कोणार्कच्या मंदिरातील शिल्पे

अनेकांमध्ये असते. कायद्याचा अडथळा होतो खरा. या अडथळ्याचा त्रास मुख्यतः प्रामाणिक पुरुषांना होतो. स्त्रियांना नियोगाने (सीमेन डोनेशनने) गर्भधारणा करता येते. पूर्वी स्त्रीकडून कायद्याने मूल दूर करता येई. आजकाल असे करता येत नाही. ज्या समाजांमध्ये स्त्रीला फारशी किंमत नाही (यात भारतातले काही समाज आलेत) त्या समाजांमध्ये स्त्रीशी लग्न करून काही समलिंगी आकर्षण असलेले पुरुष अपत्यप्राप्ती करतात. प्रामाणिक पुरुषांना अपत्ये दत्तक घेऊन त्यांचे संगोपन काही देशांत आणि राज्यांत करता येते. हे कायदेशीररीत्या शक्य नसते तेव्हा ज्यांना जमते, ते आपल्या कुटुंबातूनच मूल दत्तक घेतात. कागदपत्रे नसली तरी कधीकधी कौटुंबिक संबंधांमुळे दत्तक गंभीरपणे केले जाते. माझ्या माहितीतल्या एका गृहस्थांनी आपली भाची दत्तक घेतली. चित्रा यांनी प्रतिसादात सांगितल्याप्रमाणे त्यांच्या ओळखीतल्या एका द्वि-पुरुष जोडप्याचे लहान मूल आहे. हा सर्व प्रकार जमवणे कठिण आहे. त्यामुळे जमेलच असे नाही. ज्या द्विपुरुष जोडप्याला मूल हवे असून असल्या मानवनिर्मित अडथळ्यांमुळे आपल्या कुटुंबात मूल आणता येत नाही, त्यांना मात्र समाजाबद्दल काही प्रमाणात वैषम्य वाटण्याची शक्यता असते. बहुधा वाटतेच. पण स्वसांत्वनासाठी धोरण (कोपिंग स्ट्रॅटेजी) असे सर्वजण शोधून काढतात. काही स्त्री-पुरुष जोडप्यांना मूल नसते, ते कुठल्याशा प्रकारे आपल्या मनाचे सांत्वन करून, आयुष्यात तरीही आनंद बघतात. थोडा बदल करून तशाच काही वैचारिक धोरणाचा उपयोग या संदर्भातही होतो.

विसुनानांना सतावणारा प्रश्न आहे :

...हे उघड ... कशासाठी केलं असावंस? त्याला काही सबळ कारण आहे काय?

याचे सोपे उत्तर आहे, माझा सामान्य व्यवहार [जमेल तितका] प्रामाणिक आहे. हे त्याचेच अंग. येथे अधोरेखित करतो - हा असामान्य प्रामाणिकपणा नाही, बाकीचे लोक जितपत प्रामाणिक असतात तितकाच प्रामाणिकपणा आहे. प्रसिद्धीसाठी उघड केले नाही, हे तर आधीच पटलेले आहे, त्यामुळे तो विचार पुढे चालवत नाही. - - - -

(एखादी स्त्री 'मी स्त्री आहे', एखादा पुरुष 'मी पुरुष आहे' म्हणून मुद्दाम सांगत नाही. तसं!)

