कोविड१९ : व्याप्ती आणि भवितव्य

नुकतेच दीर्घकालीन मधुमेही असलेले काही परिचित दगावले. मधुमेह आणि कोविड (किंवा अन्य आजार) यांचे नाते एकमेकास अधिक खड्ड्यात घालायचे असते. ( अब > अ + ब ). मधुमेही ही कोविडग्रस्ताचे बाबतीत शरीरात अशा घटना घडतात : १. इन्सुलीनचे उत्पादन कमी होणे, २. शरीर पेशी इन्सुलीनच्या कार्यास दाद न देणे आणि ३. काही कोविडग्रस्त रुग्णालयदाखल व्यक्तींना steroidचे उपचार चालू असतात. हे औषध इन्सुलीनच्या विरोधी गटातील आहे. अशा तऱ्हेने वरील तिहेरी परिणामातून मूळचा मधुमेह अधिक बिघडतो. त्यातून कोविडची गुंतागुंत वाढून तो गंभीर होतो.

मधुमेही असलेले काही परिचित दगावले >>> "कोविडने दगावले" असे वाचावे.

डॉ संकेत मेहता अभिनंदन ! हे डॉ कोविड ने स्वतः रुग्णालयात दाखल असताना आणि स्वतः ऑक्सिजनवर असताना दुसऱ्या रुग्णासाठी धावून गेले: https://m.timesofindia.com/city/surat/doc-on-oxygen-support-risks-own-life-to-save-critical-patient/amp_articleshow/77492779.cms

आमेरीकन कोविड्लाट अजूनही चालूच असली तरी, लहानमुले करोनाला अधिक य्शस्वी तोंड देत आहेत हे पाहून आमेरीकन मंडळींनी शाळा चालू करण्याचा प्रयोग करुन पाहीला तर मुलांमधील करोनाबाधीत व हॉस्पीटलायझेशन प्रमाण सबस्टॅशिअली वाढल्याचे सांगणारे हे वृत्त

खरे आहे.

करोना संसर्गातील वास आणि चव जाणे विषयक संशोधनाचे टाईम्स ऑफ ईंडिया वृत्त दुवा - सँपल साईज फारच लहान दिसतो पण काहीच नाही पेक्षा काही बरे.

कोविडबाधित मृतांचे शवविच्छेदन आता अधिक प्रमाणात होत आहे. त्यातून स्पष्ट झालेल्या काही गोष्टी : १. फुप्फुसांना झालेली इजा लक्षणीय आहे हा विषाणू तिथल्या विशिष्ट (प्रकार- 2 ) पेशींवर हल्ला करतो. या पेशी एरवी एक मेद पदार्थ निर्माण करून फुफ्फुसे लवचिक ठेवतात. आता या कार्यात बिघाड होतो. २. वरचा श्वसनमार्ग आणि फुप्फुसातील या विषाणूची घनता सार्स १/ मर्स च्या तुलनेत खूप जास्त आहे. ३. रक्तवाहिन्यांच्या आतील पातळ आवरणाला झालेली इजाही लक्षणीय.

गवि, ते सर्व व्यक्तिगत प्रतिकारशक्तीवर अवलंबून असते. जिथे ही चांगले असते, तिथे आजाराच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातच गोष्टी बऱ्या होऊ लागतात. पण जिथे ती खालावलेली असते, तिथे हे बदल अजून पुढे जात राहतात.

गेल्या काही दिवसात असंख्य ढकलपत्रातून कोविड-विरोधी अशास्त्रीय औषधांचा प्रचार/ चुकीची माहिती देणे चालू आहे. माझ्या परिचयातील अनेकांनी मला त्याबाबत विचारणा केली. अशा ढकलपत्रांमधून उल्लेखिलेली सर्व रसायने अथवा औषधे कोविडचा प्रतिबंध अथवा उपचार यादृष्टीने अशास्त्रीय आहेत. संबंधित रसायने वापरून रुग्णांवर शास्त्रशुद्ध प्रयोग झालेले नसून त्यासंबंधी कुठलाही अधिकृत पुरावा सध्या उपलब्ध नाही. अशा रसायनांची यादी : १. चांदीयुक्त गोळ्या वा द्रव २. कण्हेरीचा अर्क ३. थायामोसिन, मेथिलीन ब्लू ४. चिंता कमी करणारी औषधे ५. नवजात बालकाच्या नाळेतील मूळ पेशींपासून तयार केलेले उत्पादन. सर्वांना विनंती की अशा प्रकारची ढकलपत्रे तुम्हाला आल्यास तातडीने डिलीट करून टाका. कृपया पुढे पाठवू नका.

