भाषा : अपभ्रंश, बदल, मतांतरे इ.

ह
हेमंतकुमार यांनी
 ·  लेख
लेख
नुकताच एका परिचितांनी ‘उसापोटी कापूस जन्मला’ या म्हणीचा अर्थ विचारला होता. त्यावर शोध घेताना मला रोचक माहिती मिळाली. वास्तविक सदर म्हणीत ‘कापूस’ शब्द नसून ‘काऊस’ हा शब्द आहे. त्याचा अर्थ ‘उसाच्या शेंड्याचा नीरस भाग किंवा कुचकामाचा माणूस’. ‘काऊस’ हा जरा विचित्र शब्द असल्याने याचा कापूस असा सोयीस्कर अपभ्रंश झाला असावा. या निमित्ताने मनात एक कल्पना आली. वरील म्हणीप्रमाणेच आपल्या भाषेत अनेक शब्द, म्हणी अथवा वाक्प्रचार यांचे अपभ्रंश कालौघात रूढ होतात. त्याची अशी काही कारणे संभवतात : १. एखादा मूळ शब्द उच्चारायला कठीण असतो २. तो लोकांत खूप अपरिचित असतो, किंवा ३. भाषेच्या विविध बोली अथवा लहेजानुसार त्यात बदल संभवतात. म्हणी आणि वाक्प्रचार हे कित्येक शतकांपासून भाषेत रूढ आहेत. तेव्हा त्यांचे विविध अपभ्रंश नक्की कधी झाले हे समजणे तसे कठीण असते. मात्र एकदा का ते रूढ झाले, की त्या पुढील पिढ्यांना तेच जणू मूळ असल्यासारखे भासतात. त्यातून बरेचदा संबंधित म्हणीचा अर्थबोध होत नाही. काहीसे बुचकळ्यात पडायला होते तर काही वेळेस काही शब्द हास्यास्पद भासतात. मग या अपभ्रंशांची नवनवीन स्पष्टीकरणे सामान्यांकडून दिली जातात आणि त्यातून काहीतरी नवेच रूढ होते. काही अपभ्रंशांच्याबाबत विविध शब्दकोश आणि भाषातज्ञात देखील मतांतरे अथवा मतभेद असतात. असे काही वाचनात आले की एखाद्या भाषाप्रेमीचे कुतूहल चाळवते. तो त्याचा अधिकाधिक शोध घेऊ लागतो. अशाच काही मजेदार बदल अथवा अपभ्रंशांची जंत्री करण्यासाठी हा धागा. माझ्या माहितीतील काही उदाहरणांनी (संदर्भासह) सुरुवात करून देतो. नंतर इच्छुकांनी भर घालत राहावी. … १. आठराविश्वे दारिद्र्य अर्थ : -पूर्ण दारिद्र्य आता १८ ‘विश्वे’ कोणती असा प्रश्न पडतो. त्याची २ स्पष्टीकरणे मिळाली : अ) वीस विश्वे (विस्वे) पैकीं अठराविश्वे म्हणजे जवळ जवळ पूर्ण दारिद्र्य. = 18/20 (https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF+) ब) 'अठरा विसा' याचा अर्थ १८ x २० = ३६० दिवस, असा होतो. ३६० दिवस म्हणजे एक वर्ष. वर्षाचे सर्व दिवस, सदासर्वकाळ दारिद्रय घरात वसतीला असणे, यालाच 'अठरा विश्वे दारिद्रय' म्हणतात (हणमंते, श्री०शा० १९८० : संख्या-संकेत कोश. प्रसाद प्रकाशन, पुणे) http://maparishad.com/content/%E0%A4%85%E0%A4%A0%E0%A4%B0%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87 आहे की नाही गम्मत ! गणितानुसारही चक्क २ वेगळे अर्थ झाले : १८/२० आणि १८ गुणिले २० ! २. पुराणातली वांगी पुराणात अर्थ : उपदेश नुसता ऐकावा, करताना हवे ते करावे ( शब्दरत्नाकर). आता इथे भाजीतील ‘वांगी ’ कुठून आली हा अगदी स्वाभाविक प्रश्न. मी यासाठी शब्दरत्नाकर व बृहदकोश दोन्ही पाहिले असता त्यात ‘वांगी’ च स्पष्ट लिहिलेले आहे. मात्र ‘वांगी’ हा वानगीचा अपभ्रंश असल्याचे संदर्भ मिळतात. उदा : “यातला मूळ शब्द ‘वानगी’ म्हणजे नमुना हा असावा, ज्याचा नंतर ‘वांगी’ हा अपभ्रंश झाला, असे काही भाषातज्ज्ञांचे मत आहे”. https://www.loksatta.com/vishesh-news/scientific-research-in-indian-mythology-1670536/ ३. उंसाच्या पोटीं काऊस जन्मला = हिर्‍याच्या पोटीं गारगोटी. [सं. कु + इक्षु] https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%8A%E0%A4%B8 इथे कापूस या अपभ्रंशांने खरेच बुचकळ्यात पडायला होते. ऊस श्रेष्ठ असेल तर कापूस कनिष्ठ कसा? ४. परोक्ष मूळ अर्थ : एखाद्याच्या पाठीमागें, गैरहजेरींत; डोळ्या-आड; असमक्ष. मात्र व्यवहारात त्याचा वापर बरोबर उलट अर्थाने ( समक्ष) केला जातो ! हा पाहा संदर्भ : “अडाणी माणसें परोक्ष याचा समक्ष या अर्थीं उपयोग करतात व असमक्ष करितां अपरोक्ष योजतात”. (https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7+) ५. मेत(थ)कूट याचा सर्वपरिचित अर्थ हा: तांदूळ, निरनिराळ्या डाळी, मोहऱ्या, मेथ्या इ॰ एकत्र दळून केलेलें पीठ व त्यांत दहीं घालून तयार केलेलें एक रुचकर तोंडीलावणें. यात मेथ्या असल्याने ते खरे मेथकूट आहे. पण, ‘मेतकूट जमणे / होणे’ याचा उगम मात्र मित्र + कूट असा आहे. मेळ; एकी; दृढ मैत्री. 'शिंदे, बाळोबा व भाऊ यांचें मेतकूट झालें होतें.' -अस्तंभा ९६. [सं. मिथः कूट; मित्र-प्रा. मित + कूट] (वाप्र) दाते शब्दकोश https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%82%E0%A4%9F ...... वानगीदाखल मी काही वर दिले आहे. येउद्यात अजून असे काही. चर्चा रोचक असेल. **************************************
वर्गीकरण
56718 वाचन
💬 प्रतिसाद (124)

