भारताच्या तुलनेत

हे लोक परदेशात जात आहेत त्यामागे नक्की कारणे काय आहेत? सध्याचे माहित नाही पूर्वीची काही करणे = १) तेवढ्याच श्रमात जास्त भौतिक सुखे २) जिन्यासा/ क्षेत्रातील पुढील शिक्षण ३) बचत ( ती होतेच असे नाही कारण खर्च हि त्ववढेच असतात + शिवाय आयकर ) साधय यातील काही करणे बाद असतील परंतु साधय सुद्धा बाहेर कायमचे का लोकांना जावे वटतटे हे स्थानिक भारतीय जास्त चांगले सांगू शकतील हि करणे असू शकतात १) स्पर्धा २) तेवढ्याच श्रमात जास्त भौतिक सुखे या लोकांना भारत इतका नकोसा का झालाय? काहींना तसे वाटत असेल पण म्हणून ते लगेच देशद्रोही वगैरे ठरत नाहीत... एवढेच नमूद करू इच्छितो भारतात संधी मिळत नाही म्हणून हे लोक जात आहेत का? म्हणजे स्पर्धा या दृष्टीने हो असावे किंवा अजूनही भारतातील वेगवेगळ्या ष्ट्रातील अर्थाजनाची तफावत या शिवाय महागाई हे असेच ब्रेनड्रेन चालू राहिले तर आधीच बनाना कंट्री असलेल्या आपल्याच देशाची अवस्था अजून बिघडणार नाही का? भारतात भरपूर हुशार लोक आहेत त्यामुळे हि चिंता नसावी गोर्‍यांच्या या देशांमधे भ्रष्टाचार कमी असेल तर तो कमी का आहे? पदोपदी भ्रष्टचार फारसा नाहीये... करणे काहीही असोत पण जगभरचे तत्व हे कि "पोट भरलेले असले" कि मग भ्रष्टचाराची गरज पडत नाही पाश्चिमात्य देशात हे त्यांनी बऱयापैकी जुळवले आहे म्हणून केवळ लोकसंख्या कमी आहे म्हणून या गोर्‍या लोकांच्या देशात समस्या कमी आहेत का? कमी लोकसंख्येचं उपयोग होतो नक्की ,, अर्थवयवस्थेवरील ताण कमी होतो अजून एक म्हणजे म्हातारपणी भारतात रहायला यावं अशीही एक बाजू आहे. हातीपायी हिंडता येतं तोवर अमेरिका, ब्रिटन, ऑस्ट्रेलिया सारखे समृद्ध देश आणि शरीर थकू लागलं की भारत गाठायचा. हा प्रकार म्हणजे "खोबरं तिकडं चांगभलं" असा नाही का? हे फार थोड्यानं जमते ... कारण तो पर्यंत नातवंडे तिकडे आणि आपण इकडे असे होते... पण कधीतरी अमेरिकेच्या दुसर्‍या बाजूवर देखील चर्चा व्हायला हवी. हो मान्य देशादेशाप्रमाणे होऊ शकते ( वेगळे लिहीन वेळ मिळाला कि ) साधारण कानडा / ऑस्ट्रेलिया / न्यू झीलंड हे एका समूहात अमेरिका जरा वेगळी असावी पाश्चात्य लोक आपल्या पॅशनला खूप महत्व देतात हे खरं आहे का? बर्यापैकी .. कारण परत तेच खाऊन पिऊन सुखी मग बाकी गोष्टींकडे वेळ देत येतो अर्थात " सुखी " हा वेगळा विषय आहे ज्या छंदाचा पैसे मिळवायला फारसा उपयोग नाही असे छंदीफंदी जीवन जगण्यासाठी लागणारा पैसा हे पाश्चात्य लोक आणतात कुठून? एकतर स्वतः बचत करून मग किंवा सरकारी मदत ( प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष ) यात आयकर भरणे हे गृहीत आहे अमेरिका किंवा तत्सम देशांमधे कर्जे काय पाहून दिली जातात? कोणते कर्ज ? भारतप्रमाने " पत " शिक्षण थोडेफार ,इत्यादी फार फरक नसावा

हे लोक परदेशात जात आहेत त्यामागे नक्की कारणे काय आहेत? या लोकांना भारत इतका नकोसा का झालाय? भारतात संधी मिळत नाही म्हणून हे लोक जात आहेत का?

