आयटी मधली नोकरी आणि पन्नाशीतील पिढी !

मी ही तुमच्याच बोटीतुन प्रवास करत आहेत. कृत्रिम बुध्दिमत्ता हे आपल्यापुढे सगळ्यात महत्वाचे आव्हान आहे. जी छोटी मोठी कौशल्ये आजपावेतो मिळवली ती ए.आय ने एका झटक्यात प्रभावहीन केलेली आहेत.मुळात आपली अवस्था आता सर्कशीतल्या पिंजर्यातल्या सिंहासारखी झाली आहे.शिकारीची कौशल्ये विसरली गेली आहेत आणि मिळेल त्या तुकड्यावर थोड्याफार कसरती दाखवुन गुजराण करण्याची सवय लागली आहे.

अखंड शिक्षण, आर्थिक व्यवस्थापनाला पर्याय नाही.

मी सुरुवातीपासुन नेटवर्क इन्फ्रा मध्ये काम करत आहे. त्यात बर्‍याचदा ऑपरेशनल सिक्युरिटी(फायरवॉल्,वॅफ, प्रॉक्सी,लोड बॅलन्सर्स्, ऑथेंटिकेशन /आइस किवा रेडियस्/टॅकॅक्स) चे कॉम्पोनंट्स असतातच. मला कायम असे वाटत आलेय की इन्फॉर्मेशन सिक्युरिटी,पॉलिसी क्रिएशन्,ऑडिट हे आमच्या वरच्या पायरीवर आहे. म्हणजे तुम्ही ठरवणार आणि आम्ही फक्त आदेशाचे पालन करणार. आणि तुमच्याही वर सिक्युरिटी आर्किटेक्ट वगैरे लेयर असणार. जो सी एक्स ओ लेव्हलशी कनेक्टेड असणार. आता तुमच्याच पातळीला काय पण आर्किटेक्ट लेव्हललाही धोका निर्माण झाला आहे असे वाटते. कालच एक मित्र सांगत होता की पुण्यातील एका प्रथितयश बी एफ एस आय कंपनीत आर्किटेक्ट लोकांना एच आर केबिनमध्ये बोलवुन तिथेच लेटर हाती देउन बाहेर काढायच्या घटना घडताहेत, डेस्क वर परतही जाउ न देता. लिंक्ड इन वर रोजच अमेझॉन मधुन हाकललेल्या लोकांच्या पोस्ट दिसताहेत. ज्युनिपर नेटवर्कला एच पी ने टेक ओव्हर केलेय. अँथ्रोपिक् ने नुकत्याच लाँच केलेल्या प्लगिन्स मुळे आय टी कंपन्यांचे शेअर्स धाडकन खाली आलेत. आय टी क्षेत्रातील त्यातही इन्फ्रा मधील प्रिमियम कधीच गेलाय आणि काप गेला नी भोके उरली अशी परिस्थिती येउ घातलीय. (कानडाऊ योगेशु यांनी वर म्हटल्याप्रमाणेच). त्यामुळे मलातर पुढच्या काही वर्षात चितळे किवा अग्रज किवा तत्सम फ्रेंचाईसी घेउन एक दुकान टाकुन बसावेसे वाटु लागले आहे. जमत असेल तर ५०/५० करुया. बाकी जाणकारांच्या मताच्या प्रतिक्षेत...........

४५ वर्च्या आपल्या सगळयांनाच आता पुढे काय याचं प्लॅनिंग कराय्ला लगेल आता, मी पण पी एम आणी डीलीवरी सोबत अजुन काय करता येईल ते बघतोच आहे

मी Big 4 सारख्या मोठ्या कंपनीत काम करत असलो, तरी मनापासून सांगायचं झालं तर हे IT हे क्षेत्र मला कधीच खऱ्या अर्थाने आपलंसं वाटलं नाही. मी IT वाला शोभत नाही असे मला वाटते कायम.. No पॉलिटिक्स.. No बकवास.. फक्त माझी नैसर्गिक बुद्धिमत्ता आणि थोडे शिकण्याची तयारी या आधारावर मी या क्षेत्रात टिकून राहिलो, असं माझं प्रामाणिक मत आहे. Big Data हे database प्रमाणेच तुलनेने सोपं वाटल्यामुळे थोडं निभावून गेलो, एवढंच. आधीच २०१९ ला मनाशी ठरवलं होतं की ४५–४७ वयानंतर नोकरी करत बसायचं नाही. त्यामुळे लवकरच लोन संपवत आणली आहेत (mainly home loan), आर्थिक नियोजन नीट केलं आणि दीर्घकालीन गुंतवणुकीकडे जाणीवपूर्वक लक्ष दिलं. २०१९ पासून केलेली planning आज मागे वळून पाहताना खूप योग्य वाटते. Technical analysys आवडत आणि येत असले तर long term हा एकच fundamental base निकष ठेवला. गेल्या चार-पाच वर्षांपासून मी एक छोटासा side business करतोय, जो मला मनापासून आवडतो. कोनी नावे ठेवू वा नाही, शांतपणे आणि प्रामाणिकपणे काम केल्यामुळे आज मला समाधान आहे, ग्राहकांचा एक चांगला base तयार झाला आहे. खरं तर ते ग्राहक नाहीत, तर कुटुंबासारखेच आहेत. आणि त्यातून महिन्याला साधारण ५० हजार रुपयांचं अतिरिक्त उत्पन्न मिळतं. Share market मधील माझा technical अभ्यास वापरून, ग्रॅच्युटीमधून मिळालेल्या (सुमारे १५ लाख) रकमेवर short-term ट्रेडिंग करून महिन्याला ३०–४० हजार रुपयांचं उत्पन्न मिळवता येईल, अशी मला आशा आहे. त्यामुळे निवांतपणे, कोणताही ताण न घेता IT क्षेत्रातून बाहेर पडण्याचा माझा विचार आहे. शहरात राहत असलो, तरी गावाच्या मातीची ओढ मनात कायम आहे. त्यामुळे खर्च कमी राहील, मन रमेल. गावाकडे जाऊन शेती करीन असं मी म्हणत नाही, पण वर्षातील किमान ५-६ महिने तरी तिकडे राहायचं नक्की. भरपूर फिरायचं आहे,अनुभव घ्यायचे आहेत. आयुष्याकडून फार काही अपेक्षा नाहीत निवांतपणा, स्वातंत्र्य, समाधान… आणि उरलेलं आयुष्य स्वतःसाठी जगण्याची संधी, एवढंच बाकी काय पाहिजे आयुष्या कडून? IT वगैरे सगळी मोहमाया आहे.. असे माझे वयक्तिक मत आहे आणि आयुष्याच्या या वळणावार आपण आत्मनिर्भर हवेच असे वाटते.. त्यातून अजूनही, लहानपनी चे..शाळेतील..कॉलेज चे (२५ वर्षे जूने )मित्र भेटणारे आहेत, virtual किंवा corporate मित्रां पेक्षा हि नाती अगदी घट्ट आहेत, त्यामुळे त्यातील ३-४ जण मिळून करू काही तरी नंतर असे बोलत असतो, बघू त्याबद्दल काही ठरवले नाही... आता तर मला, रिडींग बरोबर गार्डनिंग ची आवड लागली आहे, मस्त enjoy करतोय.. नव नविन प्रॉडक्ट(IT नाही) बनवायचे ठरवले आहे त्यात किती यश येते बघू... बाकी काही नाही केले तरी फिरत राहीन हे मात्र नक्की... बाकी main: हे big ४ मध्ये काम केलेल्या लोकांची कौशल्य चांगली असतात हा मला भ्रम वाटतो, उलट छोट्या छोट्या कंपनीत कौशल्य वाढवलेली माणसे खुप चांगले काम करतात.. हा interview ला फेकाफेकी करणार्या कडे कौशल्य असतेच असे मला वाटत नाही - गणेशा.

वाचतो आहे. एकाच बोटीत तरंगणारे इतर जुने खलाशी बघून हायसे वाटले. हा धागा वाचत राहीन आणि सवडीने त्यात भर देखील घालण्याचा प्रयत्न करेन. प्रतिसाद रूपाने. महत्वाचा विषय. धन्यवाद.

पन्नाशीतल्या पिढीएवढीच (किंबहुना थोडी जास्त), जेन झी बद्दल काळजी वाटण्यासारखी परिस्थिती आहे.

जिव्हाळ्याचा विषय आहे; अनुभवी लोकांच्या प्रतिसादाची प्रतीक्षा. जमेल तशी मीही भर घालीन. ‌ - (एकेकाळचा कोडफोड्या) कांदा लिंबू

मी देखील तुमच्यासारखाच सहप्रवासी आहे. माझ्या पूर्वीच्या कंपनीने काही वर्षापूर्वी अचानक निवृत्तीचे वय ५८ वरून ५४ केले आणि ५४ + च्या लोकाना एका फटक्यात हद्दपार केले. तसेच हळुहळू ५०+ वाल्यानाही काहीनाकाही कारण देवून गुलाबी चिट्।ठ्या दिल्या. सतत नवीन शिकावे लागणे याचा कंटाळा केला तर डायनॉसॉर व्हायला वेळ लागणार नाही हे माहीत आहे. पण या गदारोळात स्वतःसाठी जगणे राहूनच जाते. आपण एक हमाल इतकेच काय वारंवार सिद्ध होते. या वयात असताना मुलांची जबाबदारी तशी पुर्ण संपलेली नसते , पण वृद्ध पालकांची जबाबदारी वाढलेली असते. या शिवाय इतक्या वर्षाच्या शारीरीक / मानसीक आबाळीमुळे स्वतःला बीपी / शुगर इत्यादी भेटवस्तू मिळालेल्या असतात. सोबतचे बँकेत , पालीकेत एल आय सी मधे कम करणारे मित्र निवान रीटायर्ड लाईफ जगत असतात, कुठेकुठे फिरायला जात असतात तेंव्हा आपण आयटी त आहोत याचा कधीतरी केलेला माज आठवून दु:ख होते.

बिग ४ जाउ द्या , सध्या ४० नंतर आय टी मध्ये नोकरी टिकवणे अवघड झाले आहे . आयटी वाल्यांनी एखादा तरी इतर धंदा बघावा. मी ज्योतिष सांगणार आहे . फुल्ल बोल बच्च्चन

एका कंपनीत साडे आठ वर्षे इंनजिनिअरिंग मेनेजर म्हणुन काम करुन सुद्धा डच्चु(२०१९) मिळाला होता... तेव्हा पासुन लोयल टु कंपनी चा अर्थ समजला आहे. यु आर आवर फेमिलि असले काही नसते हे हि समजले आणि पुन्हा ह्यात तग धरायची असेल तर कसुन अभ्यास (टेक्नीकल चा) ला पर्याय नाही हे ही उमगले. तेव्हापासुन ४ कंपन्या बदलल्या आणि पेकेज दुप्पट केले. करंट कंपनीला आपल्यापेक्शा चांगला मिळणार नाही तोवर ठीक चालेल .