प्रतिक्रिया

हेमंतकुमार
Wed, 11/30/2022 - 14:28 नवीन
धन्यवाद
↩ प्रतिसाद: कंजूस

बाबुराव
Wed, 11/30/2022 - 16:20 नवीन
काका 'वेश्या' म्हणजे मुरळी नाय.
↩ प्रतिसाद: हेमंतकुमार

हेमंतकुमार
Wed, 11/30/2022 - 16:41 नवीन
हे पाहा: https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE वेश्या रखेली, राख, ठेवलेली बाई, अंगवस्त्र, पात्र, रक्षा, उपस्त्री, विसांव्याची जागा, रंडी, रांड, बाजारबसवी, वारांगना, पण्यांगना, नाटकशाळा, गणिका, कसबीण, बाजारी माल, वारयोषिता, मुरळी, भोगदासी, सर्वांची इच्छाराणी, अखंड सौभाग्यवती, देहविक्रीचें जीवन कंठणारी, सा-या गांवची उतारपेठ, शरिराचा बाजार मांडणारी, सौंदर्य बेचन करणारी. शब्दकौमुदी
↩ प्रतिसाद: बाबुराव

हेमंतकुमार
Wed, 11/30/2022 - 16:44 नवीन
प्रत्येक शब्दाच्या अर्थछटेमध्ये फरक असेलही परंतु शब्दकोशात ते सर्व समानर्थी दिलेले दिसतात. मुरळी बद्दल नितीन पालकर यांनी खालील प्रतिसादात लिहिले आहेच.
↩ प्रतिसाद: हेमंतकुमार

Nitin Palkar
Wed, 06/15/2022 - 20:14 नवीन
वेश्या आणि नाटकशाळा यांमध्ये थोडा फरक आहे. वेश्या ही सार्वजनिक भोग्य वस्तू असून तिचे विवक्षित दाम देऊन ठराविक वेळापुरता कोणीही तिचा उपभोग घेऊ शकतो. तर नाटकशाळा ही खाजगी भोगदासी असे. अंगवस्त्र हा ही त्याच अर्थाचा आणखी एक शब्द. मुरळी ही देखील केवळ वेश्या नसे पण त्यांना उदरनिर्वाहासाठी वेश्या करावा लागत असे. या संबंधी एक लेख https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%98%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B3%E0%A5%80 इथे वाचता येईल.