या इंडीयन एक्सप्रेस वृत्तात दिलेल्या कोविड-१९ बाधीत महाराष्ट्रीय डॉक्टरांचा सरासरी मृत्यूदर आय एम ए च्या आकडेवारी नुसार तब्बल 9.5 टक्के म्हणजे सर्वसाधारण मृत्युदरापेक्षा जवळपास तिपटीने अधिक दिसतो आहे. डॉक्टरांना लागण होण्याचे प्रमाण अधिक असणे समजण्यासारखे आहे पण सर्वसामान्यांपेक्षा माहिती आणि सुविधा सक्षमता डॉक्टरांची अधिक असताना मृत्यूदर एवढा अधिक येण्यामागे काय कारण असावे?

डॉक्टरांचा सरासरी मृत्यूदर

प्रश्न चांगला आहे पण उत्तर गुंतागुंतीचे आहे. त्यासाठी निव्वळ मृत्युदर ही माहिती त्रोटक राहिल. मृत्यू झालेल्या डॉक्टरांचे सखोल विश्लेषण करावे लागेल. त्यात खालील मुद्दे पहावे लागतील : • वयोगट व लिंग • मधुमेह, उच्च रक्तदाब हे आजार होते का ? • धूम्रपान • कोविडने रुग्णालयात दाखल झाल्यानंतर अन्य जिवाणूंचे संसर्ग झाले होते का, इत्यादी. अशा विश्लेषणात बरेच किचकट संख्याशास्त्रीय निकषही लावावे लागतात. त्यानंतर चित्र स्पष्ट होते

पुन्हा एकदा हा मुद्दा - विदाचे सखोल विश्लेषण उपलब्ध झाले पाहिजे. संख्याशास्त्रात confounders अशी एक संकल्पना असते. बरेचदा ती लावल्यानंतर दोन गोष्टींचा संबंध खरा नसल्याचेही उघडकीस येते. यावरील अधिक चर्चा शास्त्रीय व्यासपीठावरच होऊ शकते. इथे नाही. आता अन्य काही मुद्दे : १. सध्या रुग्णतपासणी करणाऱ्या डॉक्टर्सना सामान्यांच्या तुलनेत विषाणूचा डोस हा सतत आणि खूप मोठ्या प्रमाणात सोसावा लागत आहे. २. सामान्यांपेक्षा डॉक्टर्स हे प्रचंड तणावाखाली आहेत. ३. अशावेळेस शरीरात तणावकालीन हार्मोन्सची पातळी वाढते ही हार्मोन्स इन्सुलिन विरोधी असतात. ४. समजा, अशा डॉक्टरांना मधुमेह असेल तर मग १ व ३ चा एकत्रित दुष्परिणाम खूपच जास्त होतो. ५. रुग्णालयात दाखल झाल्यावर अन्य काही संसर्ग झाल्यास त्यावरील औषधांना डॉक्टर मंडळी बऱ्याच वेळा जास्त रेझिस्टंट असू शकतात. ...... Doctors are the worst patients असे गमतीने म्हटले जाते, परंतु त्या विनोदामागे एक गंभीर वास्तव सुद्धा दडलेले आहे !

अनलॉककाळात प्रवास आणि खानपानावरील बंधने शिथील होताना दोन वेगवेगळ्या बातम्यांकडे लक्ष गेले एक हरियाणातील मुख्य रस्त्यांवरील धाब्यातून कोविड-१९चा मोठास संसर्ग पसरत असल्याचे लक्षात आले , दुसरी बातमी पुणे जिल्ह्यातील महामार्ग काठच्या ग्रामीण भागात संसर्ग इतर ग्रामीण भागापेक्षा अधिक असल्याची बातमी वाचली. तात्पर्य येते वर्षभर शक्यतोवर बाहेर खाण्याचा मोह टाळून प्रवास करताना शिदोरी घरून घेऊनच निघावे हे श्रेयस्कर असावे.. आणि चहा घरी प्यावा. किमान गर्दी असलेल्या ठिकाणी चहा वडापाव आणि धाब्यांचा मोह टाळावा.

विषाणूविरोधी प्रतिकारशक्ती कशी काम करते हे दाखवण्यासाठी एक सोपी स्वरचित आकृती खाली देत आहे. त्यातून T आणि B पेशी, अँटीबॉडीज इत्यादींचे काम स्पष्ट होईल.

