रामराम मंडळी. इच्छा असूनही कामाच्या गडबडीत गेल्या काही दिवसात 'मिसळपाव'ची चव घेता आली नाही. म्हटलं जरा वेळ मिळाला की मिसळीच्या ३-४ प्लेटी मस्त उडवून येऊ. आत्ताशी कुठं जरा सवड मिळाली. गिऱ्हाइकांची वर्दळ बघून बरं वाटलं. आता जरा विषयाकडे वळू. सर्वप्रथम सभ्य लोकांसाठी खुलासा: ढापलेली = चोरलेली. तर विषय आहे चोरलेल्या किंवा उचललेल्या गाण्यांचा. जगात अनेक भाषांमधले संगीतकार गाणी चोरतात हे जरी खरे असले तरी तूर्तास हा विषय सगळ्यांच्या लाडक्या अशा 'हिंदी चित्रपटसंगीता'पुरता मर्यादित ठेवला आहे. (अस्मादिकांचे ज्ञान एवढ्यापुरतेच आहे). शिवाय मराठी संगीताला असे 'उसने' मागायची सवय जरा कमीच आहे (असली तरी अाम्हाला माहीत नाही). खाली दिलेल्या काही 'उचल्या' संगीतकारांवर वैयक्तिक सूड उगवायचा आमचा हेतू नाही; पण त्यांचे पितळ उघडे करणे आवश्यक आहे. मला अजून आठवतंय. मी लहान असताना मला सुभाष घईच्या 'त्रिदेव'मधलं 'ओएऽ ओएऽ' हे गाणं आवडायचं. आम्ही लहान मुलं अगदी बेंबीच्या देठापासून मनसोक्त ओरडत हे गाणं म्हणायचो (म्हणायचो कसले.. किंचाळायचो!). नंतर मोठा झाल्यावर कधीतरी ग्लोरिया एस्टेफानचं 'Rhythm is gonna get you' हे गाणं ऐकल्यावर एकदम ट्यूब पेटली.. आयला, हे गाणं डिट्टो 'त्रिदेव' मधल्या गाण्यासारखं आहे. थोडी छानबीन केल्यावर कळलं की विजू शहानं ह्या गाण्यातलं बरंचसं संगीत चक्क उचललंय. गूगलिंग करता-करता एक भारी साइट सापडली 'आय्-टू-एफ्‌-एस्' (www.itwofs.com). हे संकेतस्थळ म्हणजे भारतीय चित्रपटसंगीतात आढळणाऱ्या अशा प्रेरणांचे भलेमोठे भांडार आहे. काही प्रेरणा या सूक्ष्म पण खूबीने वापरलेल्या तर बऱ्याचशा उघडउघड चोरलेल्या. बहुतेक सगळयांना 'कर्ज' मधलं 'एक हसीना थी' हे गाणं माहीत असेल. मी आजपर्यंत समजत होतो की ह्या गाण्यातली गिटारची लोकप्रिय धून (आठवली का?) ही ओरिजिनल आहे. खरंतर ही धून वाजवायला मला खूप आवडते. पण जॉर्ज बेन्सनचं 'We as Love' ऐकल्यावर खात्रीच पटली की लक्ष्मीकांत-प्यारेलालनी ही ट्यून जशीच्या तशी ढापली आहे. 'जो जीता वही सिकंदर' म्हणजे तर जतिन-ललितच्या संगीताचा मुकुटमणी. त्यातल्या 'यहॉं के हम सिकंदर' या गाण्यातल्या अंतऱ्याची धून Pinball Wizard वरून चोरलेली आहे. 'धूम मचाले' या 'धूम' मधल्या गाण्याने तर गणपतीउत्सवापासून ते नाईटक्लबपर्यंत (निशा-मंडळ?) सगळीकडे धूम माजवली होती. संगीतकार 'प्रीतम'ने हे गाणे दोन वेगवेगळ्या गाण्यांची ठिगळे जोडून बनवले आहे ('Mario takes a walk' आणि इजिप्शियन गाणे 'Enta ma oltesh leh'). अशी शेकडो गाणी (आणि त्यांचे 'उगमस्थान' असलेली मूळ गाणी) itwofs.com वर दिलेली आहेत. मला यापूर्वीही काही ढापलेली गाणी माहीत होती. पण ही लिस्ट हनुमानाच्या शेपटीसारखी लांब असेल याची कल्पना नव्हती. या 'उचल्या' संगीतकारांना कधी असे वाटत नाही की मूळ गाण्याच्या संगीतकाराला काही श्रेय द्यावे. संगीतातल्या प्रताधिकारानुसार (copyright) मूळ गाण्याचा उल्लेख करणे अभिप्रेत आहे. पण कसले काय. जुनी हिंदी गाणी तरी ओरिजिनल असतील म्हणावं तर त्याचीही १००% खात्री नाही. मग ते एस्. डी. बर्मनचं 'एक लडकी भिगी-भागी सी'(चलती का नाम गाडी) असो किंवा ओ.