हेमंतकुमार
Wed, 06/15/2022 - 20:17 नवीन
पूरक माहिती आवडली. प्रत्येक समानार्थी शब्दाची अर्थछटा वेगळी आहे
↩ प्रतिसाद: Nitin Palkar

हेमंतकुमार
Sun, 06/19/2022 - 10:29 नवीन
मराठीप्रेमाचा चिरतरुण आविष्कार मराठी भाषा आणि व्याकरणतज्ञ्य श्रीमती यास्मिन शेख या 21 जूनला 98 व्या वर्षात पदार्पण करीत आहेत. अभिष्टचिंतन !!

हेमंतकुमार
गुरुवार, 06/23/2022 - 04:30 नवीन
"तुझ्यासारखे छप्पन्न पाहिलेत" या वाक्यातील छप्पन्न या शब्दाचा उगम काय यासंबंधी भिन्न माहिती मिळाली: १. डॉ. नीलिमा गुंडी यांनी इथे असे लिहिले आहे: छप्पन्न हे मूळ ‘षट्प्रज्ञ’ या शब्दाचे बदललेले रूप आहे. षट्प्रज्ञ म्हणजे धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष, व्यवहार आणि तत्त्वज्ञान या सहा गोष्टी जाणणारा! २. बृहदकोशात अशी माहिती आहे : ५६ देश, भाषा व संस्कृतकोश आहेत अशी समजूत आहे. [सं. षट्पंचाशत; प्रा. छपन्न] (यावरून). छपन्नी, छपन्न्या-वि. १ अनेक देश हिंडून, अनेक भाषा शिकून आलेला (माणूस).

हेमंतकुमार
Sat, 07/09/2022 - 21:10 नवीन
एक शब्द प्रथमच वाचनात आला: निक्षेपक = ठेवीदार क्षेप = टाकणें; फेकणें; खर्च करणें; धनक्षेप = धन खर्च करणे. ठेवीदार खरे तर पैशांची बचत करतो ना. मग तो क्षेपक कसा ? की बँकेला त्याने पैसे (तात्पुरते) ‘देऊन टाकले’ म्हणून ? असे असावे.

हेमंतकुमार
Sat, 07/23/2022 - 10:28 नवीन
आमला" या शब्दाची विविध भाषिक गंमत पहा: आमला (मराठी) = कारकून, अमलदार. (अरबी अमलावरून उगम) … आमला (हिंदी) = आवळा (संस्कृत आमलक >>>प्राकृत आमल) संदर्भ

हेमंतकुमार
Mon, 07/25/2022 - 15:18 नवीन
सूट या मराठी शब्दाचा नेहमीचा अर्थ सर्वांना माहित आहेच परंतु अन्य अर्थही चाकित करणारे आहेत: सूट= १ (कर्ज इ॰ तून) माफ केलेली, सोडलेली रकम. २ (गुलाम, बंदी इ॰ स) बंधनांतून मुक्तता; सुटका; सोडवणूक. ३ रांगेंत मध्यें पडणारा खंड; दोन पदार्थांतील अंतर; फट. ४ (ना.) वीर्यस्खलन. ५ (व.) वाळलेली मिरची * गुलाम, बंदी इ॰ स) बंधनांतून मुक्तता यासाठीचा manumission हा जुना इंग्लिश शब्दही मजेदार आहे. *वीर्यस्खलन हा अर्थ वाचताना प्रथम दचकायला झाले. आता त्याचा आतील अर्थ लक्षात येतोय: " साठलेल्या गोष्टीची एक प्रकारे झालेली सुटका" पण चौथ्या व पाचव्या अर्थाच्या आधीच्या कंसातील ( ना, व) अक्षरांचा अर्थ नाही समजला.

हेमंतकुमार
Wed, 07/27/2022 - 09:53 नवीन
एक अपरिचित शब्द : मंदुरुस्त तंदुरुस्तच्या जोडीने वापरला गेलेला हा शब्द प्रथमच नंदा खरे यांच्या लिखाणात वाचनात आला. बृहदकोशात तरी हा शब्द मला मिळालेला नाही. इथे जो सुबोध जावडेकरांचा खरे यांच्या पुस्तकावर लेख आहे त्यात अशी टिप्पणी केली आहे: "
हीच वृत्ती तंदुरुस्त, मंदुरुस्त आहे (‘मनदुरुस्त’ या नव्या शब्दाची नोंद घ्यावी) "

हेमंतकुमार
Sun, 07/31/2022 - 08:42 नवीन
स्नेहालय ही वंचित मुलांसाठी काम करणारी संस्था आहे. त्यांच्या कारभारात ते 'झोपडपट्टी ' हा शब्द वापरत नाहीत. त्याऐवजी ते सेवावस्ती असे म्हणतात. शब्द आवडला.