भारतातील परिस्थिती चांगली, की वाईट यावर वाद करण्यापेक्षा या मुख्य प्रश्नाच्या अनुषंगाने प्रत्येक सदस्याने स्वतःच्या बाबतीत किंवा स्वतःच्या जवळच्या व्यक्तीच्या बाबतीत (ज्याचे जीवन तुम्ही जवळून पाहिले आहे वा त्याचे अनुभव वा विचार त्याने तुम्हाला तपशीलाने सांगितले आहेत) उत्तर द्यावे असे मला वाटते सर्व सदस्यांनी या प्रकारे उत्तर दिल्यास चर्चा आपसूकच पुर्ण होईल. उगाच कुणातरी "क्ष" व्यक्तीची अर्धवट माहित असलेली जीवन गाथा लिहून त्या अनुषंगाने काहितरी निष्कर्ष काढण्यात फारसा अर्थ नाही असे मला वाटते. म्हणजे तुम्ही यापैकी कोणत्या वर्गात मोडता ते नमूद करुन तुमचे विचार विस्ताराने लिहा असे मी सुचवेन १) मी भारताबाहेर अमूक देशात स्थायिक झालो आहे- आणि मला दीर्घकाळ (अगदी निवृत्तीनंतरही) भारताबाहेरच रहावेसे वाटते अ) या निर्णयामागचे माझे कारण असे आहे - ब) तसेच भारतातल्या "या" गोष्टींना मी मुकत आहे किंवा त्या इथे मिळाव्यात असे मला आवर्जुन वाटते २) मी भारताबाहेर अमूक देशात स्थायिक झालो आहे (किंवा झालो होतो)- पण मला काही काळाने - (खास करुन निवृत्तीनंतर) भारतात परत जायचे आहे (किंवा परत आलेलो आहे) - अ) भारत सोडण्यामागचे माझे कारण ब) भारतात परत जाण्यामागचे कारण ? क) परदेशातील या गोष्टींना मी मुकत आहे किंवा त्या भारतात मिळाव्यात असे मला आवर्जुन वाटते ३) मी भारताबाहेर अमूक देशात स्थायिक झालो आहे (किंवा झालो होतो)- आणि भारतात परत जायचे की नाही याबाबत मी अजून ठरवू शकलेलो नाहीये ४) मी कधीच भारताबाहेर स्थायिक झालो नाही आणि तशी फारशी इच्छाही नाही- याकरिता माझी कारणे भारतातही रहायला मला आवडतेच त्याची ही कारणे पण भारतातील या गोष्टी आवर्जुन बदलल्या जाव्यात असे मला वाटते. तसेच भारताबाहेर न जाण्याने माझे हे नुकसान झाले याचीही मला जाणिव आहे ५) मी कधीच भारताबाहेर स्थायिक झालो नाही पण "या अमुक" काही देशांत मला जायला आवडेल पण तशी संधी न मिळाल्यासही मला खंत नाही. भारतातही रहायला मला आवडतेच त्याची ही कारणे पण भारतातील या गोष्टी आवर्जुन बदलल्या जाव्यात असे मला वाटते.तसेच भारताबाहेर न जाण्याने माझे हे नुकसान झाले याचीही मला जाणिव आहे - आता माझ्या पुरतं मी ४ वा ५ या प्रकारात मोडतो. म्हणजे मी कधीच भारताबाहेर गेलो नाही. यापुर्वी भारताबाहेर जावे असे प्रकर्षाने वाटले नाही. फार प्रतिभावान नसलो तरी अगदीच मठठ प्रकारतला मी नक्कीच नाही त्यामुळे संधी मिळाल्याही असत्या पण मी अशा संधींच्या शोधात फारसा नव्हतोच. आता वाटते न्युझीलंड या देशात जायला आवडेल - पण माझ्या क्षेत्रात तिकडे संधी फारशा नाहीत त्यामुळे संधी नाही मिळाली तरी खंत नाही. परदेशात न जाण्यामागची कारणे - दुसर्‍या देशात जावून तिथल्या चालिरीती, तिथले कायदे, नियम समजून घेणे त्याप्रमाणे जगायला शिकणे, तिथल्या हवामानाशी जुळवून घेणे ई ई मला बरेच आव्हानात्मक आहे असे मला नेहमीच वाटले. झालेच तर परदेशात अनेक कामे स्वतःच करावी लागतात घरगुती कामांना नोकर मिळत नाही किंवा तिथल्या पगारात ते परवडत नाहीत. त्याउलट भारतात दरमहा लाखभर पगार असणारी व्यक्ती देखील नोकरांंच्या पगारावर फारतर दहा ते पंधरा हजार रुपये खर्च करुन जवळपास अजिबात घरकाम न करता आरामात जगू शकते. दुसरे असे की मला भारतात - ते ही पुण्यात म्हणजे ज्या शहरात मी मोठा झालो त्याच ठिकाणी चांगल्या नोकरीच्या संधी मिळत गेल्या मग मला बाहेर जायची गरज पडली नाही. मला वाटते की परदेशी जाण्याचे कारण म्हणजे तिथल्या चलनात मिळणार्‍या पगारातुन चांगल्यापैकी बचत कमी कालावधीत होते पण मला तशी गरज वाटली नाही. तिशीच्या आत मी स्वतःचा फ्लॅट घेतला, चाळीशी ओलांडताना पुर्ण कर्जही फेडले. माझ्या भारतातील आवर्जुन बदलल्या जाव्यात या गोष्टी - वाहतुक कोंडी, खराब रस्ते (खासकरुन शहरातले - महामार्ग आता सुधारलेत बहुधा), बेशिस्त वाहतुक , भटके कुत्रे , रस्ते अडवून होणारे उत्सव, मिरवणूका, कायदा सुव्यवस्थेची अंमलबजावणी (अचानक रात्री १२ वाजता फटाके वाजू लागले की डोकं फिरतं) , ध्वनी प्रदूषण ई भारताबाहेर न जाण्याने झालेले नुकसान - आय टी क्षेत्रात करिअरमध्ये ऑनसाईट जाण्याने पुढेही अधिल चांगल्या संधी मिळतात. अर्थात मी फार जास्त महत्वाकांक्षी नाही, आहे त्या करिअर मध्ये समाधानी आहे.

