चित्रगुप्त काय किंवा अन्य कुणी कलाकार काय, हे 'संगीताची सेवा' वगैरे करण्यास आलेले नव्हते. तर हे काम आपल्याला आवडते, आपल्यात ह्या कामाची हुन्नर आहे, इथे आपण काही करू शकू हा आत्मविश्वास ते घेऊन ह्या मायानगरीत आले; ते आले हे असे करून आपापली पोटे भरण्यासाठी, ज्याप्रकारे आपण आपापल्या व्यवसायात आपापली पोटे भरण्यासाठी काम करतो तसेच हेही. असो. चित्रगुप्तांनी एस. एन. त्रिपाठींकडे सहाय्यक म्हणून आपल्या कारकीर्दीची सुरूवात केली, असे म्हटले जाते की संगीतात संपूर्ण भारतीय बाज असावा किंवा नाही, ह्यावरून त्यांच्यात काही मतभेद झाले. मग चित्रगुप्तांनी स्वतंत्र कारकीर्द सुरू केली. संपूर्ण कारकीर्दीत त्यांनी दिलेल्या गाण्यांचा गाभा भारतीय शास्त्रीय संगीताचा असला तरी त्यावर त्यांनी पाश्चिमात्य संगीताचा बहारदार मुलामा चढवलेला आहे. पियानो त्यांच्या अनेक गाण्यांतून वाजत राहिला आहे, तसेच मेंडोलिन इंटरल्यूड्स व दोन वाक्यांच्या मधील तुकड्यांसाठी. व्हायोलिन्सच्या भरदार ऑर्केस्ट्राचे इंटरल्यूड पीसेस हेही त्यांच्या गीतांचे वैशिष्ट्य होते. गाण्याचे (मेलडीचे) ठेके मुख्यत्वे तबला-ढोलकवर असले तरी इंटरल्यूड्स गीटार- पियनो ह्यांच्या स्ट्रोक्सवर असायचे. छोटी बांसरीही त्यांनी प्रामुख्याने वाजवलीय. आणि क्झायलोफोनच्या स्ट्रोकसचा अगदी समर्पक वापर त्यांच्याइतका इतर कुणीही केल्याचे मला आठवत नाही. 'शिवभकत' ह्या त्यांच्या सुरूवातीच्या चित्रपटातील लताच्या 'देखो जी मेरी ओर' वर सी. रामचंद्रांची दाट छाया आहे, तो संपूर्ण बाज, त्यातील वाद्यांची रचना, अगदी ढोलक न वापरता ढोलकीचा वापर-- सगळे, सगळे सी. रामचंद्रांचे असावे असे! पण ह्यापुढे थेट शेवटपर्यंत त्यांची अगदी स्वतंत्र शैली आहे. नाचाची अनेक बहारदार गीते त्यांनी दिली आहेत, ती त्यांच्या भारतीय शास्त्रीय संगीताची जाण दर्शवतात. शंकर-जयकिशन, ओ.पी. नय्यर इत्यादींचा वावर असलेल्या इंडस्ट्रीत चित्रगुप्तांच्या वाट्यास बी किंवा सी. ग्रेड पिक्चर्स आले, पण त्यांच्या संगीतांवर त्यांनी स्वतःची मुद्रा झकास उठवलीय. ए. व्ही. एम सारख्या दक्षिणेकडील प्रोड्युसर्सचे चित्रपट त्यांच्याकडे (तसेच रविकडे !) जात. त्यांच्या ह्या दुय्यम स्थानामुळे एखाद्या विशीष्ट गीतकाराशी त्यांना टीमिंग करणे शक्य नव्हते. पण राजेंद्रकृष्ण हा गुणी गीतकार त्यांच्याप्रमाणेच दाक्षिणात्य प्रोड्युसर्सचा आवडता, त्यामुळे ह्या दोघांचे पेयरिंग अनेकदा झालेले आहे. तत्कालिन सर्वच आघाडीच्या संगीतकारांप्रमाणे चित्रगुप्तांनीही स्वतःची टीम बांधली होती. डी. दिलीप (दिलीप ढोलकिया) हे त्यांचे प्रमुख अ‍ॅरेंजर होते. 'प्रायव्हेट सेक्रेटरी' मधील त्यांच्या सर्व गीतांवर चित्रगुप्तांची लोभस छाया आहे. (ह्या लेखमालिकेत त्यांच्यावरही काही यावे).

मस्त!!!!!

चिंतामणीजी व प्रदिपजींनी त्यांच्या बद्दल उत्तम लिहिले आहे. त्यांचे एक गाणे.. जब से हम तुम बहारोंमें... http://www.youtube.com/watch?v=zV0RFk-ABWg चिंतामणीजीं जवळ अनेक संगीतकारांच्या माहीतीचा खजीना आहे असे जाणवते. हि लेखमाला अशीच चालत राहो व रसिकांना जुन्या दुर्मिळ गीतांचा आस्वाद घेता येवो हि इच्छा.