हेमंतकुमार
गुरुवार, 09/29/2022 - 04:25 नवीन
‘आयाराम, गयाराम’ चा उगम माहीत नव्हता. तो इथून समजला : https://www.loksatta.com/navneet/bhashasutra-languages-phrase-language-marathi-examples-ysh-95-3155603/ "
१९६७मध्ये हरियाणातील आमदार गया लाल यांनी एका पंधरवडय़ात तीन वेळा पक्षांतर केले. त्यांच्या नावावरून ‘आयाराम, गयाराम’ हा वाक्प्रचार रूढ झाला".

हेमंतकुमार
Fri, 10/21/2022 - 12:02 नवीन
हे घ्या .. यंदाच्या ( पावसाळी) दिवाळीतला हा नवा संयोगशब्द : Image removed.

चौथा कोनाडा
Sat, 10/22/2022 - 18:45 नवीन
सेवावस्ती हा शब्द आवडला. ‘आयाराम, गयाराम’ चा उगम रोचक आहे . छंदिल मस्त विनोदी आहे. मला कायप्पावर बरेच छंदिल भेट मिळाले :-)
↩ प्रतिसाद: हेमंतकुमार

हेमंतकुमार
Sun, 10/23/2022 - 11:39 नवीन
‘शब्दांची रोजनिशी’ : मानवी संस्कृतीच्या ऱ्हासाच्या मूलभूत स्त्रोतांचा परिचय करून देणारे नाटक त्या लेखातील काही निवडक :
• ‘गुगल’ नावाची वैश्विक संस्था आपणाला मूर्ख बनवते आणि आपण त्याला बळी पडत आहोत. • जिवंत माणूस मोबाईलचा... आधार कार्डचा नंबर झाला आहे. • ‘वाळवी’ हे एक रूपक या नाटकात येते. लाकूड पोकळ करत जाणारी वाळवी भाषेलाही लागली असावी का? * या नाटकात एका स्थानिक भाषेचा उल्लेख होतो. ‘चहा’ या एकाच पदार्थासाठी त्या भाषेत ३६४ शब्द आहेत.

हेमंतकुमार
गुरुवार, 10/27/2022 - 13:53 नवीन
आभार / धन्यवाद यांतील फरक
मातृभाषेतले किती तरी शब्द आपण एकमेकांना पर्याय म्हणून वापरतो खरे. अशाने त्यातले सूक्ष्म फरक नजरेआड होतात; त्यामुळे भाषिक गोंधळाला आमंत्रण दिल्यासारखे होते. उदा. आभार ‘मानणे’ आणि धन्यवाद ‘देणे’ यात झालेली गल्लत. आभार शब्द संस्कृतमधून (आ + भृ) वरून आलेला आहे. भृ म्हणजे भार. म्हणजेच, या शब्दाच्या मुळाशी ‘भार धारण करायला लावणे’ अशी कल्पना आहे. एखाद्याला ओझे, आवरण धारण करायला लावणे, म्हणजे आभारणे. ..............आभार मानणे यात उपकाराच्या ओझ्याने वाकणे, त्याची जाणीव असणे, त्या दृष्टीने जबाबदारीने वागणे अपेक्षित आहे.. .......मात्र ‘धन्यवाद देणे’, म्हणजे स्तुती करून कृतज्ञता व्यक्त करणे. आभार म्हणजे ‘ऑब्लिगेशन’, तर धन्यवाद म्हणजे फेलिसिटेशन ऑर बीइंग ब्लेस्ड टु अटेन ऑब्जेक्ट ऑफ डिझायर’ (दुवा देणे) असे मराठी भाषेसाठीच्या विख्यात मोल्सवर्थ-कँडी यांच्या शब्दकोशात म्हटले आहे.

हेमंतकुमार
गुरुवार, 10/27/2022 - 13:58 नवीन
कूट प्रश्न = हुमाणा असे शब्दखेळात समजले. याचा व्युत्पत्तीप्रवास रंजक आहे. सं.आहनस्या >> (प्राकृत) आहाण >>आहाणा >> उमाणा >> उखाणा.