अमेरिका वगैरे पाश्चात्य देशात शालेय शिक्षण फुकट असले, तरी विश्वविद्यालयीन शिक्षण महाग असते. आपण भारतीय मंडळी मुलांचे संपूर्ण शिक्षणच काय, त्यांची लग्ने लावून देणे, मुली-सुनांची बाळंतपणे, नातवंडांना सांभाळणे-शिकवणे हे सगळे ( आपली जबाबदारी समजून) करत असतो. याउलट बहुतांश अमेरिकन वगैरे मुले अठराव्या वर्षी पालकांपासून फारकत घेतात. शालेय शिक्षण संपल्यावर फार कमी मुले पुढील उच्चशिक्षण घेतात. माझ्या माहिती/अंदाजाप्रमाणे भारतीय सुशिक्षित तरुणांना परदेशात ज्या संधी मिळत आहेत, त्यामागे हे एक महत्वाचे कारण असावे. अमेरिकन लोक 'लकीर के फकीर', तर आपण भारतीय लोक 'जुगाडबाज' असतो, असे नेहमी अनुभवास येते. याबद्दल माझा एक अनुभव सांगतो. काही वर्षांपूर्वी माझ्या चित्रांच्या प्रदर्शनानिमित्त मला अमेरिकेत एक महिना वास्तव्य करायचे होते. मी प्रवासखर्च करेन, पण माझ्याकडे हॉटेलसाठी पैसे नाहीत हे मी स्पष्ट केल्यावर आयोजकांनी एका अमेरिकन कुटुंबात माझी वास्तव्याची सोय केली. हे कुटुंब म्हणजे मॅनी(नवरा) आणि जो(बायको) नामक सत्तरीतले एक जोडपे होते. भारतातून त्यांच्या घरी रात्री नऊला पोचल्यावर माझी (नंबराने उघडणारी) बॅग उघडेनाशी झाली. ते दोघे खूपच काळजीत पडले. यलो पेजेस मधून नंबर हुडकून मॅनीने 'लॉकस्मिथ' ची सकाळी नऊची अपॉइंटमेंट घेतली. ऑफिसात दोन तास उशीरा पोचण्याबद्दल कारवाई केली, आणि मला सकाळी साडे आठाला बॅग घेऊन जाऊया असे सांगितले. 'लॉकस्मिथची अपॉइंटमेंट' वगैरे ऐकून मला हसूच आले. त्यातून तो वीस का तीस डॉलर घेणार होता. मग बॅगचे जरा सूक्ष्म निरिक्षण करून मी त्यांना एकादा खिळा वगैरे काही आहे का विचारले. त्यांना याचे आश्चर्यच वाटले. खिळ्याने हा काय करणार बुवा ? असे भाव त्यांच्या चर्येवर दिसत होते. खिळा मिळाल्यावर जिथे बॅगचे कुलूप अडत होते, तो भाग खिळ्याने जरासा दाबताच कुलुप उघडले. हा सगळा प्रकार बघून ते दोघे स्तंभितच झाले. "आम्ही असा कधी विचारच करत नाही. कुलूप उघडत नसले तर 'लॉकस्मिथची अपॉइंटमेंट' हेच आम्हाला ठाऊक असते. तुला असे सुचले तरी कसे ??? मी मनात म्हटले, 'लकीर के फकीर' आणि 'जुगाडबाज' यात हाच तर फरक असतो. माझ्या मुलाला अमेरिकेत फिजिओथेरॅपिस्टाची नोकरी लागल्यावर त्याने आपल्या कामाखेरीज कंपनीचे एकंदरित काम कसे चालते, कंपनीला नफा मुख्यतः कशातून होतो, विविध बाबतीत कंपनीची पॉलिसी काय असते, पेशंटांना दिली जाणारी सेवा, ती सेवा देणारांच्या कामाच्या वेळेचे नियोजन आणि त्यातून कंपनीला होणारी मिळकत - यांचे नेमके काय गणित आहे वगैरे सगळे हळूहळू जाणून घेतले. त्याच्या बरोबरीचे थेरापिस्ट फक्त आपले दिलेले काम आटोपून पाचच्या ठोक्याला घरी जायचे. पुढे मुलाला वरच्या जागा मिळत जाऊन आता तो त्या सगळ्या अमेरिकन थेरापिस्टांचा बॉस झालेला आहे. 'लकीर के फकीर' असणे, आणि 'जुगाडबाज' असणे यातला हा फरक. असो.

@तर्कवादी: तो प्रसंग २००७ सालचा आहे. त्यावेळी गूगल, यूट्यूब वगैरे असतील पण मला तरी माहिती नव्हते. इंटरनेट सहज सुलभ, स्वस्त नसणार. माझ्या चित्रप्रदर्शनात एकाने विडियो शूटिंग केले आणि ते यूट्यूबवर टाकेन असे सांगितले, पण मला मुळात यूट्यूब म्हणजे काय हेच ठाऊक नव्हते. (आता येवढ्या वर्षांनंतर तो विडियो खरोखर आहे का हे बघितले पाहिजे) बाकी DIY हा शब्दही कदाचित अस्तित्वात नसेल त्याकाळी, पन्नासच्या दशकात आमचे वडील सुतारकाम आणि इतर नाना खटपटी करत असायचे. माझ्या जन्मापूर्वी त्यांनी स्वतः गवंडीकाम करून घर बांधले होते, आणि मी लहान असताना घरात बिस्किटे वगैरे बनवण्यासाठी बेकरीत असते तशी भट्टी बनवली होती. जंगलात हिंडून ते विविध वनस्पती आणून त्यापासून औषधे बनवायचे (आमचे औषधांचे दुकान होते) एकदा तर त्यांनी जंगलात पडलेले प्राण्याचे हाड घरी आणून त्याची भुकटी (बहुतेक कॅल्शियम साठी) बनवली होती. माझे आजोबा (ते माझे वडील लहान असतानाच निवर्तले होते) ब्रिटिश काळात सर्जन होते पण त्यांना 'किमयेचा' नाद होता. पार्‍यापासून सोने बनवण्याचा प्रयत्न ते विविध प्रयोगातून करायचे, आणि काचेच्या एका विशिष्ट प्रकारच्या गोलकात बघून भूत-भविष्य दिसते असा त्यांचा विश्वास होता. मात्र तसे ते अगदी लहान मुलांनाच दिसते, म्हणून आमचे वडील आणि काका वगैरेंना ते बघायला लावायचे आणि काय दिसतेय ते सांग, असा लकडा लावायचे. आताच गुगलून बघता याबद्दल हे सापडले: Crystal-gazing (also known as crystal-seeing, crystallism, crystallomancy, and spheromancy) is a method for seeing visions achieved through trance induction by means of gazing at a crystal. Traditionally, it has been seen as a form of divination or scrying, with visions of the future, something divine etc. "THE CRYSTAL BALL" (1902) BY JOHN WILLIAM WATERHOUSE. IMAGE VIA WIKIPEDIA COMMONS मी स्वतः पूर्वी जादूचे खेळ, लंबकाद्वारे भविष्यकथन वगैरे केलेले आहे. त्याविषयी २०११ साली 'एक वजनदार धागा' असा लेखही मिपावर लिहिला होता. अमेरिकेत उत्तम लाकूड आणि अवजारे मिळत असल्याने तिथे मी सुतारकाम, चित्रांच्या चवकटी बनवणे वगैरे करत असतो. एकंदरित हे विक्षिप्तपण आणि जुगाडबाजी आमच्या घराण्यातच आहे म्हणायची.

