आपल्या प्रथा आपण कशासाठी विसरायच्या?

बर्‍याच मित्र-मैत्रिणींनी मनातील भावना स्पष्टपणे व्यक्त केल्या आहेत. उखाळ्या-पाखाळ्या काढणार्‍या काही कॉमेंट्स गंमतीने घेऊ या. पण आणखी विचारप्रवर्तक प्रतिसाद जरुर यावेत. प्रथा या कुणा एका व्यक्तीने ठरवून निर्माण केलेल्या नाहीत. समाजाची जडण-घडण होत असताना आणि निसर्गातील/हवामानातील बदलांशी समायोजन साधण्यातून काही गोष्टी रुढ होत जातात. हे जगभरच्या विविध संस्कृतींमध्ये आढळून येते. आता मूळ प्रथा हेतूने शुद्ध असली तरी पुढे त्यावर अनेक पुटे चढत जातात. हे थोडेसे तांब्याच्या भांड्यासारखे आहे. शुद्ध तांब्याचे भांडे झळाळते असते, पण वापराने त्यावर डाग पडत जातात आणि ते काळे पडत जाते. आपली चूक कुठे होत असेल तर डाग दूर करण्यापेक्षा आपण पटकन भांडेच वाईट म्हणू लागलोय. निसर्गातील रंगांचा बहर साजरा करणारा समाज सौन्दर्यपूजक असतो. किंबहुना कोणत्याही समूहाला या अ‍ॅस्थेटिक सेन्सची अनिवार ओढ असते. वैराण वाळवंटी प्रदेशातून भारतावर आक्रमण करुन आलेल्या मुसलमान सम्राटांनी इथे स्थिर झाल्यावर शाही बागा का उभारल्या असतील? बाबरापासून ते औरंगजेबापर्यंत प्रत्येकाला काश्मीरच्या निसर्ग सौन्दर्याची भूल का पडली असेल? शिवाजी महाराजांपासून ते पेशव्यांपर्यंत प्रत्येक राज्यकर्त्याने शिकारीची जंगले, देवराया आणि शहरांत बागा उभारण्यास का महत्त्व दिले असेल? जपानमध्ये चेरीला बहर येतो त्यावेळी सर्वजण घराबाहेर पडतात आणि चेरी ब्लॉझम साजरा करतात. फार कशाला थंड युरोपीय देशांत स्वच्छ सूर्यप्रकाशाचा दिवस मिळाला तरी लोक फ्रेंच लीव्ह घेतात. ब्रह्मदेशात अगदी आपल्याप्रमाणेच रंगपंचमी (वेगळ्या नावाने) साजरी करतात. हे सर्व कशासाठी? निसर्गातील बदलांचे सुंदर लालित्यपूर्ण चित्रण दुर्गा भागवतांच्या 'ऋतूचक्र' मध्ये वाचताना आपल्याला मानवी प्रथा आणि निसर्गातील नात्याची ओळख पटते. असो. आपल्या मुद्द्याकडे येऊया. आपल्या प्रथेत होळी वेगळी आणि रंगपंचमी वेगळी का असेल? हा सर्व काळ वसंताच्या आगमनाचा असतो. हिवाळा संपून उन्हाळा सुरु होत असतो. हिवाळ्यात पानगळ होऊन आता झाडांवर कोवळी पालवी तरारत असते. शेतात जमा झालेले पाचट जाळल्याखेरीज भूमी पुढील सृजनाला अनुकूल होत नसते. ही पाने/काटक्या जाळून थंडीच्या उरल्यासुरल्या अंशाला निरोप दिला जातो आणि आपण ग्रीष्माचा दूत वसंताच्या स्वागताला सिद्ध होतो. होळी शांत झाल्यावर दुसर्‍या दिवशी धुलिवंदनाला तिची राख पाणी टाकून स्वच्छ करतात. भूमी शिंपण करुन स्वच्छ होते आणि त्यावर रंगांचा खेळ मांडला जातो. निसर्गही रंगांची उधळण करत असतो. सुंदर लव्हेंडर छ्टेचा जॅकारांडा, पिवळ्या धम्मक रंगाचा बहावा, शेंदरी पळस, लालभडक गुलमोहर आणि हिरव्या-पोपटी पान-पालवीने मोहरलेली आंब्यासारखी झाडे. निसर्गाच्या या उधळणीला माणसांनी दिलेला प्रतिसाद म्हणजे रंगपंचमी. प्रतिसाद फार लांबतोय. थोडक्यात सांगायचे तर केरकचरा लोटून शेणसडा टाकेपर्यंत होळी आणि मग त्यावर रेखाटलेली सुंदर रांगोळी म्हणजे रंगपंचमी. :)