चाळीशी पन्नाशी च्या पुढचे अनेक आय टी तंत्रज्ञ/ अभियंते माझ्याकडे रुग्ण म्हणून येत असतात. अशा पैकी अनेक लोक आता या स्थितीत नोकरी गेली तर अर्ध्या पगाराची सुद्धा नोकरी मिळणार नाही अशी स्थिती झालेली असल्याने चिंताग्रस्त झालेले आढळतात. यामुले अनेक लोकांना नीट झोप लागत नाही, कुणाला पचनाची तक्रार सूर झालेली असते. कुणाला घाबरायला होत असते. कुणाचे सेक्स लाईफ बिघडलेले असते दुर्दैवाने बरेचसे पुरुष हि स्थिती आपल्या कुटुंबाला नीट पणे सांगू शकत नाहीत. कारण आपल्या ताणतणावात बायको मुलांना/ कुटुंबाला कशाला ओढायचे या विचाराने गप्प राहतात. अर्थात त्यांच्या नोकरीबाबत मी काहीच करू शकत नाही हे मला आणि त्यांनाही माहित असते. पण कुठेतरी आपले मन मोकळे करायला मिळते म्हणून त्यांच्या आणि माझ्या गप्पा होतात. त्यांनी काय करावे हे मी काही सूचित करत नाही कारण तो आगाऊपणा असतो. अशा वेळेस अनेक लोक आपल्याला कोणताही गंभीतर आजार नाही हे जाणून थोडेसे सुस्कारा सोडतात कारण या स्थितीत गंभीर आजारपण म्हणजे मोठे संकट असू शकते हे त्यांना माहिती आहे. यामुळे या स्थितीत जर आपला आरोग्य विमा उतरवलेला नसेल तर तो जरूर उतरवून घ्या कारण कंपनीतून काढले कि कंपनीचा विमा आपल्याला संरक्षण देणार नाही हे मी आवर्जून सांगतो. स्त्रिया त्यामानाने थोड्या बऱ्या स्थितीत असतात. कारण बहुसंख्य स्त्रियांनी आपले प्रश्न नवऱ्याला सांगितलेले असतात आणि नवऱ्याची नोकरी शाश्वत असेल तर हि चिंता बरीच कमी असते. अशा लोकांना माझा अनाहूत सल्ला एवढाच असतो कि आपण आपल्या बायको किंवा मुलांना विश्वासात घेऊन आपली स्थिती नक्की सांगा कारण त्यामुळे इतके दिवस लाड करणारा आपला बाप हात आखडता का घेतो हे मुलांना समजून घेणे सोपे जाते. किंवा बायकोला सुद्धा आपण खर्च जपून करायला हवा हे सहज समजून येते. शक्य असेल तर या स्थितीबद्दल आपल्या आई वडिलांशी सुद्धा विचार विनिमय करा. ते बहुसंख्य वेळेस मोलाचा सल्ला देऊ शकतील. अगदीच काही नाही तरी मनावरचे ओझे हलके करण्यात आपल्याला नक्की मदत मिळेल. बऱ्याच लोकांचा आपल्या आईवडिलांशी संवाद तुटलेला आहे हे सुद्धा या वेळेस लक्षात येते. आपण कालबाह्य होत चाललो आहोत हा विचार फार त्रासदायक असतो. मी स्वतः;बदल सांगतो आहे. मी गेली १५ वर्षे फक्त सोनोग्राफी करतो आहे त्यामुळे सिटी स्कॅन एम आर आयसारख्या तंत्रज्ञानांपासून मी लांब होत चाललो आहे हा विचार मला सतावत होता. एक दिवस पहाटे झोपेतून उठून मी विचार करत असताना मला एक विजेचा लोळ चमकून गेला. एम बी बी एस झालो तेंव्हा रेडिओलॉजीचा गंध सुद्धा नव्हता एम डी करून मी हा विषय पूर्ण शिकलो त्याला तीन वर्षेच लागली मग आता इतक्या वर्षांच्या अनुभवामुळे आपल्याला हेच तंत्रज्ञान शिकायला किती वेळ लागेल फार तर दीड वर्षे. या विचारानंतर मला शांत झोप लागली अर्थात माझा सोनोग्राफीचा व्यवसाय उत्तम चालू आहे आणि माझ्या दोन्ही मुलांची लग्नं झालेली असल्याने मी संसाराच्या जबाबदारीतून मोकळा झालो आहे आणि आर्थिक विवंचना तर नाहीच. पण हाच विचार मी एक दोन आय टी मधील लोकांना बोलून दाखवला. त्यांना हेच विचारले तुम्हाला ए आय/ एल एल एम किंवा तत्सम तंत्रज्ञान नव्याने शिकायला किती वेळ लागेल? त्यांना पण एकदम लक्षात आले कि अरे इतक्या वर्षांच्या अनुभवानंतर हे आपण साधारण एक वर्षात शिकू शकतो. आता मला त्या तंत्रज्ञानाबद्दल काहीही माहिती नसली त्यामुळे त्यांनी काय करावे हे मी त्यांना अजिबात सांगू शकलो नसलो तरी तरी त्यांना स्वतःबद्दल एकदम हुरूप आणि आत्मविश्वास वाटू लागला. ज्यांना आपण कालबाह्य झालो आहोत असे वाटत असेल त्यांनी असा विचार करून पाहायला हरकत नाही.

जिव्हाळ्याचा धागा. सध्या निव्रुत्तीच्या उंबरठ्यावर असल्याने सर्व प्रतिसाद मनाला भावले. खरे तर आय टी क्षेत्र हे प्रचंड बौध्दीक दमछाक करणारे आहे हे मागील १० वर्षात प्रकर्षाने जाणवू लागले. एखादे सर्टीफिकेशन केल्यावर त्यात काम करुन दोन वर्षे होत नाहीत तो पर्यंत ते तंत्रज्ञान कवडीमोल होते. परत दुसरे शिका, त्यात सर्टिफिकेशन करा आणि सिध्द व्हा, थोडे दिवसात मी वैतागलो आणि सर्टिफिकेशन करायचे थांबवले आणि युटुयुब वर बघुन काम करु लागलो. माझे बेसिक पक्के असल्याने युटुब आणि बाकीच्या साइट्स काम करण्याएवढे ज्ञान देउ लागल्या. पण तरीही पोंक्षे सर म्हणतात तसे नवीन पोरं येउन काही कामे लिलया करत असत ते पाहुन न्युनगंड येवु लागला. आता मी परीस्थीती पुढे हात टेकले. माझ्या सोबतच्या काही लोकांनी मानेजमेंट मध्ये जाउन आपले जॉब वाचवले (म्हणजे माझ्या द्रुष्टीने उंटावरुन शेळ्या हाकणे होते) काही दिवस मी ते केले आणि नंतर मी काही महीन्यांनी मागे वळून पाहीले तर गेल्या दोन वर्षात मी फक्त पीपीटी, एक्सेल आणि तत्सम कामे करुन फक्त मानेजमेंट करण्याचा आव आणतो आहोत हे जाणवले. डेजिगनेशन बदलुन फक्त पगार फुगत होता पण मी काय आहे आणि करतोय काय ही रुखरुख मनाला खात राहीली. मी कलाकार असल्याने आता कलेत आणि अध्यात्मात माझे मन रमवत आहे. निव्रुत्त झाल्यानंतर मी कलेला वाहीलेला एखादा जॉब घेइन. ये आय टी हमे रास नही आयी ...

सर्वच क्षेत्रांत सोपे करणे, लवकर करणे प्रक्रिया घुसल्याने कर्मचारी कमी करणे किंवा त्यांच्यावर अवलंबून न राहणे हे सुरू आहे. कर्मचाऱ्यांना कायमचे ठेवून घेण्याची गरजच कमी होत आहे. शिक्षण असो की शेती. उलट आरोग्य क्षेत्रात मात्र रुग्णांना घाबरवून पैसे काढणे वाढत आहे. खाद्यपदार्थ खरेदी विक्री ( रेस्टॉरंट्स धंदा)वाढत आहे. तसेच करमणूक आणि पर्यटन व्यवसायही. बाजारात माल खपवणे ही कला ( मार्केटिंग)- यांची गरज वाढते आहे. त्यातील सल्ले देणे वगैरे.

हा माझा अत्यंत जिव्ह्याळ्याचा विषय आहे, त्या अनुषंगाने माझे २ सेंट्स. साधारण १३-१४ वर्षांपूर्वी आयटीची 'सर्व्हिस इंडस्ट्री'सोडून 'कॅप्टीव्ह इंडस्ट्री' जॉइन केली. सातत्याने कमी होत जाणार्‍या बिलींग रेट्समुळे आयटी कंपन्यांची कट थ्रोट कॉम्पीटीशन, त्यामुळे बिलेबल राहण्यासाठीची कसरत (हुजुरेगीरी), सतत अपडेट होत असलेल्या technology च्या बदलाचा पेस पकडून, बाजारात येण्यार्‍या तरूण रक्ताशी कॉम्पीट करत राहण्याची अपरिहार्यता आणि त्याने वाढत्या वयामुळे येणारा तणाव, वाढत्या अनुभवाच्या तुलनेत पिरॅमीड स्ट्रक्चरमुळे कमी होत जाणार्‍या वरच्या पोजिशन्स ही काही महत्वाची कारणं त्यामागे होती. साधारण ७-८ वर्षांपूर्वीच, ह्या सगळ्या कॉर्पोरेट गदारोळातून लवकरच बाहेर पडायचे असे मनाची ठरवले होते. आयुष्यभर शिकत रहायला हवे, शिकणं थांबलं की मनुष्य थांबला, हे सगळं खरं असलं तरीही ते बाय चॉईस असायला हवं न की बाय फोर्स. कॉर्पोरेट मधलं शिकणं हे माझ्यासाठी बाय फोर्स आहे हे लक्षात आल्याने त्यातली गंमत माझ्यासाठी संपली. आणि, आयुष्याची दुसरी इनिंग लवकरच चालू करायला हवी हे लक्षात आलं. त्यासाठी 'फायनॅन्शियल इन्डीपेन्डन्स' असणं गरजेच असल्याने त्यासाठी लागणारं आर्थिक नियोजन अग्रेसीव्हली सुरू केलं. सुदैवाने इक्वीटी मार्केटचं महत्व समजावून देणारे मित्र योग्य वेळी भेटल्याने वयाच्या ५० व्या वर्षी रिटायर (FIRE) होण्यासाठीचं प्लानिंग योग्यवेळी सुरू केलं. मोस्टली तो गोल ऑल्मोस्ट पूर्ण होत आलाय. धाकट्याचं इंजीनीयरींग पूर्ण होइपर्यंत ३ ते ४ मिनिटात प्रभाव पाडणार्‍या स्लाईड्स करता येण्याचं स्कील वापरून जितकी वर्ष रेटता येतील रेटायची असा तूर्ताचा प्लॅन आहे. त्यानंतर, टीयर ३-४ सीटीत, निसर्गाच्या सानिध्यात आयुष्याचा उत्तरकाळ, शांतपणे शरिराचे स्वास्थ्य सांभाळत, शांततापूर्ण मार्गाने व्यतीत करायचा हे ठरवून एक शेतजमीन घेऊन ठेवली आहे. त्यातुन उत्पन्न अजिबात अपेक्षित नाही. जे खायचं ते ऑर्गॅनिक पिकवून खायचं आणि शरीराची हालचाल होउन, व्यायाम होऊन तब्बेत धडधाकट राहवी हा हेतू. उरलेल्या वेळात गणेशा म्हणाला तसं थोडसं ट्रेडींग करून थोडाफार कॅशफ्लो मिळवणं (त्यासाठी सतत शिकणं, बाय चॉइस) , वाचन-लिखाण करणं, विपश्यना ध्यान शिबीरांमधे सेवा देऊन समाजाचे जे देणं लागतो त्यातुन ऊतराई होण्याचा प्रयत्न करणं असा भरगच्च रिटायरमेंट प्लॅन आहे. सध्यातरी तो ऑनपेपर आहे जो धाकट्याचं इंजीनीयरींग पूर्ण झाल्यावर प्रत्यक्ष अमलांत आणायचा आहे. AIच्या कृपेने जर त्याधिच तो अमलांत आणण्याची गरज निर्माण झाली तर त्यासाठीची मानसिक आणि आर्थिक तयारी करून ठेवली आहे. रिटायरमेंट आयुष्याचा 'मिनिमलीस्टीक लाईफस्टाईल' हा मूलमंत्र ठरवून ठेवला आहे. पुढे जशी चर्चा सरकेल तशी भर घालत राहिन. - (पन्नाशीतला आयटीग्रस्त) सोकाजी