अजुन काही गोष्टी १. खाद्यपदार्थातील शरीरावर वाईट परीणाम करणार्या घटकमात्रांबद्दल (उदा. किटकनाशक) खात्रीलायक न सांगता येणे. सार्वजनिक खाद्यगृहात स्वच्छतेची वानवा, शरीराला घातक असणार्या रसायनांचा फळे पिकवण्यास वापर २. डॉक्टराकडुन प्रतिजैविके (अ‍ॅंटीबायोटिक्स), स्टेरॉईडस (मराठी प्रतिशब्द?) यांचा अतिवापर. घाणेरड्या अक्षरात औषधाच्या चिठ्या लिहुन देणे. ३. माणसाच्या कौशल्यापेक्षा आई-बापाची माहिती मुलाखतीच विचारणे. ४. व्यक्तीपुजा - क्रिकेटमध्ये शतक केले की सीमाशुल्कात माफी मागणे, मंदीरे बांधणॅ

साधारणतः इ.स. २००० च्या आसपास मी दिल्लीतील 'अमेरिकन स्कूल' मधे काही काळ कलाशिक्षकाचे काम केले होते. या शाळेत मुख्यतः अमेरिकन एम्बसीतल्या अमेरिकन डिप्लोम्याटांची मुले शिकत. (यात काही अमेरिकन सिटिझन झालेले भारतीय, ज्यांची भारतात डिप्लोम्याट म्हणून वॉशिंगटनातून नेमणूक झालेली होती, असे पण होते. त्याखेरीज अन्य एम्बस्यांमधे कार्यरत परदेशी लोकांची मुले पण प्रवेश घेऊ शकत होती. मात्र कोणत्याही भारतीय विद्यार्थांना त्यात प्रवेश नव्हता) त्यावेळची काही निरिक्षणे: १. भारतातील कोणत्याही शाळेत अपेक्षित असणारी 'शिस्त' नावाची गोष्ट इथे अजिबात नव्हती. वर्ग सुरु असताना मुले या वर्गातून त्या वर्गात जात, बूट घालून टेबलांवरून चालत जाणे, बॅगांमधून काढून लांबच लांब गोडाच्या लिबलिबित दांड्या (त्यांना काय म्हणतात ते मला माहीत नाही) हातात उंच लटकवत चाटत- खात बसणे, या वर्गातल्या मुलीजवळ दुसर्‍या वर्गातील मुलगा येऊन तिला खेटून बसणे वा भारतीय विद्यार्थी कल्पनाही करणार नाहीत असे वर्तन करणे, वर्गात मोठ्याने रेडियो वाजवणे वगैरे खुशाल करायची. २. शिक्षकांना टॉम, डिक, सूझी वगैरे नावाने संबोधणे. शिक्षकांविषयी आदरभाव व्यक्त होईल अशा कोणत्याही वर्तनाचा अभाव. शाळेच्या डायरक्टराने लेखी फतवा काढला होता की विद्यार्थ्यांनी शिक्षकांना मिस्टर अँडरसन, मिस सूझी वगैरे संबोधिले पाहिजे, त्याचाही फारसा परिणाम झालेला नव्हता. ३. त्यांना हवे तेच आणि तसेच ते करणार. शिक्षकाने काहीही बोलायचे नाही. याचे उदाहरण म्हणजे पेंटिंगसाठी असलेले विविध प्रकारचे ब्रश दाखवून मी त्याबद्दल माहिती सांगितली, जसे चपटा आणि गोल ब्रश, मऊ वा कडक केसांचे ब्रश इत्यादि कसे वापरावेत वगैरे. त्यानंतर एक 'गोरा' मुलगा विचित्र प्रकारे ब्रश वापरत असलेला बघून मी त्याला हा चपटा ब्रश अश्या रितीनी चालवावा असे सांगितल्यावर त्याने "No. I want it this way" असे म्हणून माझ्या सूचनेकडे साफ दुर्लक्ष केले. (भारतीय शाळेत शिकवण्याचा माझा अनुभव याच्या अगदी याउलट असल्याने मी चाटच पडलो). ४. वर्गातल्या कुणा मुलाचा वाढदिवस असल्याने बरेच पिझे मागवून मुले खात होती परंतु त्यातल्या एकानेही मला खाण्याबद्दल विचारलेही नाही. ५. शाळेतील विविध इयत्तांसाठी चित्रकलेचा अभ्यासक्रम खूपच विचारपूर्वक आखलेला होता, आणि त्यात पायरी पायरीने कसे शिकवायचे हे स्पष्ट केलेले होते. याची छापील प्रत मला देण्यात आलेली होती आणि कोणत्या वारी काय शिकवायचे वगैरे सगळे अगदी व्यवस्थित ठरवलेले होते. ही बाब मला खूपच महत्वाची वाटली. (भारतीय शाळेत असले काहीही नव्हते---- अमूक एका कला-शिक्षकाची नेमणूक एकदा केली, की तो काय शिकवतो वा शिकवले पाहिजे याचे कुणाला देणेघेणे नव्हते... आणि हे फरिदाबादमधील सर्वोत्कृष्ट शाळेविषयी आहे) ६. आठवड्यातील काही तास जगातील श्रेष्ठ चित्रकारांची मोठमोठी छापील चित्रे मुलांना दाखवायची, त्यांचे मर्म उलगडून सांगायचे, मग चित्रांच्या मागे छापलेले प्रश्न त्यांना विचारायचे, त्यांची उत्तरे त्यांनी लिहायची, तसेच समोर ते चित्र ठेऊन त्याची नक्कल मुलांनी वर्गात बसून करायची. हा प्रकार मला फारच आवडला. (भारतीय शाळेत असले काहीही नव्हते) ७. एक दिवस 'सेल्फ पोर्ट्रेट' साठी असायचा. प्रत्येक विद्यार्थ्याला एकेक आरसा देऊन त्यात बघत त्यांनी आपापले चित्र काढायचे असे. यात बहुतांश चित्रे ओबडधोबड, वेडीवाकडी असली तरी त्यात त्या त्या मुलाचे काहीतरी वैशिष्ट्य दिसून यायचे, ही माझ्यासाठी खूपच आश्चर्याची गोष्ट होती. (भारतीय शाळेत असे काहीही नव्हते) ८. त्या वर्षाचे शेवटल्या दिवशी बक्षिस समारंभ होता. त्यात अभ्यासात आणि इतर सर्व बाबतीत (उदा. खेळ, चित्रकला, वक्तृत्व, संगीत इत्यादि) अश्वेत - म्हणजे कोरियन, जपानी, भारतीय (अर्थातच डिप्लोम्याटांची मुले) विद्यार्थ्यांना एकूण एक पारितोषिके मिळाली, आणि सर्वोत्कृष्ट विद्यार्थी म्हणून खास पारितोषिक मिळवणारी सातवी की आठवीतली विद्यार्थिनी वैद्यनाथन का सुब्रमण्यम कोणीतरी यंडूगुंडू होती. यात 'गोर्‍या' मुलाला एकही बक्षिस मिळाले नाही याचे मला खूपच आश्चर्य वाटले होते. (वरती लिहीलेले क्र. १ ते ४ मुद्दे 'गोर्‍या' आणि 'काळ्या' अमेरिकन विद्यार्थ्यांना लागू पडत होते) ९. माझ्या वर्गात मल्होत्रा की अरोरा कोणीतरी एक पंजाबी मुलगा होता. शेवटल्या दिवशी त्याने मला लिफाफ्यात घालून एक चिठ्ठी दिली. त्यात त्याने लिहीले होते की मी जो काही काळ शिकवत होतो, त्या आधीच्या काळात त्याला चित्रकलेविषयी कधीही प्रेम वाटले नव्हते, पण माझ्यामुळे त्याला आता चित्रकलेची गोडी लागलेली होती आणि भविष्यात त्याने चित्रकलेची साधना करण्याचे ठरवले होते. माझ्याविषयी त्याच्या मनात खूप आदर निर्माण झालेला असून त्याने त्याबद्दल माझे आभार मानले होते. हे सगळे वाचून मला खूप समाधान वाटले आणि तिथल्या एकंदरित वातावरणामुळे मनाला आलेले औदासिन्य दूर झाले. असो. हा सगळा अनुभव या धाग्याच्या विषयाशी कितपत संबंधित आहे हे ठाऊक नाही, तरी मला आज अचानक हे सगळे आठवले म्हणून लिहीले असे.