अत्यंत योग्य दिशेने विचार आहे. पण हा विचार इंटरनेटच्या पूर्वीच्या काळी निष्फळ ठरला असता. शरिराच्या आकारामुळे, वरच्या पट्टीतल्या आवाजामुळे, ऐकून-बघूनच स्त्री कोण आणि पुरुष कोण हे कळते. "भद्र"नावे (ऑफिशियल नावे) ही कित्येक भाषांत मुलांसाठी आणि मुलींसाठी वेगळी असतात. त्यामुळे एखाद्या पुस्तकाच्या/लेखाच्या संदर्भात लेखक/लेखिका पुरुष/स्त्री लगेच कळून येते. मिसळपावाच्या टोपणनांवात मात्र कोण पुरुष, कोण स्त्री हे कधीकधी कळून येत नाही. तरी कित्येकदा कोणाला उपप्रतिसादांत कोणी "अमुक-तमुक-दादा" म्हणते तर उप-उपप्रतिसाद येतो - "नाही, मी अमुक-तमुक-ताई आहे". स्त्रियांची नावे ("स्वाती, माधवी" वगैरे स्पष्ट, "सुहास, शिरीष" सारखी संदिग्ध नव्हे) घेऊन काही पुरुष मागे मिसळपावावर वावरत होते, त्याबाबत लेखा-प्रतिसादी झाली होती. असे दिसले की अनेक लोकांना हे ठीक वाटले नाही. पण कोणी पुरुषाने पुलंनी लिहिलेले पुरुष नाव "लखू रिसबूड" घेतले, किंवा कोणी स्त्रीने "सरला पित्रे" नाव घेतले, तर अशा प्रकारे चुकचुक होताना दिसत नाही. त्यामुळे मिसळपावाच्या सदस्यांनी नामनिर्देशाने शक्यतोवर आपण पुरुष की स्त्री आहोत असे सांगावे, असे मिसळपावाच्या अनेक सदस्यांना वाटते. असे दिसते, की बहुतेक लोक "आपण स्त्री की पुरुष" असे कुठल्यातरी पद्धतीने आपणहून सांगतात. नावाने नव्हे, तर "मला दादा नका म्हणू, ताई म्हणा" असे लिहून. - - - - खरे म्हणजे असे विचारता येईल की याच वेळी मिसळपावावर हे कसे काय सांगितले? माझ्या प्रकट (आभासी नव्हे) आयुष्यात ही बाब सांगून-न-सांगून उघड आहे. माझ्या प्रियकरासोबत मी घराबाहेर वावरत असतो, तेव्हा दोन प्रियकर एकमेकांशी ज्या प्रकारे वागतील त्याच प्रकारे मी वागतो. ऑफिसातल्या कोणी विचारले की तुझे लग्न झाले आहे का, किंवा तसे काही ठरले आहे का? तर जे आहे तेच उत्तर देतो. मागे माझ्या प्रियकराच्या गाडीला अपघात झाला होता, आणि मला ऑफिसहून सुटी घेणे भाग होते. तडकाफडकी सुटी मी कोण्या ऐर्‍यागैर्‍यासाठी घेत नव्हतो, आप्त माणसासाठी घेत होतो, हे ऑफिसातल्या वरिष्ठाना कळले नसते तर ते कोड्यात पडले असते. असे लहानसहान प्रसंग रोजच्या आयुष्यात दिवसाला दोनतीन येतात. उदाहरणार्थ कोणी विचारते "आज डब्यात आणलेल्या पदार्थाची पाककृती काय?" "मला माहीत नाही, उद्या त्याला विचारून सांगतो..." प्रश्न असा येऊ शकेल की जर माझ्या रोजच्या आयुष्यात मी इतका "सामान्य"पणे प्रामाणिक आहे (पुन्हा लिहितो, यात असामान्य असे काहीच सांगणे नाही), तर मग मिसळपावावर ही माहिती नवीन का? मिसळपावावर असे प्रसंग कितपत येतात, ते बघूया. मागे येथे कोणी क्ष यांनी सांगितले की "मला पाककृती करता येणार नाही, सौ. क्ष यांना सांगून करून घेईन." हे गरज नसताना "आपले लग्न झाले आहे" असे सांगत आहेत काय? मला असे वाटत नाही. किंवा तुम्ही तुमच्या पत्नीने काढलेली सुरेख चित्रे येथे दाखवून आम्हाला मोहवले होते. कोणी म्हणेल "ती तुमची पत्नी म्हणून सांगायची काय गरज होती. श्री. रामदास यांनी कोण्या तिर्‍हाईत चित्रकाराची चित्रे दाखवली, तसेच करायचे..." असे कोणी म्हणणे चूक आहे. तुमच्या लेखात "ही माझी पत्नी" ही आत्मीयता जाणवत होती. उद्या समजा मी माझ्या प्रियकराने काढलेली चित्रे येथे लावली. मी असे नाही म्हणणार "अशाच कुठल्या तिर्‍हाइताची चित्रे आहेत", तुम्ही पत्नीची म्हणून सांगितली तशी मी