मुंबईतून डॉक्टरांनाच पुर्नसंसर्गाची बातमी येताना दिसते आहे. तुरळक पुर्नसंसर्गाच्या शक्यतांच्या बातम्या सर्वसाधारण लोकांबद्दल जगभरातून येताना येताना दिसल्या तरी डॉक्टरांनाच पुर्नसंसर्गाची बातमी मुंबईतून वाचण्यात येत आहे उर्वरीत जगातील बातमी वाचण्यात अद्यापतरी आले नाही. एकदा संसर्ग होऊन गेला पुन्हा होणार नाही असे गृहीत धरून भारतीय डॉक्टरच बेसावध रहात नाहीएत ना ? पुर्नसंसर्गाचा अभ्यास हा तज्ञ आणि संशोधकांसाठीही क्लिष्ट प्रकार असावा असे दिसते आहे. पुर्नसंसर्गाचा अभ्यास शास्त्रीयपणे व्हावा म्हणून आधीच्या संसर्गचाचणीचे सँपल जपून ठेवणे मग नंतर पुन्हा संसर्ग आढळल्यास आधीच्या आणि नंतरच्या दोन्ही सँपलचे जेनेटीक सिक्वेन्सिंग करणे आणि नंतरच्या संसर्गातील वीषाणू क्रियाशील आहे की अक्रियाशील आहे; आधीचाच आहे की म्युटेट झालेली आवृत्ती आहे हे तपासणे. (सध्या साशंकीत पुर्नसंसर्गा सँपलचे जेनेटीक टेस्टींग होत नाही त्या सुविधा वाढवाव्या लागतील असे दिसते) आणि मग प्रतिकारशक्ती किती प्रभावी ठरते आहे, पुर्नसंसर्ग झालेली व्यक्ती इतरांना संसर्ग प्रसारण किती करेल, लसीकरणावरील प्रभाव काय असतील पुर्नसंसर्ग ह्याचा अभ्यास करणे एकुण प्रकरण क्लिष्ट आहे आणि एकदा संसर्ग होऊन गेलेल्यांनी सावधानता पुढेही बाळगावी असे चित्र तुर्तास दिसते आहे. काही अलिकडील बातम्यांचे दुवे https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/maharashtra-mumbai-pune-thane-coronavirus-live-news-updates-covid-19-cases-deaths-unlock-guidelines-6582475/ https://theprint.in/opinion/theres-very-good-news-about-coronavirus-immunity-reinfection-iceland-study-says/495203/ https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/can-you-get-the-coronavirus-twice-scientists-says-a-reinfection-may-be-possible/articleshow/77909450.cms https://www.firstpost.com/world/us-sees-first-suspected-case-of-coronavirus-reinfection-in-nevadas-reno-25-year-old-much-sicker-than-last-time-officials-say-8767241.html https://indianexpress.com/article/explained/why-first-reinfection-cases-do-not-change-much-in-approach-to-covid-6576628/ https://www.nature.com/articles/d41586-020-02506-y https://theswaddle.com/covid19-reinfection-myth-or-not-well-its-complicated/

व्यक्तिगत संपर्कातून काही जणांनी एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारलेला आहे. तो म्हणजे, सध्याच्या आजारात घडलेल्या काही आश्चर्यकारक घटनांबद्दल. उदाहरणार्थ, एखादे १०३ वर्षाचे गृहस्थ सुद्धा या आजारातून खडखडीत बरे झाले आणि दुसऱ्या टोकाला 35 ते 40 वयोगटातील काहीजण चक्क मृत्युमुखी पण पडले. तर हे असे का ? या संदर्भात “संसर्गजन्य आजारांची सहनशीलता” (tolerance) या संकल्पनेवर गेली पंधरा वर्षे संशोधन चालू आहे. बरेचसे प्रयोग प्राण्यांवर झालेले आहेत आणि मानवी प्रयोगही आता टप्प्याटप्प्याने होत आहेत. समजा, दोन समान वय आणि लिंग असलेल्या व्यक्तींची तुलना आपण करतो आहोत. त्या कोणालाही अन्य कुठला दीर्घ आजार नाही. आता दोघांना एकच जंतुसंसर्ग होतो. त्याचे शरीरातील परिणाम मात्र असे असतात : १. एकाचा आजार अगदी सौम्य किंवा लक्षणविरहीत देखील राहू शकतो, तर २. दुसऱ्याचा आजार अति गंभीर होतो. वरील १ मध्ये शरीरात जंतुविरोधी दाह प्रक्रिया अगदी गरजेइतकीच मोजून-मापून होते. त्याने जंतूंचा नाश तर होतोच आणि शरीरातील बाकीच्या पेशींना इजाही पोहोचत नाही. परंतु २ मध्ये मात्र हीच प्रक्रिया अनियंत्रित किंवा विचित्र प्रकारची (erratic) होते. त्यातून जे ‘वादळ’ उद्भवते. त्यातून शरीरातील अन्य पेशी आणि पर्यायाने अवयवांना देखील इजा पोहोचते. ही प्रक्रिया शरीरातील कशामुळे नियंत्रित केली जाते, त्याचाच हा अभ्यास आहे. कोविडच्या निमित्ताने भविष्यात हे संशोधन अधिक गती घेईल अशी आशा आहे.