पण महत्वाचा विषय असल्याने धाग्यावर पुन्हा चक्कर मारुन प्रतिसाद बघितले. आय टी कंपन्यांमध्ये साधारण ५ प्रकार अहेत सर्विस ईंडस्ट्री- विप्रो, ईन्फोसिस्,टी सी एस कॅप्टिव्ह कंपन्या- अनेक मेन्युफॅक्चरिंग, बी एफ एस आय किवा तत्सम नॉन आय टी सेक्टरमधल्या परंतु आय टी वर अवलंबुन असणार्‍या आणि म्हणुन ईंटर्नल स्टाफ बाळगणार्‍या प्रॉडक्ट कंपन्या- सिस्को, पालो अल्टो, ज्युनिपर वगैरे अजुन एक प्रकार म्हणजे क्लाऊड किवा क्लाउड बेस्ड सर्विस देणार्‍या- गुगल,मायक्रोसॉफ्ट्,अमेझॉन्,ओरॅकल वगैरे आणि पाचवा म्हणजे ईंटर्नेट सर्विस प्रोव्हायडर किवा आय एस पी उदा. एअर्टेल,टाटा, बी टी, ए टी अँड टी आता यात सगळेच एकमेकांचे प्रतिस्पर्धी आहेत कारण निव्वळ प्रॉडक्ट कंपनी किवा निव्वळ सर्विस कंपनी असे राहीले नाही. उदा. सिस्को किवा आय बी एम प्रॉडक्ट विकतेच पण त्याबरोबर सर्विसेस ही पुरवते. ईन्फोसिस सर्विसेस देते पण त्यांचे फिनॅकल हे लोकप्रिय प्रॉडक्टही आहे. टाटा किवा बी टी ईंटर्नेट पुरवते पण त्याबरोबर सर्विसेसही देते. अजुन गोंधळ म्हणजे हे सगळे एक मेकांचे ग्राहक सुद्धा आहेत. म्हणजे गूगल भारतात बॅकबोन किवा इंटरनेट साठी टाटा किवा जिओ वर अवलंबुन आहे (कोणताही लोकल प्रोव्हायडर) तर हार्डवेअर प्रॉडक्ट साठि गूगल किवा टाटा हे सिस्को, ज्युनिपर वर अवलंबुन आहेत. सिस्को क्लाऊड बेस्ड ऑफरिंग साठी यातीलच कोणत्यातरी क्लाऊडवर अवलंबुन आहे. विप्रो/टी सी एस एकाच वेळी सिस्को पार्टनर आहेत आणि स्पर्धकही आहेत. आता आपल्यासाठी मुद्दा असा की कोणाची नोकरी जास्त सुरक्षित आहे? सर्विस कंपनी कडे नेहमीच काही ना काही काम असते त्यामुळे पगार वाढला नाही तरी (शक्यतो) नोकरी चालु राहते. प्रॉडक्ट कंपनीचे प्रॉडक्ट चालेनासे झाले किवा मर्जर झाले तर नोकरी धोक्यात येउ शकते. कॅप्टिव्ह मध्ये तर हायर मॅनेजमेंट बदलली की उलथापालथ ठरलेलीच. क्लाउड कंपन्यांच्या बातम्या तर आपण रोजच पेपरात वाचतो. ईतके हजार काढले नी काय काय. आणि ईंटरनेट मधील मार्जिन कधीच कमी झालाय नी त्यात सरकारी नियम स्पेक्ट्र्म वगैरे घोळ आहेतच. बापरे---लिहुन लिहुन दमलो. काय करावे बुवा या पुढे?

मी नॉन आयटी वाला आहे, आयटीत नेमके काय काम चालते हे समजत नाही समजून घ्यायचा प्रयत्न केला तरी. पण इतकी माहिती आहे की आयटीत प्रचंड पैसा आहे २४ नी ३० लाख पॅकेज मिळवांरे अनेक आहेत. २०१४ साली एकाने सांगितले होते की आयटी आणी मॉडेलिंग क्षेत्रात प्रचंड पैसा असतो इतका की इतर इंडस्ट्रीत तुम्ही आयुष्यभर कमवाल तेवढा आयटीत १० वर्षात कमावला जातो. असे असेल तर आयटी वाले अजून जास्त पैसे कमावण्याची धडपड का करतात?

गणेशाजी, हा मुखवटा प्रत्येकाचा फुगलेलाच असेल असे नाही. पहीले तर मला वाटत नाही की ईतर ईंडस्ट्री आणि आय टी वाल्यांच्या पगारात ईतका फरक असेल. आहे! माझ्या ओळखचीचे नी वयाने लहान असलेले अनेक जण २०-२४ लाख वार्षिक कमावताहेत आयटीत. दुसरी गोष्ट मिपावरच अनेक लोक ४५ च्या आसपास आयटीतून भरपूर पैसा कमावलेले निवृत्त झालेले आहेत. प्रश्न हा आहे की आयटीत प्रचंड पैसा आहे, कमावलेलाही भरपूर असतो तरीही आयतो वाले ४५-५० मध्ये जॉब जायला घाबरतात का?

छाम.. बाजारात अजून नवीन रोजगार उपलब्ध होणार म्हणजे.... आयटीवाल्यांनी खरोखर धंंद्यात किंवा नवीन क्षेत्रात स्विच करायचे ठरवले तर मार्केटमध्ये तुफान तेजी येऊ शकते. प्रचंड रोजगार निर्मीती होऊ शकते. गरज आहे भारताच्या मार्केटला त्याची. . ही बूम संपल्यानंतर मात्र फ्लो उलटा वाहील तो मात्र आजच्यापेक्षा सिरियस असेल.

आय टी क्षेत्र येत्या २-४ वर्षात बंद पडेल असा सल्ला मला एकाने २०१० साली दिला होता. तेव्हा आयटी हा काय प्रकार आहे हेच माहीत नव्हते, इलेक्ट्रिनिक, मेकॅनिकल, कंप्यूटर ज्याला एडमिशन मिळेल त्याला घ्या असा प्रकार तेव्हा होता, खरे तर डिप्लोमा पास होणार की नाही? हा प्रकार तेव्हा असायचा प्रचंड प्रमानात नापास झालेले नी वर्षानुवर्षे विषय देणारे आजूबाजूला फिरत असायचे. १ ल्या वर्षी ६० ची बॅच असेल तर सेकंद ईयर ला २५ जायचे, थर्ड ला १५ असायचे. अश्या वेळी आम्ही १२ लोक डायरेक्ट सेकंद ईयर ला एडमिशन घेतले त्यातले आंही दोनच थर्ड ईयर ला गेलो मी आणी माझ्या मागे बसणारा, तो ही १० विषयाना पाचची एटीकेटी होती म्हणून. माझे ऑल क्लिअर होते. तेव्हा आयटी हा प्रकार माहीत असता तर नक्कीच घेतले असते, प्रचंड पैसा ह्या क्षेत्रात आहे हे माहीत असते तर नक्कीच!

चांगला आणि फार महत्वाचा विषय आहे. गेल्या 3 वर्षात आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स ने चांगलीच मजल मारली आहे. ३ वर्षांपूर्वीपर्यंत आम्ही स्वतः कोडींग करत होतो. मग हे GitHub copilot आले. सुरवातीला फक्त टेस्ट केसेस साठी थोडीफार मदत म्हणून GitHub copilot चा वापर कंपनीने सुरु केला. पण गेल्या वर्षापासून GitHub Copilot chat चा वापर सुरु केलाय आणि आता कोडींग मध्ये देखील Copilot is must असे झालेय. Github copilot जर Visual Studio code मध्ये वापरले तर एकदम चांगले काम करतोय. त्यामुळे येत्या १-२ वर्षात कोडींगचे काम देखील किती उरेल ह्याची शंका आहे. कारण सतत नवीन नवीन advanced agents येतच आहेत. गेली बरेच वर्षे मॅनेजर असून देखील मी जास्त वेळ technical कामे करण्यात घालवत होतो. उद्देश एकच होता की टेक्निकल स्किल्स विसरले जाऊ नयेत. पण आता GitHub Copilot सगळे करणार असेल तर कोडींग स्किल्सच्या जीवावर काही टिकता येणार नाही. त्यामुळे २-३ वर्षात रिटायरमेंट घेण्याची वेळ येईल असेच वाटतेय. बाकी ह्या ऑटोमेशनमुळे मुलांनी नक्की कुठले उच्चं शिक्षण घ्यावे हे पण कळत नाहीये. कारण ते जे शिक्षण घेतील ते पूर्ण होईपर्यंत कदाचित त्यांनी घेतलेले शिक्षण कालबाह्य झालेले असेल. आणि ह्याच मुळे मी देखील गेली २ वर्षे कुठलेच सर्टिफिकेशन वगैरे देखील केलेले नाही. बाकी एखादा दुकान गाळा घेऊन ठेवणे अथवा थोडी शेतजमीन घेणे हा एक चांगला पर्याय वाटतोय.