ती प्रियकराची म्हणून सांगेन. मिसळपावावर असे प्रसंग मला अनेक आले. येथेच मी अनेक प्रेमकविता प्रसिद्ध केल्या आहेत. पुरुष प्रियकराचा उगीच स्त्री म्हणून उल्लेख कुठेही केलेला नाही. त्याच्या प्रतिसाद-उपप्रतिसादात "कवितेतील प्रियव्यक्ती स्त्री की पुरुष" असा मुद्दा कधी उपस्थित झाला नाही. कदाचित एकदाच... "रविकर" या शारिर प्रेमकवितेत थानाचा उल्लेख होऊ शकला असता (पण झाला नव्हता) असे एका वाचकाने लिहिले होते - पण त्या कवितेत "ढुंगण" शब्द योग्य की अयोग्य याबद्दल जो संवाद झाला त्याच्याकडे माझे लक्ष जास्त होते. थोडक्यात मिसळपावावर माझे हे सांगणे संदर्भ होता तेव्हा झाले होते. संदर्भ नव्हता तेव्हा हा विषय मनातसुद्धा आला नाही. यात जाहिरातही नाही, आणि लपवाछपवीही नाही. मग हा अधिक तपशीलवार लेख आता का दिला? आता काय संदर्भ होता? असा तुमचा प्रश्न असू शकतो. हा प्रश्न मी लेखाच्या "समारोपात" हाताळला होता. मिसळपावावर मी काही साहित्यिक आनंद घेण्यासाठी येतो, आणि ज्या काही चर्चा येथे चालू असतात, त्यांच्यात भाग घेतो. समलिंगितेबद्दल थेट चर्चा फारशी येथे झालेली नाही. ही चर्चा सुरू करणासाठी मी विशेषज्ञ नाही. (मी कधीकधी पोटातला वायू ढेकरेवाटे सोडतो, हे माझ्या पोटात बरे वाटण्याकरिता फार महत्त्वाचे आहे. हे मी लपवतही नाही - म्हणजे ढेकर दिल्यास आपण ढेकर देऊच शकत नाही असा कांगावा करत नाही. पोटात वायू होता, तो बाहेर टाकल्यामुळे बरे वाटले, असे सरळसरळ संगतो. ढेकर देतो या गोष्टीची जाहिरातही करत नाही. काही लोक जठरातील वायू-उत्सर्जन क्रियेचा अभ्यास करतात, आणि त्याबद्दल लेख लिहितात. मी तसा अभ्यास करत नाही, त्यामुळे तसे अभ्यासपूर्ण लेखही लिहीत नाही. त्याचप्रमाणे या बाबतीत. पण जर कोणी म्हटले "ढेकरा देणारे लोक निसर्गतः नसतात" तर मी स्वतःचे उदाहरण विदा म्हणून देऊ शकतो - "मी ढेकर देतो, आणि सहेतुक दुष्ट हेतूने देत नाही. जिथवर मला कळते, 'निसर्गतःच' ढेकर देतो." मला वाटते असा विदा देणे सुसंदर्भ आहे. मग मला कोणी विचारले - "ढेकरेची शरीरशास्त्रीय कारणमीमांसा सांग, नाहीतर तुझा विदा अमान्य" तर माझ्या मते "कारणमीमांसा नाही सांगणार" असे उत्तर योग्य ठरावे. शरीरशास्त्राऐवजी तुमच्या मित्राचा अर्थशास्त्राचा अभ्यास असता, तर तो कपाळ कारणमीमांसा सांगणार आहे. तरी त्याच्याकडूनही "ढेकर देतो, दुष्ट हेतूने देत नाही, जिथवर कळते, 'निसर्गतःच' ढेकर देतो." हा विदा मान्य असायला पाहिजे.) समारोपात दुवा दिलेल्या लेखात चर्चा चालू होती की "समलिंगी आकर्षण असणारे लोक निसर्गतः नसतात" तर मी स्वतःचे उदाहरण विदा म्हणून देऊ केला - "मला समलिंगी आकर्षण आहे, आणि ते सहेतुक दुष्ट हेतूने नाही. जिथवर मला कळते, 'निसर्गतःच' आहे." मला वाटते असा विदा देणे सुसंदर्भ आहे. मग मला कोणी विचारले - "या आकर्षणाची शरीरशास्त्रीय कारणमीमांसा सांग, नाहीतर तुझा विदा अमान्य" तर माझ्या मते "कारणमीमांसा नाही सांगणार" असे उत्तर योग्य ठरावे.शरीरशास्त्राऐवजी माझा अर्थशास्त्राचा अभ्यास असता, तर मी कपाळ कारणमीमांसा सांगणार होतो. तरी "समलिंगी आकर्षण आहे, आणि ते सहेतुक दुष्ट हेतूने नाही. जिथवर मला कळते, 'निसर्गतःच' आहे." हा विदा मान्य असायला पाहिजे. त्यामुळे वर विचारलेल्या प्रश्नांपैकी काही प्रश्नांची उत्तरे देणार नाही. काही प्रश्न विदा स्पष्ट करायला सांगतात, त्यांची उत्तरे देईन.