गेल्या महिन्यात भारतात गेलो होतो तेव्हा एका नामांकित बदनाम बँकेचा अतिशय वाईट अनुभव आला. माझ्या पत्नीचे NRE अकाउंट आहे तिकडे. ३ वर्षे भारतात जाऊ न शकल्यामुळे बरीच कामं करायची होती बँकेची. १ल्यांदा गेल्यावर काउंटरवरच्या बाईंनी सांगितलं काय काय आणा ते. दुसऱ्या दिवशी घेऊन गेलो आणि जी काय कामं करायची होती त्या सगळ्याचे अर्ज दिले. ती जे काय मागेल ती सगळी कागदपत्रं आम्ही आणली होती. त्यावरूनच ती बाई वैतागली की आता झक मारत काम करावं लागेल. आमच्या पुढच्या माणसांची परिस्थिती आम्ही बघत होतो. प्रत्येकाला अमुक नाहीये घेऊन या असा म्हणून त्या माणसांनी जे काही कागदपत्रं असेल ते आणलं की, मी हे नव्हतं सांगितलं, तमुक घेऊन या असले प्रकार चालले होते. माणशी १ तास या रेट नी ती बाई काम करत होती. आमचे सगळे अर्ज देऊन झाल्यावर २ आठवड्यांनी आम्ही परत स्टेटस चेक करायला गेलो तर तोंड वर करून म्हणतीये की तुम्ही दिलेले अर्ज हरवलेत. परत द्या. तेव्हा मी आणि पत्नीने पण आवाज चढवला पण परिणाम शून्य. काही जणांना असा वाटूच शकेल की तुलना चालू झालीये, पण इकडे जपानमधल्या बँकेत किंवा सरकारी कार्यालयात कधीही असा अनुभव आला नाहीये. ट्रॅफिकतर विचारूच नका. सिंहगड रोड ला संतोष च्या चौकात संध्याकाळच्या वेळेला चारचाकी चालवून २-३ दिवस कंबर पूर्ण गेली होती. सिग्नल तर अक्षरशः कोणीही पळत नव्हतं. अत्यंत खेदाने नमूद करावंसं वाटतं की ३ वर्षात खूप वाईट परिस्थिती आलीये. मी सिग्नल ला थांबलो तर २-३ दा रिक्षावाल्यांनी आणि अगदी सुशिक्षित दिसणाऱ्या लोकांनी पण मागून येऊन सांगितलं की, अहो कुठे थांबलाय सिग्नलला, चला पुढे! माझ्या एका कलीगनी मागे एकदा निर्णय घेतला की, जपान सोडून भारतात स्थायिक व्हावं. तिकडे गेल्यावर त्याची मुलं तक्रार करायला लागली की, रोज बाजूची मुलं पेन्सिल, पेन, पट्टी चोरतात म्हणून. सगळं फुकट हवं हा अट्टाहास किंवा हव्यास कधी सुटणार? जपानमध्ये १ येन जरी येणं बाकी असेल दुकानदाराकडून तरी तो मिळतो म्हणजे मिळतोच. १ येन ला खरं तर जपानमध्येसुद्धा काहीही किंमत नाहीये. आपल्याइकडे ऍमेझॉन किंवा ऑनलाईन शॉप्पिंगवाले डिलिव्हरी बॉईज ५-१० रुपये पण परत करत नाहीत. असे का बरं? हे प्रश्न नक्कीच पडल्यावाचून राहत नाहीत. परंतु जपानी आयुष्य जवळून बघितल्यामुळे दुसरी बाजू पण खूप जवळून अनुभवता आली. एक तर जपानी माणसं इतकी कोशात राहतात की अडीअडचणीला कोणी बाकीचे पटकन मदत करतील ही गोष्ट जवळपास नाहीच. आणि सतत कुठल्यातरी दडपणाखाली वावरल्यामुळे छान हसून खेळून संवाद फार कमी वेळा साधला जातो. बऱ्याच जणांनी म्हटल्याप्रमाणे डोमेस्टिक हेल्प जवळपास शून्य. सगळीच कामं स्वतःलाच करावी लागतात. कधी कधी खूप कंटाळा येतो पण इलाज नाही. प्रत्येक गोष्टीला दोन बाजू आहेतच. म्हणून भारत वाईटच आणि परदेशच चांगला किंवा उलट असं नाहीये.