२००१ ते २०१२ मी मा तं कंपन्यांत पूर्णवेळ नोकरी केली. नंतर काही वर्षे consulting केली. मागच्या आठ-दहा वर्षांपासून मा तं प्रशिक्षक म्हणून काम करतो आहे. ‌पोटापाण्यापुरते पैसे मिळतात. वर्षभरात कमाल १५० दिवस काम करतो, इतर दिवशी आयुष्य जगतो. मतभिन्नतेच्या आदरासहित - "मला काम मिळेल का?" , "मला कामाचे पुरेसे पैसे मिळतील का?" असे प्रश्न better-than-average कौशल्य पातळी असलेल्या लोकांना पडू नये असे मला वाटते. ज्ञात मानवी इतिहासात आजच्याइतका रोजगार पूर्वी कधीही उपलब्ध नव्हता, आजच्याइतकी रोजगारक्षम होण्याची साधने पूर्वी कधीही उपलब्ध नव्हती, आजच्याइतका चढा रोजगार मोबदला पूर्वी कधीही मिळत नव्हता. (सध्या वेगाने पडणारी) काळाची पावले ओळखून उद्या कोणत्या कौशल्याचे गरज असेल ते कौशल्य आज प्राप्त करून तयार ठेवणे हा अर्थप्राप्तीचा, किमान relevant तरी राहण्याचा मूलमंत्र आहे. मी कॉलेजात असताना STD PCO चा धंदा प्रचंड प्रमाणात चालायचा.‌ त्याची एक CPD नावाची मशीन असायची.‌ तिची दुरुस्ती-देखभाल वगैरे कामे तेव्हा फावल्या वेळात करायचो. त्या कामाची तेव्हा बरीच मागणीही असायची. आज त्या कौशल्याचा काय उपयोग आहे? पण त्याचबरोबर Co-pilot या कौशल्यास आज मागणी आहे ज्याची त्यावेळी कुणी कल्पनाही केली नव्हती. त्याचप्रमाणे SQL, PL/SQL, HTML, CSS वगैरे पासून Java JavaScript ते microservices वगैरे मधील कोडींगचं काम माणसांसाठी संपुष्टात येऊ घातलं आहे, ते काम AI टूल्स् अधिक चांगल्या प्रकारे व कमी खर्चात करायला लागली आहेत. ‌ सध्याची गरज आहे ती AI कडून ही कामे करवून घेणे. ‌हे कौशल्य असलेल्यांना आज-उद्या रोजगार असेल, परवाच्या रोजगाराचे चित्र वेगळे असेल पण रोजगार असेल हे नक्की. अनुभवाधारित कौशल्य हवे असलेल्या क्षेत्रात उदा वैद्यकीय क्षेत्रात अधिक अनुभव म्हणजे अधिक मोबदला हे कदाचित बरोबर असेल. पण मा तं क्षेत्रात, जिथे एखादं टूल उदा cloude नुकतंच निर्माण झालं आहे तिथे २५-३० वर्षांच्या अनुभवाची काय गरज असणार? आणि त्या अनुभवाला काय म्हणून अधिक मोबदला मिळणार? मी माझ्या मर्यादित माहिती-समजुतीच्या आधारे हे लिहीत आहे. "नजीकच्या भविष्यात मागणी असणारी मा तं कौशल्ये" अशी चर्चा तज्ज्ञ मिपाकरांनी करावी ही अपेक्षा.

अँथ्रोपिक क्लाऊड ने शेअर बाजाराची झोप उडवली आहे.

आमच्या घरात आयटी सदस्य आहे, दोन तीन वर्ष झाले की कंपनी आणि त्यांचं वेतन आणि काम यावरुन कंपनी बदल होत असायचेच. पण पुढें सहा सात वर्ष एका परदेशी बॅंकेच्या कामात होता ऑनलाइन एरर- सुविधा सुरुवातीला चांगलं चाललं. पॅकेज आणि नंतरही वाढवून मिळत होते. त्यांच्या कंपनीने आणखी कामे घेतली आणि यांच्यावर कामाचा ताण वाढला. करोना काळात तर फार वाढला घरात असून सारखा लॅपटॉपवर पडिक. जेवतांना 'मेल' आला तरी चालला, काम सुरु. सुरुवातीला काही वर्ष आनंदी दिसणारा चेहरा कालवंडत गेला एक दिवस दोघे बोललो. नोटीस वगैरे देऊन सोडायचं सुद्धा दडपण घेऊ नको. नाही दिलं अनुभवाचं प्रमाणपत्र तरी सोडून दे, पुढचं पुढें पाहू. आता मनमर्जीने स्वत:च पार्टली काम करतो. काही प्रमाणपत्र कोर्स केले. बंधनाशिवाय काम सुरु..,हा थोड़ी मिळकत कमी झाली तरी आनंद आहे. -दिलीप बिरुटे

सध्या आयटी हमाल एका निर्णायक परिस्थीतीत आहेत. एक तर कसे तरी अजुन काही काळ निभावतील किंवा एक तर कंपनी त्यांना काढेल किंवा स्वतःच राजिनामा देउन बाहेर पडतील. आयटी मध्ये इतर इंडस्ट्री पेक्षा चांगले पॅकेज मिळते पण सगळ्याच काम करणार्‍यांना मजबुत पॅकेज मिळत नसते. इथे शारिरिक मेहनत शून्य पण बैद्धीक कसरत प्रचंड! या इंडस्ट्री मध्ये नसलेल्या लोकांना आणि असलेल्या अनेकांना एक गोष्ट लक्षात येत नाही, ती म्हणजे आयटीवाले मल्टिटास्किंग करतात, काही काळ काम करुन ते या मल्टिटास्किंग मध्ये मास्टर बनतात. हीच गोष्ट त्यांच्या वयाच्या आणि बुद्धीच्या विरोधात जाते. सातत्याने मल्टिटास्किंग केल्याने त्यांच्या मेंदुची एका गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करुन ती त्याच गोष्टीवर ठेवण्याची क्षमता पूर्णपणे नष्ट होते. याचा परिणाम स्वरुप त्यांची नविन गोष्ट शिकण्याची क्षमता जवळपास पूर्णपणे नष्ट होते. अत्यंत स्ट्रेस, क्लिष्ट तांत्रिक दोष निवारण करणे यात सातत्याने राहिल्याने त्यांचा मेंदू इतर वयाच्या लोकांच्या मानाने फार कमी वयात थकतो. कमी वयात बर्न आऊट होणे हे या क्षेत्रात होते किंवा पहायला मिळते. या शिवाय जर असा व्यक्ती २४X७ शिफ्ट मध्ये काम करत असेल आणि असे शिफ्ट लाईफ त्याने अनेक वर्ष घालवले असेल तर त्या व्यक्तीचे सोशल लाईफ आणि आरोग्य दोन्ही अत्यंत वाईट पद्धतीने खराब होते. तुमच्या वय वाढण्याला तुम्ही काहीच करु शकत नाही, तुम्ही स्लो होतात, लर्निंग स्लो होते आणि आयुष्य तुम्हाला तुमचे वृद्ध आई-वडिल, बायको-मुले आणि नोकरी यांच्या मध्य स्थानी आणुन उभे करते. सगळ्या प्रकारच्या जवाबदार्‍या आणि त्या निभावताना जी प्रत्येक व्यक्तीची या वयात हालत होते तीच आयटी हमालांची देखील होते. आता कंपन्या त्यांच्या कर्मचार्‍यांना मोठ्या वेगात काढत आहे आणि येत्या काळात हा वेग अजुन वाढेल. कंपन्यासाठी आयटी हमाल केवळ एक बिलेबल किंवा नॉन-बिलेबल रिसोर्स असतात. नॉन बिलेबल आधी बेंचवर जातात मग तिथे काही काळ राहुन जर कुठला प्रोजेक्ट मिळाला तर तरतात किंवा काढले जातात. बिलेबल रिसोर्स जर या धाग्यातील वयोगटातील असेल तर बर्‍याच वेळी त्याच्या पॅकेज मध्ये २-३ नविन पास आऊट रिसोर्स सहज वापरले जाऊ शकतात व त्या वयस्क रिसोर्सला नारळ दिला जातो. प्रोजेक्ट क्रिटीकल असेल,सर्व काही नीट चालत असेल आणि क्लायंटशी रिसोर्स चा चांगला रॅपो असेल तर वयस्क रिसोर्स तग धरुन राहतात. कंपन्या सातत्याने नव नवे कोर्स त्यांच्या संकेतस्थळांवर ठेवत असतात आणि आयटी हमाल त्यांना दिले गेलेले कोर्स करत असतात, याच बरोबर क्लायंट साईडचे कोर्स आणि इतर काही टास्क असेल तर त्या देखील पास कराव्याच लागतात, कारण कंप्लायन्स. या व्यतिरिक्त इतर जगमान्य कोर्स करण्याचा दबाव हमलांवर असतोच. आत्ताच्या घडीला आयटी कंपन्या अश्या परिक्षांचा वापर करुन त्यांच्या कर्मचार्‍यांना मानसिक ताण देऊन आणि त्याला नालायक ठरवुन कंपनीतुन बाहेर कढण्यासाठी शस्त्र म्हणुन वापरतात. कठीण कोर्स असाइन केला जातो,मग त्यात वेळेचे बंधन असते आणि त्यावेळेत पूर्ण न होऊ शकणार नाहीत इतके प्रश्न अश्या परिक्षेत ठेवलेले असतात, जेणे करुन त्या परिक्षेत पास होण्याची शक्यता जवळपास नसते. मग तु कसा योग्य नाहीस हे त्याला सांगुन नारळ दिला जातो. एआय च्या कथा वाचाव्या तेव्हढ्या कमी, याचे कोर्स देखील कंपनी त्यांच्या कर्मचार्‍यांना देते असते. एका मापाची पॅंट सगळ्यांना कशी फिट होईल? :))) प्रत्येक व्यक्ती वेगळा, त्याचे नशिब वेगळे, त्याची बुद्धीमत्त्ता वेगळी, तरी सर्वांना सर्व काही आलेच पाहिजे? आणि शिकलेच पाहिजे? आपल्या इथे जगातील सर्वात जास्त लोकसंख्या त्यामुळे माणसांना आता तशीही किंमत नाही, आणि वयस्क झालेल्यांची तर त्याहुन कमी. ज्या प्रमाणे अनेक वर्ष मेंदुची शत्रक्रिया करणारा तज्ञ डॉक्टर किडणीची शत्रक्रिया करु शकत नाही, तसेच काहीसे आयटीवाल्यांचे झालेले असते आणि वरती सांगितल्या प्रमाणे मल्टिटास्किंग मध्ये पारंगत असल्याने नविन काही शिकण्याची क्षमता गमावलेली असते. माझ्या पुरते मी घरी सांगुन ठेवलेले आहे, येणारा प्रत्येक दिवस मी परमेश्वराचा आशिर्वाद समजुन चालतो आहे, अजुन किती काळ मी तग धरु शकेन ते सांगता येत नाही, एक तर कंपनी मला काढेल किंवा मलाच ती सोडण्यास भाग पडेल. मी आनंदी राहतो, गाणी ऐकतो, चित्रपट, वेब सिरीज पाहुन ताण विरहीत राहण्याचा प्रयत्न करतो... जे होईल त्याला सामोरे जावेच लागेल, चिंता करुन काही समोर उभी असलेली परिस्थीती बदलणार नाही. इथल्या सगळ्या आयटी हमालांना पुढील चिंते मधुन मुक्ती मिळावी, त्यांना योग्य ती संधी मिळावी आणि कुठलाही आर्थिक ताण त्यांच्या आयुष्यात येऊ नये अशी मी सदिच्छा व्यक्त करतो. [वयस्क आयटी हमाल ]

मदनबाण.....