१. समलैगिकता ही शरीर संबंधांपेक्षा भावनिक पातळीवर काय असते?(एखाद्या स्त्रीबद्दल वाटणारं शारीरीक आकर्षण आणि मानसिक आकर्षण यातला फरक पुरुषाच्या दृष्टीकोनातून मला माहित आहे.)

जसा विचारला तसे उत्तर देता येणार नाही. स्त्रीच्या भावनांबद्दल तुमच्या मनात जी काही कल्पना आहे, त्याच्याशी तुलनात्मक विवेचन करता येणार नाही. "समलैंगिकता ही शरीर संबंधांपेक्षा भावनिक पातळीवर माझ्यासाठी काय आहे?" या प्रश्नाचे उत्तर देईन. शारिरिक पातळीवर शरीरसंबध हवाहवासा वाटतो. भावनिक पातळीवर सहवास हवाहवासा वाटतो. प्रियकराशी सारखे बोलावेसे वाटते. प्रियकर जेव्हा भेटायला पाहिजे तेव्हा दिसला नाही तर असामान्य काळजी वाटते (बाकी लोकांबद्दल वाटत नाही). प्रियकराकडून बालहट्ट पुरवून घेणे, बालहट्ट पुरवणे याबाबत भावनांना मनात जागा आहे. (अन्य लोकांसमोर बालहट्ट कधी करत नाही, त्या भावना उद्भवतच नाहीत. अन्य प्रौढ लोकांनी माझ्यासमोर बालहट्ट केला, तर साधारणपणे आवडत नाही.) वगैरे, वगैरे. या भावनांचे कवितांमध्ये वर्णन आलेले आहे. या सर्व भावना शारिरिक नाहीत. याचा माझ्यापुरता समलैंगिकतेशी संबंध असा - भावनिक आणि शारिरिक आकर्षण एकत्र असले, की ते काही खास असते. हृदयाशी जास्त भिडलेले असते. असे भावनिक-शारिरिक जोड-आकर्षण मला ज्या लोकांबद्दल वाटले, ते सर्व पुरुष आहेत. ज्या काळात फक्त स्वप्नरंजन केले, त्या काळात स्वप्नातले आभासी प्रिय लोक पुरुषच होते. ते स्वप्नरंजन शारिरिक-भावनिक जोड-स्वप्नरंजन होते.

एखाद्या पुरुषात/स्त्रीत मानसिक पातळीवर एकाचवेळी स्त्री+पुरुष भूमिका कशामुळे उत्पन्न होतात?