पी.नय्यरचं 'ये है बॉम्बे मेरी जान' (सी.आय.डी.) असो. जुन्या गाण्यांमध्येही हा कर्करोग जाणवतो. मात्र एक गोष्ट नक्की. जुन्या काळी गाण्यांमध्ये आजच्याइतकी 'बनवा-बनवी' नव्हती. काही ठराविक गाणी सोडली तर जुन्या काळचे बरेचसे चित्रपट-संगीत हे मधुर (melodious) होते. आजकालची गाणी मधुर नसतात असे बिल्कुल नाही. पण 'चोराचोरी'चे प्रकार जास्त वाढलेत (कुणीतरी पोलिसांना जाऊन हे सांगितले पाहिजे. म्हणजे पोलिस ह्या चोरट्या संगीतकारांकडूनही हप्ते घेतील :)). ए.आर.रेहमान, शंकर-एहसान-लॉय यांच्यासारखे थोडेफार सन्माननीय अपवाद वगळले तर बाकीचे नुसते पाट्या टाकायची कामे करतात. घाण्याला जुंपलेल्या बैलांसारखे. बरोबर आहे म्हणा. गाणी चोरायला पण किती कष्ट सोसावे लागतात. सगळ्यात पहिल्यांदा, जी गाणी चोरायची ती ४-४ वेळा ऐकायला लागतात. मग त्यातली चांगली वाटणारी गाणी बाजूला काढायची. त्या धूनेच्या स्वरांचे नोटेशन काढायचे. ती गाणी गायकाला/गायिकेला झेपतील की नाही हे बघायचे (हो. नाहीतर एखादा गायक गाता-गाता आडवा व्हायचा!). गाणे चोरलेले आहे हे कुणाला कळू नये म्हणून त्यावर स्वत:च्या स्टाइलमधले थोडे संगीत थापायचे. म्हणजे थोडक्यात गाण्याची अजून वाट लावायची. या सगळ्या अथक प्रयत्नांतून ते गाणे तयार होणार. आहे की नाही हार्डवर्क! बरं... हे लोक फक्त इंग्रजी गाणीच चोरतात असे नाही. ग्रीक, इजिप्शियनपासून ते बंगाली, मल्याळी गाण्यांपर्यंत यांना काहीही 'चालते'. (जसे चायनीज लोकांना खायला काहीही चालते तसे) आनंद-मिलिंद, नदीम-श्रवण, प्रीतम् वगैरे मंडळी तर दिवसाला तीन या हिशोबाने चोरलेल्या गाण्यांची चळत रचतात. हे म्हणजे डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रीप्शनसारखे झाले - सकाळी एक गोळी, दुपारी जेवणानंतर एक आणी रात्री झोपायच्या आधी एक! पण ते तरी काय करणार बिचारे. बॉलिवूडच्या फास्ट जमान्यात त्यांना बूंदी पाडल्यासारखी गाणी 'पाडावी' लागतात. मग इतक्या कमी वेळेत क्रिएटिव्ह संगीत देणार तरी कुठून? आपल्याकडे एक म्हण आहे बघा - उचलली जीभ, लावली टाळ्याला. तशीच या महारथींसाठी एक नवी म्हण - उचललं गाणं, लावलं स्वत:च्या नावाला! ('म्हणी रिमिक्स्' या धाग्यात टाकायला काही हरकत नाही). माझी बऱ्याच दिवसापासून एक सूप्त इच्छा आहे - अन्नू मलिकचं एकतरी ओरिजिनल गाणं ऐकायला मिळावं. जरा अतिशयोक्ति होतीय मान्य आहे. कारण मलापण अन्नू मलिकची बरीच गाणी आवडतात उदा. काही चित्रपटांचे संगीत: 'विरासत', 'फिर तेरी कहानी याद आयी' (त्यात पण 'तेरे दर पर सनम' मधलं सुरवातीचं संगीत 'Theme from summer of 42' मधून ढापलं आहे). काही काही गाणी मात्र 'उचललेली' असली तरी छान वाटतात. उदा. शंतनु मोईत्राचं 'पल पल' (लगे रहो मुन्नाभाई) हे गाणं क्लिफ रिचर्डच्या 'Theme for a dream' वरून उचललं असलं तरी मला ते आवडतं. पंचमदा (आर.