भारतातल्या सर्वात जुन्या खटल्याचा अखेर ७२ वर्षांनी लागला निकाल https://www.loksatta.com/desh-videsh/kolkata-high-court-72-year-old-cas…

मिळालेल्या माहितीनुसार मागील वर्षाच्या सप्टेंबर महिन्यात बँकेच्या लिक्विडेशनला आव्हान देणाऱ्या याचिकांवर दोन वेळा सुनावणी घेण्यात आली होती. मात्र त्यावेळी या तारखांना कोणीही हजर राहिले नव्हते. मात्र आता हा खटला निकाली निघाला आहे.

शेवटी कोणीच हजर न झाल्याने खटला संपला.

हा काही ग्रामीण भागांतील नाला नाही. दिल्ली मधील नाला आहे. ह्यांत शरमेची बाब नाला साफ नाही केला एवढीच नसून लोकांनी निर्लज्ज पणे त्यांत इतका कचरा फेकला आहे हि आहे.

अमेरीकेतील गरीबी या यूट्यूबमधील विडीओमध्ये अमेरीकेतही काही भागात कशी अस्वच्छता आहे. लोक कसे रस्त्यावर झोपलेले असतात. उंच उंच इमारतींच्या बाजूच्या भागात कशी झोपडपट्टी आहे, आणि हे अमेरीकेतले लोक कधीही इतरांपुढे आणत नाही याचे चित्रण आहे. या विडीओच्या खालील प्रतिसादातूनही याला पुष्टी मिळते. त्यामुळे अमेरीकेतल्या/परदेशातल्या नकारात्मक बाजूंवर प्रामाणिकपणे बाेललात तरच भारतावरच्या टीकेला काही अर्थ आहे.

त्याशिवाय मुद्दा लोक भारत का सोडतात हा आहे. केवळ हेच टुमणं लावून धरलंय....... पण कधीतरी अमेरिकेच्या दुसर्‍या बाजूवर देखील चर्चा व्हायला हवी. विशेषत: भारताबद्दल बोलताना भारतात 'काय नाही' याची चर्चा बरीच होते जे तुम्ही आता करत आहात. पण अमेरिकेत काय नाही किंवा भारत आणि अमेरिका यांची तुलना करता अमेरिका भारताच्या तुलनेत कुठे कमी पडते याची चर्चा फारशी होत नाही. ती व्हावी हा या लेखाचा दुसरा उद्देश आहे. अमेरिकेतल्या भारतीयांबाबत वर्णद्वेषाचं प्रमाण वाढतंय का? हा पण धाग्याचा विषय आहे....... त्याबद्दल पण प्रामाणिक मते येणं गरजेचं आहे.