दुहेरी भूमिकेचा वैयक्तिक अनुभव मला नाही. माझी एकच मानसिक भूमिका आहे. (भूमिकांचे स्त्री/पुरुष असे वर्गीकरण करणारे निकष सांगितल्यास, ती जी एकच भूमिका आहे, ती कुठली ते सांगेन. माझ्या मते लोक ज्याला "पुरुष" भूमिका म्हणतात, तशीच काही माझी मानसिक भूमिका आहे.) म्हणून मला उत्तर देता येणार नाही. पण जर माझ्या मित्रांपैकी मला असे कोणी सांगितले की त्याच्यात (किंवा तिच्यात) मानसिक पातळीवर एकाचवेळी स्त्री+पुरुष भूमिका उत्पन्न होतात, तर त्यांना "उत्तर द्यायचे आहे का" विचारून बघीन. तोवर तुम्ही आणि मी, दोघेही प्रकाशित पुस्तकांमधून (संकेतस्थळांवरून) ही माहिती जमा करू शकतो.

वयाच्या पंचविसाव्या वर्षी तू 'ते ' पुस्तक वाचले नसतेस तर तू सामान्य पुरुष म्हणून वावरला असतास काय?

बहुधा ते पुस्तक नसते तर दुसरे काही निमित्त झाले असते. दहाबारा वर्षांच्या अमूर्त स्मृतींचा विदा साठला होता. पण कधीकधी असा भयाण विचार येतो - बारा वर्षे "शारिरिक-भावनिक जोड-प्रेम असते" ही भावना दाबून टाकली होती ती आणखी दहा-बारा वर्षे तशीच पुरून ठेवली असती तर? भावनेच्या दृष्टीने अधू असे ते जीवन मी आणखी कित्येक वर्षे कंठत राहिलो असतो. मला प्रेमकविता, थिल्लर प्रेमपट, प्रामाणिकपणे कधी समजले नसते. माझ्या ओळखीतल्या माझ्या वयाच्या काही "सामान्य" (स्पष्ट : समलिंगी नव्हेत) पुरुषांनी ठरवलेल्या मुलीशी निष्प्रेम विवाह केलेले आहेत. त्यांच्यातले ताणतणाव फार दु:खद दिसतात. (पुन्हा स्पष्ट : समलिंगी नव्हेत. घटस्फोट झाल्यास पुन्हा "सामान्य" विवाहच केलेत.) त्यांच्यासारखेच कुटुंबाने सांगितले म्हणून कदाचित मीही ठरवलेल्या स्त्रीशी विवाह केला असता. कर्तव्यभावनेने मी पत्नीला चांगले वागवले असते बहुधा. पण ज्या घनिष्ठ शरीर-भावना जोड-संबध मिळवण्याचा हक्क मी मानतो, त्याच्यापासून मी आणि ती स्त्री दोघेही वंचित राहिलो असतो. त्या शरीरसंबंधातून उत्पन्न झालेल्या संततीला केवळ कर्तव्यदक्ष आणि निष्प्रेम आईवडील घरात दिसले असते. घरच्यांनी नीट बघून जोडी जमवली असती, तर बहुधा स्त्री कर्तबगार आणि हुशार असती. आपल्या भावनिक हक्कांची पायमल्ली होताना बघून तिने लवकरात लवकर घटस्फोट घेतला असता, मीही तो योग्य मानला असता, अशा विचाराने थोडेसे (खूप थोडेसे) हायसे वाटते. त्या स्त्रीची तरुण्यातली काही वर्षे प्रेमाशिवाय वाया गेली असती. त्या गुन्ह्याचा मी वाटेकरी झालो असतो. ती स्त्री मी (आणि समाजाने) तिच्यावर केलेल्या अन्यायामुळे कडवट झाली असती. मुद्दामून वाईट न चिंतूनही असा पश्चात्ताप मला करावा लागला, म्हणून मीसुद्धा कडवट झालो असतो. असला दु:खी जीवनक्रम माझ्या (आणि ती कोण बरे स्त्री, तिच्या) वाट्याला आला नाही. माझी आणखी कित्येक वर्षे भावनिक अपंगत्वात गेली नाहीत. या घडलेल्या जीवनक्रमाबद्दल फारच आनंद वाटतो.