डी.बर्मन) या बाबतीत खूप कुशल होते. त्यांची काही गाणी इतर भाषेतील संगीतावरून 'स्फुरलेली' असली तरी ऐकायला मस्त वाटतात. उदा. फिर वही रात है ('घर'), एक मैं और एक तू ('खेल खेल में'), दिलबर मेरे ('सत्ते पे सत्ता') वगैरे. म्हणूनच जुन्या चित्रपटातली जी चोरलेली गाणी आहेत, तीसुद्धा श्रवणीय वाटतात. इथे एक महत्वाचा फरक लक्षात घेतला पाहिजे. जे ऐकायला सारखे वाटते ते सगळेच 'ढापलेले' आहे असे मुळीच नाही. एखाद्या संगीतापासून किंवा गाण्यापासून प्रेरणा घेणे आणि एखादे संगीत खुल्लम्-खुल्ला चोरणे यात फरक आहे. समजा एखाद्या चित्रकाराने साकारलेले सूर्यास्ताचे अप्रतिम चित्र पाहून दुसऱ्या चित्रकाराने स्वत:च्या शैलीत सूर्यास्ताचे छान चित्र काढले. आणि त्याच चित्राचा एखाद्याने फोटो काढून 'हे मी काढलेले चित्र' असे सगळ्यांना सांगितले. ह्या दोघांमध्ये जो फरक आहे तोच 'प्रेरणात्मक गाणे' आणि 'चोरलेले गाणे' ह्यात आहे. व्यावसायिक संगीतक्षेत्रात music loops (संगीत-आवर्तने किंवा ताल-आवर्तने) हे कायदेशीररित्या वापरता येतात. जसे आपल्या शास्त्रीय संगीतातला 'त्रिताल' हा कोणत्याही गाण्यात वापरता येतो (त्याला आपण त्रिताल 'चोरला' असे म्हणत नाही); तसेच, व्यावसायिक संगीतात टेक्नो, हिप-हॉप असे बरेच तालाचे loops उपलब्ध असतात. जर दोन गाण्यात वापरलेले हे loops सारखे वाटले तर ते चोरले आहेत असे म्हणता येत नाही. उदा. 'सपने' मधल्या 'आवारा भवरें' या गाण्यात ए.आर.रेहमानने वापरलेला ताल (beats-loop) हा 'Rhythm of of pride lands' सारखा असला तरी गाण्याची धून मात्र रेहमानची स्वत:ची आहे. त्यामुळे या दोन्ही गाण्यातला फक्त ताल सारखा आहे. पण गाण्याची (किंवा संगीताची) धून जर दुसऱ्या गाण्यासारखी असेल तर त्या संगीतकाराच्या कल्पनाशक्तीला ग्रहण लागलंय असे समजावे. नदीम-श्रवणच्या 'आशिकी' मधलं 'तू मेरी जिंदगी है' हे आख्खं गाणं (आणि गाण्याचे शब्दही) पाकिस्तानी सिंगर तसव्वूर खानूमच्या 'तू मेरी जिंदगी है' या हुबेहूब गाण्यावरून उचललं आहे. त्यामुळे 'स्फूर्ती' आणि 'चोरी' या दोन्हीतला फरक लक्षात घेऊन सृजनशील संगीतकार कोण आणि 'बाजारू' संगीतकार कोण हे ओळखणे महत्त्वाचे. असो. रात्रीबेरात्री चोरी करणाऱ्या चोरांना तुरूंगात टाकतात; पण दिवसाढवळ्या कलेचा घात करणाऱ्या काही संगीत-तस्करांचा मात्र 'फिल्मफेयर' (आणि अजून कोणतातरी) पारितोषिक देऊन गौरव करतात. अशी ही अजब 'माया'नगरी! राहूल -- चोरावर मोर...