पट्टदकलचे सूर्यशिल्प

फोटो क्रेडिट-Dalbéra, J. (2016, May 04). Relief Sculpture of Surya in Virupaksha Temple, Pattadakal. World History Encyclopedia. https://www.worldhistory.org/image/5012/relief-sculpture-of-surya-in-virupaksha-temple-pat/

पट्टदकलचे सूर्यशिल्प आणि रथसप्तमी-छठपूजेची सूर्योपासना परंपरा- एक कलात्मक व सांस्कृतिक आढावा 

आज छठपूजा आहे हे वाचले आणि नेहमी ऐकल्या जाणाऱ्या या व्रताबद्दल अधिक खोलात जाणून घेण्याची उत्सुकता निर्माण झाली. योगायोगाने त्याच वेळी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाची (ASI) एक रील पाहण्यात आली. छठपूजेच्या शुभेच्छा देताना त्यांनी सूर्योपासनेचा प्रवास उलगडून दाखवला होता.अगदी इसवी सन पूर्व काळातील नाण्यांवर कोरलेल्या निराकार सूर्यचिन्हांपासून ते कुषाण काळातील मूर्तींपर्यंत आणि तिथून पुढे चालुक्य काळातील भव्य शिल्पांपर्यंत. या प्रवासात जेव्हा पट्टदकलच्या मंदिराच्या छतावर कोरलेली सूर्याची मूर्ती स्क्रीनवर आली, तेव्हा माझ्या जुन्या प्रवास आठवणी ताज्या झाल्या!

मी जेव्हा पट्टदकलला गेले होते, तेव्हा कदाचित हे अप्रतिम शिल्प माझ्या नजरेतून सुटलेच असते.पण तिथल्या गाईडने योग्य वेळी आमचे लक्ष वर छताकडे वेधले. बदामी, ऐहोळे किंवा पट्टदकलच्या कोणत्याही चालुक्यकालीन मंदिरात प्रवेश केल्यावर सगळ्यात आधी वर छताकडे पाहायला हवे, हे त्या प्रवासात उमगले. या मंदिरांच्या छतांवर एक वेगळेच कलाविश्व दडलेले असते. आपण ज्याला साधे चक्र समजून सोडून देतो, तिथे कधी २४ कमळांची कलाकुसर असते, तर कधी अष्टदिशा आणि ब्रह्मांडाची प्रतीके कोरलेली असतात. गाईडने दाखवलेले ते सूर्यशिल्प मी तेव्हा पाहिले आणि समजून घेतले होते; पण आज छठपूजेच्या निमित्ताने त्या आठवणींना पुन्हा उजाळा मिळाला. या शिल्पाचा इतिहास, त्यातील प्रत्येक आकृतीचा अर्थ आणि आजच्या सूर्योपासनेशी असलेला त्याचा अनुबंध नव्याने तपासून पाहिला आणि तोच हा समृद्ध वारसा शब्दांत मांडण्याचा हा एक प्रयत्न.

----भारतीय संस्कृतीमध्ये सूर्य हा केवळ एक खगोलीय तारा नसून तो प्रत्यक्ष दृश्य देव, ऊर्जेचा स्रोत आणि कालगणनेचा आधार मानला गेला आहे. वैदिक काळापासून चालत आलेली ही सूर्योपासना एकीकडे रथसप्तमी आणि छठपूजा यांसारख्या लोकउत्सवांतून जिवंत राहिली, तर दुसरीकडे प्राचीन मंदिरांच्या भव्य शिल्पकलेतून ती दगडात चिरंतन झाली. कर्नाटक राज्यातील बागलकोट जिल्ह्यात मलप्रभा नदीच्या तीरावर वसलेले युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ 'पट्टदकल' हे या कलात्मक परंपरेचा सर्वोच्च बिंदु आहे.

बदामी चालुक्य सम्राट विक्रमादित्य दुसरा याने पल्लवांची राजधानी कांचीवर मिळवलेल्या विजयाच्या स्मरणार्थ त्याची पट्टराणी लोकमहादेवी हिने सुमारे इ.स. ७४०-७४५ दरम्यान पट्टदकल येथे भव्य विरुपाक्ष मंदिर ज्याचे मूळ नाव 'लोकेश्वर' आहे ते बांधले. कलाइतिहासकार जॉर्ज मिशेल यांनी आपल्या Pattadakal या ग्रंथात नमूद केल्याप्रमाणे, या मंदिराच्या पूर्व प्रवेशद्वाराच्या मुखमंडपाच्या छतावर भगवान सूर्यदेवाचे ८ व्या शतकातील अत्यंत भव्य शिल्प कोरलेले आहे. विशेष म्हणजे, मंदिराच्या पूर्व मुखमंडपातील एका खांबावर कोरलेल्या तत्कालीन हळेकन्नड  शिलालेखातील नोंदीनुसार, श्रीपाददेवाचे पुत्र आणि सकारेश्वरवादी यांचे शिष्य असलेल्या 'देवपुत्र' नावाच्या शिल्पकाराने हे छतावरील सूर्यशिल्प घडवले आहे. प्राचीन भारतीय मंदिर स्थापत्यकलेत शिल्पकाराला इतक्या सन्मानाने नावानिशी अमर करण्याचे हे एक दुर्मीळ आणि मोलाचे उदाहरण आहे.