हेमंतकुमार
Sat, 11/12/2022 - 07:55 नवीन
राज्य सरकारतर्फे स्थापन करण्यात आलेल्या मराठी भाषा प्रमाणलेखन निश्चितीकरण समितीतर्फे प्रमाणलेखनासंबंधीचे नवीन नियम नुकतेच जाहीर झाले आहेत. त्यातील काही महत्त्वाच्या नोंदी : १. श आणि ल या अक्षरांची दोन रुपे असतात. त्यातील फक्त देठयुक्त श व पाकळीयुक्त ल याच दृश्यरूपांना मान्यता दिली आहे. २. अब्ज या संख्येनंतरच्या संख्यावाचक शब्दांचा समावेश नाही. ( बातमी: छापील सकाळ 12 नोव्हेंबर 2022, पान ३).

हेमंतकुमार
Wed, 11/30/2022 - 13:44 नवीन
लोकनाथ शब्दाची एक गंमत आहे. त्याचे अर्थ दोन प्रकारे घेता येतात: १. लोकांचा नाथ ( षष्ठी तत्पुरुष समास) २. लोक आहेत नाथ ज्याचे (बहुव्रीही समास) या संदर्भात एक प्रसिद्ध सुभाषित आहे. एक कवी स्वतःला लोकनाथ म्हणवून घेतो म्हणून प्रजाजन खवळतात आणि त्याला राजाकडे नेतात. मग राजा याचे स्पष्टीकरण विचारतो. त्यावर कवी म्हणतो, "
महाराज, तुम्ही पहिल्या अर्थाने लोकनाथ आहात तर मी दुसऱ्या अर्थाने !"
यावर राजा संतुष्ट होतो.

हेमंतकुमार
Fri, 12/30/2022 - 09:17 नवीन
जानेवारी 2022 पासून सुरू असलेले भाषासूत्र हे दैनिक लोकसत्ता मधील सदर आज समाप्त झाले. दर आठवड्यात सोमवार ते शुक्रवार पाच विविध भाषा अभ्यासकांनी यामध्ये लेख लिहिले होते. ते खूप माहितीप्रद आणि रंजक देखील होते. त्यातून मराठी भाषेचे विविध पैलू समजायला चांगली मदत झाली. आपल्या दैनंदिन बोलण्यात आणि लिहिण्यात अनेक चुका अनवधानाने होत असतात. त्याही लक्षात आल्या. मराठी बोलणारा माणूस हा मराठी ‘भाषक’ असतो, भाषिक नव्हे, हा मूलभूत शब्द मनात ठसवला गेला. या सदरातून परकीय भाषांमधून मराठीत आलेले शब्द, मराठी म्हणी आणि वाक्प्रचार यासंबंधी मौलिक माहिती मिळाली. म्हण आणि वाक्प्रचार यात फरक काय, यावर पूर्वी आपण इथे चर्चा केलेली आहे. या आठवड्यातील भाषासूत्रमधील एका लेखात काही मान्यवरांनी केलेल्या म्हणीच्या व्याख्या इथे उद्धृत करतो: · साहित्यसम्राट न. चिं. केळकर : ‘चिमुकले, चतुरपणाचे, चटकदार असे वचन म्हणजे म्हण’. · कोशकार वि. वि. भिडे : ‘ज्यात काही अनुभव, उपदेश, माहिती, सार्वकालिक सत्य किंवा ज्ञान गोवलेले आहे, ज्यात काही चटकदारपणा आहे आणि संभाषणात वारंवार योजतात असे वचन म्हणजे म्हण.’ · डॉ. दुर्गा भागवत : ‘जनतेने आत्मसात केलेली उक्ती म्हणजे म्हण’ · वा. म. जोशी : ‘थोडक्यात व मधुर शब्दांत जिथे पुष्कळ बोधप्रद अर्थ गोवला जातो, त्या वाक्यांना म्हणी असे म्हणतात.’ या चांगल्या वार्षिक उपक्रमाबद्दल लोकसत्ताचे अभिनंदन !!

हेमंतकुमार
Sat, 03/25/2023 - 09:51 नवीन
चौकस हा अगदी परिचित शब्द. तो संस्कृत ‘चतुःकष’ वरून आला आहे. त्या शब्दात असलेले चार ‘कस’ कोणते हा कुतूहलजनक प्रश्न आहे. त्याचे उत्तर एका संस्कृत श्लोकातून मिळाले. ते चार कस असे आहेत: १. हे काय आहे? २. हे झाले कसे? ३. हे कुणी केले असावे? आणि ४. याची साधनसामग्री कोणती ? ह्या चार प्रश्नांची उत्तरे शोधू पाहणारा तो चौकस !