आजची स्वाक्षरी :- Sahiba... : | Aditya Rikhari, Ankita Chhetri |

आणि टेन्शनजन्य सुद्धा. वाचत आहे... चिरंजिवासाठी उपयुक्त. स्नेहा.

सोकाजी यांनी म्हटल्याप्रमाणे आयटी तून निवृत्त होऊन तिसर्‍या स्तरातील शहरात शेती करत निवृत्त आयुष्य घालवावे असा विचार माझाही आहे. माझी आकर्षणाची बाजू म्हणजे भारतातील कोणत्याही छोट्या शहरात पैसे कमवण्याची मजबूरी नसेल, तर करण्यासारखी खूप उत्पादक कामे (समस्या सोडवण्याच्या संधी) दिसतात. उदा. कोणत्याही सरकारी कार्यालयात हेलपाटे घालणार्‍या गावकर्‍यांना मदत करणे, शाळेतल्या मुलांची गणित व इंग्रजीची भीती कमी करणे इ. लोक अक्षरश: सर्व बाजूंनी नाडले जात आहेत आणि सरकारी अधिकारी ढिम्म काम करत नाहीत. असे वाटते की आपल्यासारख्या विश्लेषणात गती असलेल्या माणसाला चांगले जगता येईल. फक्त गावातले लोक अतिशय वेगळ्या वातावरणात मोठे झाल्याने त्यांच्याकडून आपल्याला सुयोग्य जगण्याचा अनुभव (कंपनी) मिळेल की नाही असे वाटते. काही बदलावे याला प्रचंड विरोध व निरुत्साह, वेळ अजिबात न पाळणे व कामाच्या बाबतीत फुटात बारा इंचाचा फरक असे अघळपघळ व्यवहार. आपल्या आयटी व इंडस्ट्रीतील अनुभवात असे नसते व असा टीम मेंबर असेल तर ताबडतोब बाजूला केला जातो. तसे गावात होत नाही. गावातले लोक बेरकी व संकुचित मनोवृत्ती असलेले असू शकतात पण जवळचे व हक्काचे मित्र होऊ शकतील. गावात शांत स्थिर आयुष्य आपल्याला आवडेल असे अ‍ॅझम्पशन आहे, पण आपल्याला आवडते ते करण्याच्या मागे जाणे व ज्यात क्षमता आहे ते करणे यात दुसरे निवडणे योग्य राहील असे वाटते, कारण आवड निवड बदलू शकते, पण क्षमता बर्‍यापैकी स्थिर असतात.

आमचे काका आमच्या कोकणातील वडिलोपार्जित घरी जाऊन राहण्याचा सहा महिने प्रयत्न करून आता डिसेंबर २५ मध्येच मुंबईत परत आले. त्यांचे काही अनुभव-- पावसाळ्यात वीज गेली तर तीन चार दिवस कोणी फिरकत सुद्धा नाही. तेंव्हा इंटरनेट सोडाच मोबाईल सुद्धा रिचार्ज करणे कठीण होते. विजेचे वोल्टेज कमीजास्त होत असल्याने मुळे ट्यूबलाईट फार लवकर जातात साधी साधी कामे करण्यासाठी लोक अव्वाच्या सव्वा पैसे मागतात त्यातून तुम्ही मुंबईचे पैसेवाले लोक थोडेसे पैसे आम्हाला मिळाले तर काय बिघडते हा ऍटीट्युड. आमचे गाव मुंबई गोवा हमरस्त्यावर अतिशय प्रसिद्ध म्हणजे श्री क्षेत्र परशुराम आहे. आजारी पडलात तर सर्वात जवळचा डॉक्टर १३ किमीवर चिपळूण येथे. पडला झडला तर तुम्हाला उचलून दवाखान्यात नेणे हि सोपी गोष्ट नाही. साध्या साध्या आजारपणासाठी लागणारी औषधे सुद्धा चिपळूण हुन आणावी लागतात. वृत्तपत्रे वेळेत येत नाहीत. इंटरनेट खात्रीशीर चालत नाही. दोन मिनिटे इंटरनेट चालत नसल्यास चिडचिडी होणारी शहरी माणसे तेथे कशी टिकाव धरणार. हवा आणि पाणी शुद्ध आहे पण बाकी पायाभूत सुविधा यांची स्थिती अजून सुधारलेली नाही. संध्याकाळी किडे, साप घुसण्याची शक्यता भरपूर. गॅस सिलिंडर चिपळूणला स्वतः जाऊन आणायला लागतो वानरांचा त्रास होत असल्याने आम्ही घराला GI पत्रे लावले आहेत. त्याचा पावसाळाभर ताशा वाजत राहतो. गावात कुणाची हळद, बारसं, लग्न असेल किंवा कुठचाही उत्सव असेल तर दिवसभर बोम्बल्या (लाऊडस्पिकर वाजत राहतो) गावच्या शांत वातावरणात हा आवाज अतिशय त्रासदायक असतो. तक्रार करण्याची सोय नाही कारण तुमचे १२५ वर्ष जुने घर असले आणि तुमचे (काकांचे) बालपण तिथे गेले असले तरी तुम्ही उपरेच असता. तुमच्या बरोबरचे अर्धे लोक वर गेलेले असतात किंवा आता संसाराची जबाबदारी मुलांच्या खांद्यावर जाऊन दात पडलेल्या सिंहा सारखे जगत असतात. परशा सुताराचा मुलगा रामचंद्र आता तुम्हाला भीक घालत नाही. कारण तुमच्या छोट्याशा कामासाठी त्याला वेळ नसतो. मोठे काम काढले तर मोठ्या उत्साहाने येतात. ऍडव्हान्स म्हणून पैसे घेतात आणि दुसरीकडे काम चालूच ठेवतात. मग तुम्ही त्याच्या मागे बाबापुता करत राहा. ठाणे ते चिपळूण रेल्वेचे भाडे १७० रुपये आहे. चिपळूण स्टेशन ते परशुराम रिक्षावाले २५० रुपये घेतात. हि सर्व परिस्थिति हमरस्त्यावर असलेल्या गावाची आहे. आडमार्गी असलेल्या गावात जेथे दिवसात दोनच एस ट्या जातात तेथील स्थिती तर अजूनच वाईट आहे. एक ना दोन अनेक कारणे आहेत चार दिवस उत्सवासाठी गावात जाणे आणि कायमचे जाऊन राहणे यात जमीन अस्मानाचा फरक आहे. ते आमच्यासारखाय मुंबईत जन्माला आणि वाढलेल्या लोकांना अशक्य आहे. स्वप्नरंजन म्हणून ठीक आहे

शहरामध्ये तात्काळ उपलब्ध असलेल्या सुविधा उदा uber, swiggy, amazon, blinkit, tata1mg, rsa इत्यादी खेड्यात उपलब्ध नसतात. यांची सवय झालेली असलेल्या लोकांना तिथे खूप जड जाऊ शकते.

IT आणि चाळीशी–पन्नाशीच्या पिढीपासून सुरू झालेली चर्चा आता “पुढे आयुष्यात कुठे स्थायिक व्हायचं?” इथपर्यंत येऊन पोहोचली आहे. बहुतेकांचा सूर एकच - गावाकडे राहणं अवघड आहे. “डोंगर दुरून साजरे” या मताभोवतीच विचार फिरताना दिसतो. माझं मत मात्र थोडं वेगळं आहे. ---- असे विचार मांडताना एक गोष्ट गृहीत धरलेली असते – आपण शहराच्या सोयींना सरावलेले आहोत, इंटरनेटशिवाय चालत नाही, पायाभूत सुविधाचे पाईक आहोत. मग काही दिवस शुद्ध हवा, शांतता आकर्षित करेल; पण कायम राहणं शक्य नाही. पण प्रश्न सुविधा आहेत की आपलं नातं? माणूस शहरात असो वा गावात - त्याचं नातं मातीशी आणि माणसांशी प्रामाणिक असावं. मी स्वतः शहरात राहतो, पण माझं बालपण उरुळी कांचनमध्ये गेलं(त्यावेळी ते खेडेगाव होते हे मी मानतो, आणि ते माझे गाव नाही). पण पुण्यात - घरात आजही कामवाली नाही, टीव्ही नाही, मोबाईल मर्यादित. साधेपणात जगण्याची सवय आहे असे माझे मला तरी वाटते. म्हणून कुठेही गेलो तरी तिथल्या माणसांत मिसळून, त्यांच्या सारखं हसता-बोलता, जगता येतं. जर “दवाखाना नाही, हे मिळणार नाही, ते मिळणार नाही” या भीतीनेच गावाकडे जायचं असेल, तर गावाकडे जाण्याचा विचारच चुकीचा आहे. आणि हीच भीती पुन्हा पुन्हा पसरवली जाते. मी गावाकडे जाईन पण अपेक्षा घेऊन नाही. जे त्या गावातील लोकांचं होईल, तेच माझं होईल. खड्ड्यात पडला तर दवाखान्यात जायला दोन तास लागतील – तर मला सुद्धा लागतील. पण जर आपल्याला आपल्या आजूबाजूच्या माणसांसारखं राहता येणार नसेल, तर आपण मनात जी दरी घेऊन तिकडे जातोय, ती कधी आणि कशी भरून निघेल? आणि मग आपण आयुष्यभर त्या दरीच्या या बाजूला उभं राहून, पलीकडचं जग अवघड आहे, कायम जुळणार नाही – असंच म्हणत राहणार. समस्या गावात नाही, ती आपल्या मनातल्या वेगळेपणात आहे. सुविधा कमी असल्या तरी चालतील, पण माणुसकीत दरी नको. ‘मी’ कमी आणि ‘आपण’ जास्त – एवढं जमलं, की कुठेही घर बनतं. विस्तृत लिहीत नाही... नंतर लिहिल गणेशा..