भारताच्या तुलनेत,................ जर तुम्ही भारताबाहेर रहात असाल तर भारतात परतणे हा सर्वात शेवटचा पर्याय असेल. भारताला रहाण्या योग्य करायचे असेल तर म्हणजे भारतात रहाणार्या लोकांच्यां सवयीत, वागण्यात अमुलग्र बदल घडवावे लागतील. ते नुसत्या तोंडी सांगुन येणार नाहीत. त्यासाठी शालेय शिक्षणापासुनच त्याचा पाया मजबुत करावा लागेल. पण योग्य बदलासाठी योग्य पर्याय जनतेला द्यावे लागतील. ज्या देशात पॅसेंजर ट्रेन मधल्या टॉयलेट मधुन स्टीलचे टमरेलच चोरी होत असेल तिथे तुम्ही काय पर्याय देणार तिथे कडक शिक्षा व्हावी. कडक शिक्षा ही फक्त टमरेल चोरालाच नसुन त्याच्या कडुन चोरीची वस्तु विकत घेणार्याला कत्येक पटीने जास्त कड्क शिक्षा व्हावी. अमेरीकेत भारतातील आंबे, ईंग्लंड मध्ये भाजीपाला निर्यात होत नाही, कारण भारतातल्या भाजीपाल्यात व आंब्यात केमिक्ल्स आढळतात. अशी केमिकल्स जिवाला हानीकारक असतात. पण हाच भाजीपाला भारतीय खातात कारण त्यांना दुसरा पर्याय नाही. काही शेतकरी स्वःतासाठी वेगळा भाजीपाला पिकवतात ( केमिकल्स नसलेला) आणि बाजारासाठी वेगळा भाजीपाला पिकवतात ( किटनाशक वापरलेला) असे एकले होते, अशी ही उदाहरणे बघीतली आहेत, पण आज परिस्थिती बदलताना दिसत आहे. भारतात अनेक ठिकाणी आता लोकली सेंद्रिय पद्धतीने पिकवलेली फळे भाज्या उपलब्ध होताना दिसत आहेत. केरळात असा बाजार काही तासात रिकामा होतो. मुंबईतही सेंद्रिय पद्धतीने पिकवलेली फळे भाज्या आता उपलब्ध होताना दिसतात आपल्याला त्याचा शोध घ्यावा लागेल, कारण सेंद्रिय पद्धतीने पिकवलेली फळे भाज्या हातोहात विकल्या जातात, जाहिरात करण्याची ग रज पडत नाही. सेंद्रिय पद्धतीने फळे भाज्या पिकवणे तितके सोप्पे मात्र नाही कारण जे केमिकल्स वनस्पतीच्या आत येतात ते जमिनीतुनच येतात. वनस्पतीवरुन केलेला किटनाशकांचा फवार्यामुळे वनस्पती वर केमिकल्सचा थर होतो पण तो वनस्पती धुतल्याने बराच कमी होतो. भारतातील शेतीत अनेक वर्षांच्या किटनाशकाच्या मार्यातुन जमिनीत केमिकल्सचे प्रमाण अतोनात वाढलेले आहेत. अश्या जमिनीला केमिकल्स विरहीत करण्यासाठी जमिनीत पुन्हा सुक्ष्म जीवजंतु तयार होणे आवश्यक असते, असे जीव जंतुच केमिकल्सचा निचरा करतात. गांडूळ, शेणापासुन तयार झालेल्या जीवामृताने सुद्धा असे घडु शकते. भारतीयांना उघड्यावर शौच करायची सवय असते कारण त्यांना पर्याय नसतो. कारण संडास बांधायला लागणार्या पैश्यातुन अजुन अनेक महत्वाची निकडीची कामे होऊ शकतात त्यामुळे संडासाला प्राथमीकता मिळतच नाही. संडास नसलेल्या घरातील स्त्रीयांच्या परिस्थितीची कल्पनाही करवत नाही. पण आता घरातील स्त्रीयांनीच संडासाची मागणी लावुन धरल्याने व सरकारने त्यावर योजना आणल्याने परिस्थितीत वेगाने बदल होत आहे. उघड्यावर शौच केल्याने नगर पालिका वेगवेगळ्या प्रभावी जंतुनाशकांचा वापर करत असते आणी अशी जंतुनाशके पाण्यातुन जमिनीत जातात, आणि तिथुन वनस्पतीत आणि शेवटी आपल्या जेवणात शिरतात. काही दशकापुर्वी महाराष्ट्रातच एका केमिकल्स बनवणार्या एका कंपनीने त्या कंपनीत निर्माण होणार्या प्रदुषित पाण्याची योग्य ती विल्हेवाट लावण्याएवजी प्रदुषित पाणी खोल जमिनीत पंप केल्याप्रकरणी अटक झालेली होती. खोल जमिनीत प्रदुषित पाणी पंप करुन आपण असंख्य लोकांच्या जिवना शी खेळत आहोत ह्याचे भान अश्या कंपनीला का नसावे ? आपण काय करतो त्याचे दुरागामी व निकटच्या भविष्यात काय काय परिणाम होतील ह्याचा विचार होताना दिसत नाही. प्रदुषित पाणी प्रक्रिया करुन शुद्धीकरण करुन वापरण योग्य असल तरीही ते परवडण्यासारख असेलच अस नाही, उलट ते खुपच महाग असत. केमिकल्स झोन मध्ये सरकार द्वारे असे STP प्रकल्प चालवले जातात, पण केमिकल्स तयार करणार्या कंपन्यांना अश्या STP प्रकल्पा चा वापर करणे परवडणारे असावे. भारतात तसेच बाहेर च्या देशात भारतीय मनोवृत्तीचे अनेक अनुभव आलेले आहेत. एकदा भारतात फिरायला गेलेलो असताना, शोधुनही डस्टबीन न मिळाल्याने चिप्सच्या रिकाम्या पॅकेट हातात घेऊन फिरवत असताना अचानक बायकोच्या वडीलांनी हातातले चिप्सचे रिकामे झालेले पॅकेट जमिनीवर भिरकावले , मी फक्त बघत राहीलो , काहीही बोलु शकलो नाही. अजुन एकदा दुबईच्या विमान तळावर प्रवास करतानाचा अनुभव, एका सहप्रवाश्याला हातातल्या सामानात जड व मोठी बॅग असल्याने कारणाने विमानात नेऊ दिले नाही. त्या प्रवाश्याच्या समोरच विमान सेवेच्या कर्मचार्याने एका मोठ्या प्लास्टीकच्या बॅगेत त्याची बॅग भरली व केबल टायने बंद केली व घेऊन गेला. मुंबईत उतरल्यावर सामानाच्या सरकत्या पट्यावरुन त्या सह प्रवाश्याने आपली बॅग उचलली जी प्लॅस्टिकच्या बॅगेच्या आत होती. त्या सह प्रवाश्याने ती प्लॅस्टिकच्या बॅग तिथेच फाडली, आपली बॅग बाहेर काढली, ती प्लॅस्टिकच्या बॅग तिथेच टाकली व आपली बॅग घेऊन तिथुन निघुन गेला. हेच प्रकरण जर दुबईत घडत असत तर हाच सहप्रवासी ती फाडलेली प्लॅस्टिकच्या बॅग तिथेल्या तिथे टाकुन देण्याएवजी डस्टबिन शोधुन त्यामध्ये काळजी पुर्वक ती प्लॅस्टिक बॅग घालुन मगच तिथुन गेला असता.