शिल्परचना आणि प्रतीकात्मकता

विरुपाक्ष मंदिराच्या छतावरील हे सूर्यशिल्प एका आयताकृती शिलाखंडावर अत्यंत प्रमाणबद्ध रीतीने कोरलेले आहे. शिल्पाच्या मध्यभागी भगवान सूर्यदेव समभंग अवस्थेत उभे असून त्यांच्या दोन्ही हातांत पूर्ण उमललेली कमळाची फुले (सरोरुह) आहेत, जी नवचैतन्य आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहेत. त्यांच्या मस्तकामागे वर्तुळाकार तेजोवलय -प्रभावली कोरलेले आहे.

सूर्यदेवाच्या पायाशी त्यांचा पांगळा सारथी अरुण रथाचे लगाम हाती धरून बसलेला आहे. हा रथ सात घोड्यांनी ओढला जात असल्याचे दाखवले आहे. विष्णू पुराण आणि वैदिक परंपरेनुसार हे सात घोडे गायत्री, बृहती, उष्णिक, जगती, त्रिष्टुप, अनुष्टुप आणि पंक्ती या सात वैदिक छंदांचे, तसेच आठवड्याचे सात दिवस आणि प्रकाशाच्या सात रंगांचे प्रतीक आहेत. 

सूर्यदेवाच्या दोन्ही बाजूंना उषा आणि प्रत्यूषा या पहाटेच्या देवी धनुष्यबाण ताणून अंधाराचा नाश करताना दाखवल्या आहेत. तर छताच्या कोपऱ्यांमध्ये आणि वरच्या भागात गंधर्व, विद्याधर, सिद्ध आणि किन्नर वीणा, बासरी व मृदंग वाजवून सूर्योदयाचे स्वागत करताना कोरले आहेत.

पट्टदकलच्या दगडात कोरलेली ही शिल्पभाषा आजही भारताच्या विविध भागांत साजऱ्या होणाऱ्या सणांमध्ये जिवंत स्वरूपात अनुभवता येते:

• रथसप्तमी (सूर्य जयंती) आणि सात घोड्यांचा रथ: माघ शुद्ध सप्तमीला संपूर्ण भारतात, विशेषतः महाराष्ट्र आणि दक्षिण भारतात 'रथसप्तमी' साजरी केली जाते. या दिवशी सूर्यदेव आपल्या सात घोड्यांच्या रथात आरूढ होऊन उत्तरायणाच्या प्रवासाला गती देतात, अशी श्रद्धा आहे. पट्टदकलच्या शिल्पात अरुणाच्या सारथ्याखाली धावणारे सात घोडे हेच रथसप्तमीच्या दिवशी अंगणात रांगोळीतून काढल्या जाणाऱ्या सूर्यरथाचे शास्त्रीय आणि शिल्पमय रूप आहे.

• छठपूजा, छठी मैया आणि वैदिक देवी उषा-प्रत्यूषा: बिहार, झारखंड आणि उत्तर भारतात अत्यंत श्रद्धेने साजरी होणारी 'छठपूजा' ही भगवान सूर्यदेव आणि संतानरक्षक मातृदेवता छठी मैया (देवी षष्ठी / सूर्यदेवाची बहीण) यांच्या उपासनेला समर्पित आहे. 

वैदिक आणि सौर परंपरेत छठी मैयांचा थेट संबंध सूर्यदेवांच्या शक्ती असलेल्या उषा (पहाटेची पहिली किरणे) आणि प्रत्यूषा (संध्याकाळची किरणे) या वैदिक देवींच्या रूपांशी जोडला जातो. छठपूजेत सायंकाळी मावळत्या सूर्याला (प्रत्यूषा) आणि दुसऱ्या दिवशी पहाटे उगवत्या सूर्याला (उषा) नदीच्या पाण्यात उभे राहून अर्घ्य देऊन या दोन्ही शक्तींचा सन्मान केला जातो. पट्टदकलच्या शिल्पात सूर्यदेवाच्या दोन्ही बाजूंना धनुष्यबाण ताणून अंधार व संकटांचा नाश करणाऱ्या उषा आणि प्रत्यूषा यांचे शिल्पांकन याच प्राचीन वैदिक आणि लोकपरंपरेचे मूर्त रूप आहे.