तसं नाही हो आमचे काका आताच सहा महिने स्वतः च्या जन्मगावात राहून परत आले. त्यांचा ताजा ताजा अनुभव मी लिहिलेला आहे. बरं ते मागच्या पिढीचे आहेत म्हणजे इंटरनेट क्वचितच वापरतात आणि संगणक तर नाहीच. अर्थात आपली अपेक्षा किमान असेल तर आपल्याला खेड्यात स्थायिक होणे जास्त सोपे जाईल शिवाय उरुळी कांचन आता तसं खेडं राहिलेलं नाही. एके काळी मीसुद्धा नाशिक इंदोर सारख्या शांत मध्यम शहरात राहायला जाऊ असे विचार करत असे. परंतु गेल्या दहा वर्षात या शहरात सुद्धा इतका मोठा फरक पडला आहे कि तेथे जाण्यापेक्षा मुंबईच बरी या निष्कर्षाप्रत आलो आहे. गेल्या वर्षी नाशिक मध्ये घेतलेला माझा भूखंड विकून मी मोकळा झालो पहा जमतंय का आपल्याला शुभेच्छा

कॅालिंग मुविकाका… त्यांचा फर्स्टहॅन्ड अनुभव ऐकण रोचक असेल. ते कोकणात शेती करत होते काही वर्ष, आखती देशातून परत येऊन. सद्ध्या डोंबिवलीत असतात. कोणाच्या संपर्कात असतील तर त्यांना इथे यायला सांगा. - (मुवींच्या प्रतिक्षेत असलेला) सोकाजी

गावाकडे म्हणजे एकदम अननोन वा जुजबी माहीती असलेल्या (ती ही एका बाजूचीच), जाणे ही एक प्रकारची रिस्कच आहे.परंतु ज्या गावात काही वर्षे राहिलो आहोत व ज्या गावाला बर्यापैकी ओळखतो अश्या गावात कायमस्वरुपी अथवा दीर्घकाल राहणे इतके काही अवघड नसावे. पत्नीच्या कामानिमित्त काही काळ उज्जैन येथे वास्तव्यास होतो.घर भाड्याने घेऊन राहत होतो. वर आम्ही व खाली घरमालक. घरमालकाची मुलगी इंजिनिअर होऊन इंदोरच्या कंपनीत काम करत होती पण आम्ही बेंगलोरहून डायरेक्ट उज्जैनला आलो हे कळ्ल्यानंतर त्याने विशेषतः घरमालकीणीने बेंगलोर मध्ये मुलीसाठी काही जॉब मिळतो का ते पाहा अशी विनंती केली. मी त्यांना बेंगलोरपेक्षा इथले आयुष्य फार चांगले आहे असे अनेकदा बोलून पाहिले व मी स्वतः चार पैसे कमी मिळाले तर चालतील पण उज्जैन इंदोर सारख्या शहरात शिफ्ट व्हायला तयार आहे असेही म्हणालो होतो. मलाही मी नुकताच ग्रॅज्युएट झाल्यानंतरची माझी विचारसरणी आठवली. मलाही त्या वयात मुंबई,पुणे बेंगलोर वगैरेसारख्या महानगरांचे भयंकर आकर्षण होते व काहीही करुन ह्या शहरात येण्याचा प्रयत्न करत होतो. मुळात शहरातील जीवनशैली वाईट व गावाकडची चांगली अशी काळीपांढरी विचारसरणीच चुकीची आहे. शहरात राहण्याचा ओवरहेड जास्त असतो पण तो वर गणेशाने लिहिल्याप्रमाणे त्याला आपला दृष्टीकोन जबाबदार आहे. सध्या भोपाळ मध्ये वास्तव्यास आहे. शेजारी एक कुटुंब राहते आहे.पती पत्नी व एक मुलगा जो सध्या बारावीत आहे. पती ने फार्मसी मधली लठ्ठ पगाराची नोकरी करोनानंतर सोडली.(सर्व आर्थिक जबाबदार्यांतुन मुक्त झाल्यावर.) संध्याकाळी दोघे ही पती पत्नी सोसायटी बाहेर पाणीपुरीचा स्टॉल लावतात संध्याकाळी साधारण ३ तास.दोघांकडे पाहुन सुखी जोडपे कसे असावे ह्याची प्रचीती येते. अर्थात कुरबुरी ही असतीलच पण नेहेमीच्या ताणतणावातुन मुक्त दिसतात. मुद्दा हा आहे कि जर सुखीच राहायचे असेल तर त्यासाठी गावाकडेच जायला हवे ह्याची काही गरज नसावी. आपल्या अवाजवी इच्छा आकाक्षांना थोडीफार मुरड घालुन जिथे आहोत तिथेही सुखी होऊन राहता येते.

काही गोष्टी. स्वानुभावर आधारित फक्त मुद्दे लिहित आहे. इथली वाचक मंडळी अतिशय हुषार असल्याने, सविस्तर लिहिण्यात माझा वेळ वाया जाईल. १. शेती हा पूर्णवेळ व्यवसाय आहे. २. मजूर वर्ग आधारित शेती फायदेशीर ठरत नाही. ३. नसते लोढणे अंगावर घेणे घेणे अयोग्य. ४. घरची किमान ४ माणसे, सतत शेतावर हवीत. ५. पाण्या सारखा पैसा सतत ओतावा लागतो. ६. वीज पुरवठा खंडित होतोच होतो. ७. दलाल तुपाशी आणि शेतकरी उपाशी, हे जागतिक त्रिकालाबाधित सत्य आहे. ८. सर्व प्रकारचे, दळणवळण सुखकर कधीच होणार नाही. ९. जाती भेद, कधीच पुसले जाणार नाही. १०. जो दुसऱ्यावरी विसंबला, त्याचा कार्यभाग बुडाला.... त्यामुळे, नाशवंत शेती न करणेच उत्तम. थोडक्यात, माझ्या पुरते सांगायचे तर, कुटुंबासहीत, सामुदायिक वृक्ष लागवड (फणस, बांबू, इत्यादी) करणे, हा सर्वोत्तम मार्ग आहे. एकटे शेती करणार असाल तर, साई बाबांचे मंदिर शेतात उभारा आणि ही सगळी भानगड ट्रस्टच्या किंवा फाऊंडेशनचा ताब्यात ठेवा. त्या ट्रस्टवर आणि फाउंडेशनवर आपला कौटुंबीक वरचष्मा ठेवा.... वैयक्तिक पातळीवर सांगायचे तर, शेती हौस म्हणून करायची असेल तर, आर्थिक पाया भक्कम पाहिजे आणि तो अविरत हवा. आणि व्यवसाय म्हणून करायची असेल तर, फणस आणि नारळ लागवड, हीच सध्या उत्तम .... फणसाचे झाड ही आपली Fix Deposit... वाढले की तोडून टाकायचे, ह्या झाडाची चोरी होत नाही. नारळ लागवड, हे आपले रोजंदारी उत्पन्न. रोज शेतात फिरायचे आणि पडलेले नारळ गोळा करायचे. नारळ उतरवायला मजूर मिळत नाहीत. पण नारळ तयार झाला की तो झाडावरून पडतो. ४०० नारळाची झाडे, ४ माणसांना रोजचे उत्पन्न देते. एकरी ४० नारळ बसतात. त्यामुळे, १२ एकर शेती, ही ३५ ते ४० ह्या वयोगटात घेणे.... झाडांची लागवड आणि घर आणि इतर आनुषंगिक गोष्टींना किमान १५ वर्षे , आर्थिक ताण न येता लागतात. निवृत्ती नंतर, ६० नंतर शेती करायची असेल तर, ती आपल्या मुला साठी .... बाय द वे, काही कौटुंबीक जबाबदाऱ्या आणि इतर पर्यायी मार्ग अवलंबत असल्याने, सध्या तरी डोंबिवली येथे आहे. पुढच्या वर्षी कुठे असेन ते सध्या तरी सांगू शकत नाही. तशी म्हणायला शेत जमीन आहे पण ती फक्त ७१ गुंठे आहे. त्यामुळे, ते भरपूर खर्चिक काम होणार आहे. गेल्या काही वर्षांत, अपघात, लग्न, कुटुंबातील व्यक्तींच्या हॉस्पिटल मध्ये वास्तव्य ह्यामुळे वेळ काढता आला नाही...