तुलुगू चित्रपट दाखविताना भारतीय प्रेक्षकांनी इतकि घाण केली कि त्यांना हाकलावे लागले. https://www.youtube.com/watch?v=SOnFUES4i3Q

भारतात वीज जाते, अमेरिकेतही वीज जाते. अमेरिकेत वर्षात फार तर कधीतरी १ तास वगैरे वीज नसते. भारतात बहुसंख्य रस्ते खड्ड्यांनी भरलेले आहेत.. अमेरिकेत क्वचितच इतका वाईट रस्ता दिसतो. भारतात अगदी खालच्या थरापासून लाचखोरी सुरू होते, प्रत्येक पावलावर लाच द्यावी लागते. अमेरिकेत खालच्या थरावर शून्य लाचखोरी आहे. बलात्कार, खून वगैरे प्रकार भारतात आहेत व अमेरिकेतही आहेत. परंतु अमेरिकेत आरोपींना सहजासहजी जामीन मिळत नाही व खटले खूप कमी कालावधीत संपून गुन्हेगारांना शिक्षा होते. भारतात बरोबर उलटी परिस्थिती आहे. भारतात पुढाऱ्यांनी, उच्चपदस्थांनी केलेल्या गुन्ह्यांना संरक्षण असते. भारतात नेते विरोधकांना पकडून घरात आणून बेदम मारतात आणि तरीही मोकळे असतात. अमेरिकेत बरोबर उलट परिस्थिती आहे. अश्या अनेक गोष्टी आहेत..

आता चर्चेला जोर चढु लागला आहे. बर्‍याच लोकांची समाज, सामाजिक मुल्ये आणि कायदा व्यवस्था यांच्यात गल्लत केली आहे. त्या गोष्टी एकमेकांशी संबधित असल्यातरी एकच नसतात. आणि अमेरीका म्हणजेच परदेश नाही. मी अगदी मलेशियात लोक जाताना बघितले आहे.

अजून एक म्हणजे हे विदेशातून येणारे विदेशी NRI / नागरिक याना भारतीय डॉक्टर बिल कमी लावतात ना ? काही वेळा तर खाजगी रुग्णालयात पण त्यांच्यावर फुकट उपचार करावे लागतात ना ? मी ऐकले कि कोणीही विदेशी आला कि त्याला शोधणे आणि स्वस्तात / फुकट उपचार करणे हि हॉस्पिटल / डॉक्टर ची जबाबदारी असते असा नुकसानीत बिझनेस का करावा ? का करतात ?

अजून एक म्हणजे हे विदेशातून येणारे विदेशी NRI / नागरिक याना भारतीय डॉक्टर बिल कमी लावतात ना ? काही वेळा तर खाजगी रुग्णालयात पण त्यांच्यावर फुकट उपचार करावे लागतात ना ? मी ऐकले कि कोणीही विदेशी आला कि त्याला शोधणे आणि स्वस्तात / फुकट उपचार करणे हि हॉस्पिटल / डॉक्टर ची जबाबदारी असते असा नुकसानीत बिझनेस का करावा ? का करतात ?

अमेरीकेतील शिक्षण भारताच्या तुलनेत सोपे आहे ऑस्ट्रेलियातील उत्तर चालेल का ? सुरवातीचं काळात ६,७ वि पर्यंत तसे आपण म्हणून शकतो , हि वर्षे घोकंपट्टी वर भर कमी असतो आणि अभ्यासक्रम जरी ठरलेला असतो तरी "पाठपुस्तकाप्रमाणे आज हा धडा " असे कमी व शिक्षकाला स्वतःच्या पद्धती प्रमाणे शिकवयाला मुभा असते त्यामुळे भारतीय समजला ते थोडे विस्कळीत वाटते ८ वि पासून मात्र १२ वि पर्यंत गणितावर भर असतोच ...तसा नसता तर येथील पदवी कमी किमतीची ठरली असती ( अभियांत्रिकी ) पण तसे नाहीये अर्थात हे सर्व आता खूप बदलेले असावे कारण भारतात शिक्षणात सुद्धा बदल झालेला दिसतोय मूळ फरक असा कि स्वतःहून शोधून काढून शिकणे यावर भर ( नक्की शब्दात हे वर्णन करत येत नाहीये ) एकूण काय भारतात पदवी पर्यंत शिक्षण उत्तम असल्यामुळे आपण जर इतिहासा बघितलात तर साधारण पने पदवी घ्यायला बाहेर फारसे कोणी जात नाहीत तर पद्वियोत्तर ला जास्त जाण्याकडे लोकांचा कल दिसतो

श्री नारायण मूर्ती यांनी भारतीय वृत्तीवर केलेले भाष्य

https://www.loksatta.com/desh-videsh/infosys-founder-narayana-murthy-sa… त्यानंतर भारत आणि चीन यांच्यामध्ये तुलना करत ते म्हणाले, “१९४० मध्ये चीनचा आकार भारताएवढा होता. पण चीनने वर्क कल्चरच्या जोरावर भारतापेक्षा सहापट प्रगती केली. त्यांच्या कामामध्ये प्रामाणिकपणा पाहायला मिळतो.” पुढे नारायण मूर्ती यांनी ‘भारतामध्ये चीनप्रमाणे प्रामाणिकपणाची वृत्ती असायला हवी’ असे विधान केले. भाषण देताना ते म्हणाले, “भारतामध्ये पक्षपात नसलेली संस्कृती असणे आवश्यक आहे. देशाला जलद निर्णय घेत त्यांवर अंमलबजावणी करण्याची आणि त्रासरहित व्यवहार करण्याची गरज आहे. भारतामध्ये कठोर मेहनत करणारे, प्रामाणिक आणि नीतिमत्ता असणारे फार कमी लोक आहे. प्रगती करण्यासाठी यांचे प्रमाण वाढणे आवश्यक आहे. परदेशातील व्यावसायिकांनी आपल्याकडे गुंतवणूक करावी असे आपल्याला वाटत असेल, तर आपल्याला निर्णय प्रणालीमध्ये त्वरीत बदल करायला हवे आहेत.”

त्यांनी केलेले भाष्य आणि येथील चर्चा बर्याच अंशी समान आहेत.