• गायन-वादन आणि लोकगीते: शिल्पात ज्याप्रमाणे गंधर्व आणि सिद्ध वाद्ये वाजवून सूर्याची स्तुती करतात, त्याचप्रमाणे छठपूजा आणि रथसप्तमीच्या पहाटे पारंपरिक लोकगीतांतून व स्तोत्रांतून सूर्यदेवाचे स्वागत केले जाते.

पट्टदकल येथील या शिल्पाची रचना प्राचीन संस्कृत ग्रंथांतील नियमांशी तंतोतंत जुळते. ६ व्या शतकातील वराहमिहिरांच्या 'बृहत्संहिता' या ग्रंथातील 'प्रतिमालक्षण' अध्यायात सूर्यमूर्तीचे जे नियम सांगितले आहेत, त्यांचे काटेकोर पालन येथे दिसते. 

तसेच, ७ व्या शतकातील महाकवी मयूरभट्ट यांच्या 'सूर्यशतक' या काव्यात आणि मंदसोर येथील  वत्सभट्टीच्या प्रशस्तीमध्ये वर्णन केल्याप्रमाणे, सूर्याच्या रथाभोवती सिद्ध, चारण, गंधर्व, यक्ष आणि नाग आकाशातून रथाचा पाठलाग करत स्तुती करताना दाखवले आहेत. शिल्पकार देवपुत्राने या काव्यात्मक वर्णनांना दगडात जिवंत रूप दिले आहे.

भारतीय मूर्तीशास्त्रात उत्तर आणि दक्षिण भारतीय सूर्यमूर्तींमध्ये महत्त्वाचे प्रादेशिक वेगळेपण आढळते, जे या शिल्पात स्पष्टपणे दिसते:

वैशिष्ट्य उत्तर भारतीय सूर्यमूर्ती दक्षिण भारतीय / चालुक्य सूर्यमूर्ती (पट्टदकल)

---पायातील पादत्राणे शक-कुषाण प्रभावामुळे गुडघ्यापर्यंत उंच बूट (उपानह) घातलेले दाखवले जातात. चालुक्य परंपरेनुसार सूर्यदेव पूर्णपणे अनवाणी दाखवले आहेत.

---वस्त्र आणि वेषभूषा अंगावर जड अंगरखा व कंबरपट्टा असा 'उदीच्य वेश' (उत्तरेकडील पेहराव) असतो. दक्षिणेत  अंगावर विरळ वस्त्र, सुबक यज्ञोपवीत आणि दाक्षिणात्य अलंकार असतात.

---सहचर देवता सूर्याच्या बाजूला दंड आणि पिंगल हे द्वारपाल लेखणी व दौत घेऊन उभे असतात. दक्षिणेत येथे मुख्य भर उषा-प्रत्यूषा आणि आकाशात विहरणारे गंधर्व व विद्याधर यांच्यावर आहे.

पट्टदकल येथील विरुपाक्ष मंदिराच्या छतावरील सूर्यशिल्प हे केवळ ८ व्या शतकातील चालुक्य कलाकौशल्याचा नमुना नसून ते भारतीय संस्कृतीतील अखंड सूर्योपासनेचा एक महत्त्वाचा दुवा आहे. बृहत्संहिता व सूर्यशतकातील शास्त्रीय तत्त्वे, शिल्पकार देवपुत्राची शिल्पकला आणि रथसप्तमी-छठपूजेसारख्या लोकपरंपरा या सर्वांच्या मुळाशी निसर्ग, प्रकाश आणि ऊर्जेप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याची एकच भावना दडलेली आहे.

संदर्भसूची 

1. Michell, George. (2002). Pattadakal (Monumental Legacy Series). New Delhi: Oxford University Press.

2. Rao, T. A. Gopinatha. (1914). Elements of Hindu Iconography (Vol. I, Part II). Madras: The Law Printing House.

3. Banerjea, Jitendra Nath. (1956). The Development of Hindu Iconography. Calcutta: University of Calcutta.

4. वराहमिहिर. बृहत्संहिता (अध्याय ५८: प्रतिमालक्षण).

5. मयूरभट्ट. सूर्यशतक.

6. ब्रह्मवैवर्त पुराण व देवी भागवत पुराण (प्रकृती खंड- देवी षष्ठी व सूर्योपासना संदर्भ).

#IKS