१. मी आयटीत गेली पंधरा वर्षे काम करत आहे. सुरुवात एलजी इलेक्ट्रॉनिक्स त्यानंतर दोन प्रॉडक्ट कंपन्या आणि आता एक अमेरिकन प्रॉडक्ट कंपनी अशी माझी करिअर झाली. यात प्रामुख्याने अल्ट्रा scalable back end and लिहिणे यामध्ये जास्तीत जास्त स्पेशललायझेशन मिळवत गेलो. सध्या काही ए आय एनसिलरी प्रोजेक्ट जरी असले तरी माझा तो निष नाही. कंपनीचे एआय ऍडॉप्शन भरपूर आहे त्यामुळे कंपनी मार्केट मधून कालबाह्य होणार नाही. तरीही अँथ्रोपिक ज्या पद्धतीचे नवनवीन टूल्स आणत आहे त्यावरून 'आता उरलो प्रॉम्प्ट पुरता' एवढेच उरले आहे. अजूनही ए आय बेसिक चुका करत असले तरी मी गेले दोन वर्ष एकही ओळ स्वतः लिहिली नाही. मात्र मी ए आय वापरून अनेक कल्पना ज्या मला पूर्वी सहज करणे शक्य नव्हत्या त्या सर्व करून पाहिल्या आणि त्यांचे उत्तम रिझल्ट मिळवले. सध्या सॉफ्टवेअर आर्किटेक्ट अशा रोलमध्ये मी आहे. २. तरीही मला भीती याची वाटते की कंपन्यांनी डाऊनसाइजिंग केले तर मला नारळ मिळू शकतो. अर्थात मला स्वतःला नारळ मिळेल असे वाटत नाही तरीही एकदा प्रॉडक्ट मॅच्युअर झाला की कंपनीला तसे वाटू शकते की यांना डच्चू दिला तर फारसा फरक पडणार नाही. ३. बऱ्याच कंपन्या स्वतःच्या प्रॉडक्ट्स मध्ये ए आय फीचर आणत आहेत जे कस्टमर वापरत नाहीत त्यामुळे त्यांना अप सेल करणे हे एक मोठे चॅलेंज होऊन बसले आहे. त्यामुळे अगदी एआय मध्ये जरी काम केले तरी काम असेलच याची काहीच खात्री नाही. तरीही सध्या एआय इंजीनियरिंग आणि एम एल ओप्स यांचे ज्ञान घेणे सुरू आहे. दीर्घ अनुभवाचा फायदा असा होतो की हे नवीन ज्ञान घ्यायला फारसा त्रास होत नाही. ४. मात्र आता तशी पॅशन नाही. एका वयानंतर ही धडपड करायचे राहून जाते आणि ती आंतरिक उर्मी देखील तेवढी प्रबळ उरत नाही. म्हणून नवीन स्किल्स मिळवणे कितीही गरजेचे असले तरी मानवी मनाच्या मर्यादा आहेत. सध्याचे नॉलेज लाइफ सायकल सात वर्षांचे असल्याने किंबहुना त्याच्याहूनही कमी असल्याने सात वर्षांपूर्वीची टेक्नॉलॉजी किंवा स्किल आता जवळजवळ कालबाह्य झालेले असते हे आयटी मधले सध्याचे सत्य. मेडिकल क्षेत्रामध्ये किंवा इतर अनेक क्षेत्रांमध्ये हे खरे नाही तिथे ज्ञानाची लाईफ सायकल बऱ्यापैकी मोठी असते. ५. त्यामुळे माझी तंतरली आहे का तर होय कारण वरती सोकाजी म्हणतात तसे पर्याय म्हणून आपण काय करू शकतो याचा आत्मविश्वास नाही. म्हणून बहुतेक लोक फूड व्यवसायात पडतात कारण त्यांना तसा एक लो एन्ट्री बॅरियर असलेला दुसरा पर्याय फारसा सापडत नाही. ६. आतापर्यंत जेवढे जमले आहे ते चांगल्या इक्विटी मध्ये गुंतवून कमी रिस्क आणि जास्त रिस्क बॅलन्स करून वार्षिक 12 ते 13 टक्क्यांच्या वरती परतावा मिळवणाऱ्या इन्स्ट्रुमेंट्स मध्ये पुंजी जमा करून सरळ सरळ निवृत्त व्हावे ही एक सर्व मान्य कल्पना आहे त्यामध्ये तुम्ही नोकरीवर उत्पन्नासाठी अवलंबून राहत नाही. तुमचा मासिक खर्च कमी ठेवून तुम्ही आतापर्यंत जमवलेल्या पैशांवर आरामात आयुष्य काढू शकता अशी फिलोसॉफी. मात्र असे स्ट्रक्चर्ड शिस्तबद्ध प्लॅनिंग बहुतेक लोकांना जमत नाही. ज्यावेळेस पैसे असतात त्यावेळेस लोक संधी हुकवतात आणि ज्या वेळेस संधी असते त्यावेळेस पैसे नसतात असे होते. किंवा स्त्री हट्ट बालहट्ट इत्यादी सर्व हट्टयांना शरण जाऊन रियल इस्टेट सोने नाणे इत्यादी अनेक गोष्टींमध्ये पैसे गुंतवले जातात. म्हणून अशी शिस्त लावून घेणे वाटते तेवढे सरळ नसते. ७. आता निवृत्त झाल्यावर काय करावे हा एक प्रश्न इथे अनेकांना छळत आहे. बऱ्याच जणांची ही एक रोमँटिक कल्पना असते की गावाकडे जाऊन शेती करावी. काही जणांनी त्याला विरोध केला आहे की grass is always greener on the other side. परंतु अशी इच्छा असणे ही व्हॅलिड इच्छा आहे भले कितीही रोमँटिक असेना आणि माणूस जेव्हा असा विचार करत होते तेव्हा तो पूर्णपणे नवीन सेटिंग मध्ये जाऊन स्वतःला सेटल करू इच्छितो असा अर्थ नाही. बहुतेकदा हे गाव त्याच्या परिचयाचे असते गावामध्ये ओळखी असतात. तसेही वय वाढेल तसे आपण जिथे मोठे झालो ते गाव किंवा जागा खुणाव लागतात कारण मिडलाइफ क्राईसेस नंतर आपल्याला जी मानसिक सुरक्षितता लागते ती माणूस तीव्रतेने शोधू लागतो आणि त्यामध्ये आपल्या गावांचा वरती नंबर येतो. ८. माझे वैयक्तिक मत असे आहे की शेती हा पूर्ण वेळ व्यवसाय असला तरी हा तोट्यात जाणार आहे व्यवसाय असतो म्हणून शेतीकडे मी कधीही उत्पन्न मिळवणारा व्यवसाय म्हणून पाहत नाही. जेव्हा मी असे म्हणतो की मी गावाकडे जाऊन शेती करेल तेव्हा त्याचा अर्थ असा आहे की मी गावाकडे जाऊन मार्केट गार्डन जरी तयार केले तरी त्यातून उत्पन्न न मिळता किमान तोटा होईल असा मी एक खर्चिक छंद जोपासणार आहे. हे माझे वैयक्तिक मत आहे. एकदा त्यातून उत्पन्न मिळालेच पाहिजे अशी अट निघून गेली की आपण शेतीमध्ये काहीही करायला मोकळे होतो. म्हणून आधी आर्थिक दृष्ट्या स्वतंत्र आणि शेतीचा महाग छंद अशी निवृत्त योजना माझी आहे. ९. यात मुख्य उद्देश हातपाय चालत राहावेत आणि त्यातून उत्पन्न मिळालेच तर सोने पे सुहागा. १०. शहरात आयुष्य घालवलेल्या माणसाला गावाकडच्या अनेक गोष्टी होऊ शकतात परंतु भारतामध्ये शहरातही अनेक खूपणाऱ्या गोष्टी असतात जसे की सगळीकडून होणारे प्रचंड प्रमाणातले ध्वनी प्रदूषण. मध्यम मार्ग म्हणजे लहान शहर आणि त्याच्या परिघावर राहणे. ध्वनी प्रदूषण आणि वायु प्रदूषण यांचा कमीत कमी त्रास होईल असे पाहणे. ११. पुण्यात राहणाऱ्या माझ्या मित्रांच्या सर्व मुलांचे सध्या एलर्जी असलेल्या खोकल्याने प्रचंड नुकसान होत आहे कारण बाहेर एयर क्वालिटी इतकी ढासळलेली आहे. तेव्हा नामुष्की म्हणून शहरात आयुष्य काढणे म्हणजे ते कमीच करून घेणे. १२. म्हणून सध्या जितका पगार येत आहे तो येऊ देत आहे जोवर आंतरिक इच्छा आहे तोवर पुढे धकवत नेईन. मात्र भारतातील ९५ % जनतेप्रमाणे राहण्यासाठी सध्या आपण पुरेसे कमावलेले आहे की नाही हा विचार जर केला तर आश्वस्तता आहे. आपण लीन राहिलो की आनंदी आयुष्य जगता येईल असे वाटते. अत्यंत जास्त सेफ्टी नेट असले तरीही अस्थिरता आणि अनारोग्य येणारच नाहीत असे काही नसते. माझी आई जर मासिक दहा हजारात आनंदी आयुष्य जगत असेल तर मी तिच्या कित्येक पट कमवून सतत ताणात राहत असेल तर काय फायदा? आनंदी राहायला नेहमी सोयी लागतात असे थोडीच आहे? म्हणजे स्विगी वगैरे नसेल तर काहीही झाटाचा फरक पडला नाही पाहिजे. यास या सोयी कोणाच्यातरी प्रचंड आर्थिक शोषणावर तुम्हाला मिळतात त्यामुळे त्या वाटतात तेवढ्या सोयी नाहीत. महत्त्वाच्या सोयी म्हणजे जवळ दवाखाना आणि शाळा असणे. परंतु जर माझ्या तालुक्याच्या ठिकाणी 30 40 हजार लोक तिथल्या असलेल्या दवाखान्यांवर आणि शाळांवर जगत असतील तर त्यांच्याहून थोडीशी जास्त मिळकत किंवा दळणवळणाची साधने बाळगू शकत असणाऱ्या मला थोडासा बरा दवाखाना शेजारच्या मोठ्या शहरात मिळू शकत असेल तर हे इतके काही वाईट नाही.

माझी सक्खी बहीण,भाऊजि आणि भाचा कोविड काळात डोंबिवली ते तळकोकण तले खेडे असे स्थलांतर करून स्वतःचे घर बांधून राहत आहेत. ६ वर्षे झाली. त्यानी स्वतःचे परतीचे दोर कापून टाकले, आता स्थिरस्थावर आहे सगळे. घरचे अन्नधान्य, शेततळे, विहीर, असंख्य अनुदाने, घरचे दूध वगैरे चैन असते. भयंकर पाऊस, फुरसे , माकडे त्रास , शेतीवर गडी न मिळणे इत्यादी असंख्य समस्या सुद्धा आहेत. पण आता त्यांना सवय झाली आहे.

ज्याना गावाकडे राहायची सवय असेल त्यांना सोपे जाइल , पण जन्मापासून पुण्या मुंबैत वाढलेल्या पिढीला हे अवघड आहे , याचे मुख्य कारण आहे .. सोशल कनेक्ट मनुष्य हा समूहाने राहणारा प्राणी आहे . तुम्ही गावाकडे गेलात ते सोशल कनेक्ट सहज होत नाही . पुरुषांना उतार वयात नवीन मित्र जोडणे अवघड असते , बायका सहज मिक्स होतात . एकमेकींना बोलावणे , गप्पा मारणे , देवाण घेवाण सहज होते. गावाकडे उद्योग काय करावा ? शेती नसेल तर काय असे प्रश्न अस्तत. हा एकलकोंडेपणा घालवता आला पाहिजे. बरेच जण त्याला कंटाळतात ------------------- गावाकडचे विषय , राजकारण , अर्थकारण हे फार वेगळे असते.. एखादा मास्तर सोडला तर रीटायर्ड कोणी नसते. त्यांचे रुटीन चालू असते. गावाकडेखर्च कमी हा अजून एक गैर समज आहे , किराणाचे जे रेट इथे आहेत तेच तिथेही आहेत , भाज्या थोड्या स्वस्त मिळतिल एवढेच. ----------------------------- आमचे पिढीजात घर आहे , माझे बालपण गेले आहे आणी सध्या शेतीच्या निमित्ताने मी महिन्यातून २ वेळा जातो , मे मध्ये महिनाभर राहतो , गावात हळू हळू संपर्क वाढला आहे . रीटायरमेण्ट नंतर नक्की जाउन राहणार

आयटी मध्ये किंवा इतर उद्योगातून रिटायर झाल्यावर गावाकडे का जावे वाटते ? शहरात का नाही ? खर्च कमी असा समज ? उत्तम शुद्ध हवा ? संथ आयुष्याची आवड ? खेड्यात राहण्याची शेतीची आवड आणि शेती असणे शेती किंवा तत्सम उद्योगातून अर्थार्जन ?

धागा थोडा भरकटला आहे, सुरुवात आय टी मधील नोकरी कशी टिकवावी यापासुन होऊन आता रिटायरमेंट प्लॅनिंग आणि निवृत्त जीवन कसे घालवावे ईथवर चर्चा आली आहे. पण हरकत नाही. जाणकार लोकांचे प्रतिसाद वाचुन बरेच शिकायला मिळत आहे. पुढच्यास ठेच मागचा शहाणा म्हणतात तसे काहीसे. अवांतर- स्कोअर बोर्ड हलता राहीलाय आणि म्हणता म्हणता धागा शंभरीपार जाणार की. हा ९९ वा प्रतिसाद.

सर्व प्रतिसाद वाचून मी काय प्लानिंग केले आहे ते सांगतो. चुक बरोबर सांगू शकता. महीन्याला ठराविक रक्कम मिळेल एवढी गुंतवणुक करुन ठेवणार. गरजा कमी करणार वाढवणार नाही. गावी तालुक्याच्या ठीकाणी एक छोटे घर घेणार. तिथे येउन जाउन राहणार. कंटाळा आला की परत शहरात. शहरात कंटाळा आला की परत तालूका. या तालूक्याच्या ठिकाणावरुन गाव जवळ आहे त्यामुळे तिथेही जात राहणार. मुंबैवरुन तालुक्याच्या ठीकाणी चारचाकी ने जाणार, कारण ड्रायव्हींग ची प्रचंड आवड. तालुक्याच्या ठीकाणी एक दुचाकी ठेवणार. वाचनाची आवड असल्याने आणि भरपुर काही वाचायचे राहून गेल्याने तालुक्याच्या ठीकाणी जाताना भरपूर पुस्तके घेउन जाणार. म्हणजे वीज गेली आणि इंटरनेट नसले तरी वेळ वाचानात जाइल. अजूनही इंटरनेट चा कंटाळा आला की कागदी पुस्तकच वाचतो. मोबाइल वर पुस्तक वाचणे टाळतो. गावच्या शेतीवर फक्त चक्कर टाकणार हे बघायला की कोणी अतिक्रमण तर करत नाही ना. गावची शेती पडीक आहे. ती तशीच ठेवणार. सामायिक आहे. कोणीच लक्ष देत नाही तर मी तरी वरील सर्व गोष्टी करत असताना मुंबईत एक कलेवर आधारीत काम चालू ठेवणार आहे. त्यातून पैसे मिळाले तरी ठीक नाही मिळाले तरी ठीक.

मुवी यांचे शेतीविषयक अनुभव वेगळे आहेत. मी सध्या शेती करतो, ६ एकर वडिलोपार्जित आहे ती करतो. उत्तम व्यवस्थापन असेल तर शेती नोकरी सांभाळूनही करता येते. अप अँड डाऊन प्रत्येक बिझनेस मध्ये असतात. काळी आई, पोशिंदा वगैरे भानगड न ठेवता एक्सेल मध्ये हिशोब ठेऊन शेती करतो. माझ्या गाडीच्या डिझेल पासून ते स्वतःच्या पगारा पर्यंत हिशोब जाऊन शेती फायद्यात राहिली पाहिजे आणि ती तशी करतो आहे. ऊस जिंदाबाद

वरील पोस्ट मधे हे बिग ४ कोण आहेत? सायबर सिक्युरिटी मधले बिग ४ आहेत की आपले witch मधले बिग ४. witch वाल्यांना आमच्या इंडस्ट्रीत फार मान नाही. किंबहूना त्यांना माथाडी कामगार किंवा बॉडी शॉपर्स असाच शिक्का होता. त्यामुळे ही मंडळी जास्त लवकर आउटडेटेड होतील.

१. माथाडी कामगार कमी दर्जाची माणसे आहेत २. एखादा माणूस कोणत्या कंपनीत काम करतो या आधारे त्याला मान द्यावा किंवा त्याचा अपमान करावा. ३. विशिष्ट ठिकाणी काम करणारी माणसे outdated व्हावीत त्यांनाही कोणी विचारू नये म्हणून देव पाण्यात बुडवून बसावे आणि त्यांना शिव्याशाप द्यावेत.

गावाला राहायच्या गोड स्वप्नासाठी भाड्याने वगैरे घर न घेता गावाकडे एकदम ५०-६० लाख टाकून घर घेणाऱ्याना मी कोपरापासून वंदन करतो.

आत्ता सगळ्यांना "माझे पुढे काय" ही चिंता पडली आहे. त्यात 2 गोष्टी सांगतो. एका विशिष्ट वयानंतर तुमच्याकडं स्किल्स कमी असतील तरी ती स्किल वापरण्याचा अनुभव बऱ्याच वेळेस तुम्हाला नवीन skilled लोकांवर edge देऊन जातो. बाकी, आज सगळे जण AI च्या भीतीत आहेत. पण AI ची खरी कुऱ्हाड ही नवोदित लोकांवर पडत आहे. 2020 मध्ये ज्यांनी मोठ्या आशेने कॉम्प्युटर साठी प्रवेश घेतला त्यांना बाहेर पडताना असे दिसते आहे की जी स्किल आपण जीव तोडून शिकत आहोत त्यांना बाहेर किंमतच नाही, आणि value मिळण्यासाठी जो अनुभव हवा तो आपल्याकडे नाही. हा एक खूप मोठा paradox आहे आणि बहुतेक ठिकाणी हा विषय चर्चेत असतो आमच्यासाठी तरी. अवांतर, पुढची 5 वर्षे तरी आपल्या नोकऱ्यांना मरण नाही, ही गोष्ट खरी आहे की आपण आयुष्यभर जी स्किल घासली ती अचानक कालबाह्य झाली आहेत.. IT मध्ये technology हे मुख्य स्किल कधीच नव्हते, स्किल होते ते problem solving. ते जर तुमच्याकडे असेल तर टेक्नॉलॉजी हे केवळ एक टूल बनते. कालपर्यंत java code लिहत होतो तर आज prompt लिहितोय. पण मुळात लिहितोय कशासाठी, कोणतातरी problem सोडवण्यासाठी. अशा प्रकारे विचार केला तर मग AI ची भीती वाटण्याऐवजी वरदान वाटू लागेल. त्यामुळे माझ्या जॉबचे काय होईल यापेक्षा आता माझ्या हातात काय आहे आणि त्याचा मी कसा वापर करून घेऊ शकतो हा विचार महत्त्वाचा आहे माझ्यासाठी. जगाचे भविष्य फार वेगळे आणि अनपेक्षित असणार आहे, त्यामुळे मी पुढच्या 2 वर्षांपलीकडे प्लॅनिंग करणे बंद केलेलं आहे. मला माझ्या एका stable employer ने 8 वर्षे experience असताना अचानक असा दणका दिला की त्यानंतर मी जॉब सिक्युरिटी वगैरे शब्द पूर्ण विसरून गेलो .मी जेव्हा freelancing करायचो तेव्हा पण नेहमी 2 महिन्यापलिकड विचार करत नसे, आणि आताही मला असेच वाटते. एक गोष्ट आहे.. 1. तुमचे राहते घर लोन फ्री आहे का? 2. तुमची नोकरी गेली तर जगण्याइतके कमावण्यापुरती स्किल तुमच्याकडे आहेत का या 2 प्रश्नांची उत्तरे हो असतील तर फार विचार करू नये. फक्त रिकामे बसू नये. 2018 मध्ये जेव्हा मी एक चांगले काम सोडले तेव्हा माझे उत्पन्न अचानक 20 टक्के झाले. But I just survived. नंतर पुन्हा हळूहळू कामे वाढत गेली, नंतर नोकरीत पुन्हा आलो आज परत चांगले कमावतो. थोडक्यात, भीती डोक्यातून काढून टाकणं आणि survival skills मिळवणे याकडे लक्ष ठेवणे चांगले

AI नंतर.. शहर.. गाव.. मनातली दरी.. या प्रतिसादा ला थोडे पुढे लिहितो आहे... ------- बदल म्हणजे काय? मुळात बदल म्हणजे आपली नजर बदलणे. नव्या जगाकडे नव्या नजरेने पाहणे. पण मनातले पूर्वग्रह तसेच ठेवले, तर केवळ शहर बदलून काही उपयोग होईल का? शहरातील गोंगाटाचा त्रास होतो म्हणून गावाकडे जाऊनही दारं-खिडक्या soundproof च करायच्या असतील, तर मग गावात जायचंच कशाला? त्या इथं हि करता येतात.. जर माणसांत मिसळून समरसून जगता येत नसेल तर शहर काय आणि गाव काय? गावी, नव्यानं ..नवं आयुष्य सुरू करताना जुन्या चौकटी बाजूला ठेवल्या पाहिजेत. नव्या अनुभवांना सामोरं जाताना त्रास होईल, थोडं अडखळूही. पण त्यातच तर मजा आहे. कितीतरी गोष्टी पुन्हा नव्याने करता येतील. कितीतरी नवीन माणसं भेटतील. प्रत्येक गाव वेगळं असतं. तसंच प्रत्येक माणूसही वेगळा असतो, त्याची पार्श्वभूमी, त्याची जातकुळी, त्याचा स्वभाव वेगळा. जर आपण पूर्वग्रहांच्या चष्म्यातूनच लेबल लावत फिरणार असू, तर गाव किंवा ती माणसं थोडीच थांबणार नाहीत - थांबू आपणच. आणि मग “दोन वर्षे गावात काढली” असं म्हणताना प्रत्यक्षात आपण फक्त तो वेळ तो काळ वाया घालवलेला असेल. हे सगळं ऐकायला कदाचित आदर्शवादी वाटेल. आणि असंच जगायलाच हवं, असा माझा हट्टही नाही. पण एक साधा प्रश्न आहे – ‘मी’ सोडून ‘आपण’ हा भाव जर मनात येत नसेल, आणि तसं जगण्याची उमेद आता उरली नसेल, तर मग आहे ते घर सोडायची गरजच काय? हे जग बदल स्वीकारतं आहे. आपणही बदललो पाहिजे. हाच निसर्गाचा नियम आहे. – गणेशा

गणेशाजी प्रतिसाद आवडले, अनेकांचे प्रतिसाद नी अनुभव उत्तम आहेत. खूप छान चालू आहे चर्चा! माझ्या मते गावापेक्षा शहर खूप कधीही बेस्ट असते! गावातली ताजी हवा हवी असेल तर दर विकेंडला ट्रेक किंवा थकवा न आणणारी ठिकाणे फिरून यावे, त्या साठी गावाकडे शेती किंवा घरच का घ्यायचे असते अनेकांना? कळत नाही. छंद म्हणून ठीक आहे, पण २-४ वर्षे करून नंतर लॉस मध्ये घर किंवा शेत विकून आतबट्ट्याचा व्यवहार करून परततात. बाकी गावाकडे माणुसकी विचारपूस भरपूर, गप्पा असते, अनेकाना हे देखील आवडते. मला मात्र कधीही पुण्यातून मूळ शहरात गेली की दिवसभर केव्हा आला? कुठे राहतोस? पुण्यात कुठे राहतो? घरभाड किती? पगार किती? कमी सांगितला तर इतका कमी का? जास्त सांगितला तर तुला इतका जास्त पगार कसा देतात? कंपनी कोणती? काय काम असत? आमच्या आमक्या तमक्याला नोकरी बघ, अमक्या तमक्या पुण्यातच नारायणगावला राहतो, त्याला भेटून ये. वगैरेरॅपिड फायर राउंडला सामोरे जावे लागते. (ह्याच प्रश्नांची उत्तरे त्याला दोन महिन्या आधीच दिलेली असतात.) आणी हे एकाला नाही तर ज्याच्या तावडीत सापडलो त्या प्रत्येकाला उत्तरे द्यावे लागतात, दिवसात १०-१५ लोक तरी हे विचारतात. मी तोंडाला रुमाल बांधून फिरतो की कुणी ओळखीचा भेटू नये म्हणून. त्यामूळे तिकडे जाणे म्हणजे मोठे संकट वाटते. काही लोकांना हे सगळे गप्पा, विचारपूस ह्या कॅटेगिरीखाली खूप आवडते. मला मात्र हा भयंकर त्रास वाटतो. बाकी ध्वनी प्रदूषनाबद्दल म्हटले तर अनेक लोकांसाठी रस्ता हा डिस्को बार असतो, फुलत नाचायला जागा नी फुकटचा डीजे. दारूही फुकट मिळते किंवा स्वतच्या पैशांनी. ह्याच्या प्रचंड डिमांड मूळ लोकल नेटव, भावी नगरसेवक मोठा फ्लेक्स लावून डीजे, जागा नी दारू स्पॉन्सर करतात. दहीहंडी, गणपती, महापुरुषांच्या जयंत्या फक्त सणांचे नावे बदलतात बाकी सगळं सेम असत, त्यातल्या त्या एक उत्तम म्हणजे सरकारकडून बोंबल्या (डीजे ) वर बंदी असते काही ठिकाणी. शांतता मिळणे हा खरच प्रिव्हिलेज आहे, बोंबल्या नसला तरी गाड्यांचा आवाज नी हॉर्न सतत दीमतीला असतात. कोरोन काळात मला इतकी उत्तम झोप मिळायची की मी सकाळी ७:३० ला पूर्ण झोप घेऊन जागा झालेलो असायचो, आता १० ला उठलो तरी दिवस पेंगत जातो.