Covid-19: Masks can slow spread & help build immunity, says journal टाईम्स ऑफ ईंडिया वृत्त दुवा

सहमत. मास्क ही गरिबांची लस असेही म्हटले जाते !

सध्या या आजाराच्या निदानासाठी जो नाकातील स्वाब घेतात ती प्रक्रिया रुग्णांसाठी काहीशी त्रासदायक ठरते. मध्यंतरी काही कार्यालयात तेथील संपूर्ण कर्मचारी वर्गाचे स्वाब घेतले गेले. त्यातील काहींनी त्या प्रक्रियेनंतर दिवसभर डोके दुखत होते अशी तक्रार केली. आता यावर तोडगा म्हणून रुग्णाच्या लाळेची तपासणी हा एक पर्याय पुढे आलेला आहे. नाकाच्या तुलनेत लाळेची तपासणी ही कमी संवेदनक्षम आहे. सध्या त्याचे काही चाचणी संच परदेशात वापरात आलेले आहेत. यातून आभासी नकारात्मक निष्कर्ष काहीसे अधिक येऊ शकतात हेही खरे. तूर्त चाळणी चाचणी म्हणून ती ठीक आहे. यासंदर्भात इस्राईलमध्ये अजून एक संशोधन चालू आहे. त्यात रुग्णांनी फक्त एक गुळणी डिशमध्ये गोळा करायची आहे. आणि मग spectral तंत्रज्ञान वापरून केवळ एक सेकंदात रोगनिदान करता येईल अशी चाचणी विकसित होत आहे.

मागील भागात हा प्रश्न (प्र. क्र. १४) आलेला आहे. त्यावर आता अधिक संशोधन झाल्याने त्याचे विस्तारित उत्तर इथे देतो. प्र. हा आजार उच्चरक्तदाबाच्या रुग्णांना जेवढा वाईट आहे तेवढा दम्याच्या लोकांना नाही, असे वाचले. हे खरं आहे का ? होय त्यात काही तथ्य आहे. या आजाराचा विषाणू पेशीत शिरताना एका विशिष्ट एंझाइमला ( ACE२) चिकटतो आणि मग पुढील प्रक्रिया होतात. त्यातून आजार उद्भवतो. रक्तदाबाच्या आणि हृदयविकाराच्या रुग्णांमध्ये या एंझाइमचे प्रमाण जास्त असते. याउलट ते प्रमाण दम्याच्या बऱ्याच रुग्णांमध्ये कमी असते. अधिक संशोधनातून खालील भर पडली आहे : दम्याचे रुग्णांना अजून एक फायदा होतो. हे रुग्ण तोंडावाटे steroids चा फवारा घेत असतात. या औषधामुळे श्वसनमार्गात ACE२ एन्झाइमचे प्रमाण कमी होते. त्यामुळे अशा लोकांना कोविड झाल्यास तो बऱ्यापैकी नियंत्रणात राहतो. मात्र धूम्रपानी व्यक्तींत वरील एन्झाइमचे प्रमाण वाढलेले असते. त्यामुळे त्यांचा कोविड अधिक वाईट होऊ शकतो. तसेच अशा व्यक्तींनी धूम्रपान सोडल्याचेही सुपरिणाम दिसले आहेत.

प्रचुर मद्यपान करणारे आणि मधुमेही यांची कोविडशी लढण्याची क्षमता कमी असते का ? काही संशोधन झालयं का यावर ?

मधुमेही कोविडग्रस्ताचे बाबतीत शरीरात अशा घटना घडतात : १. इन्सुलीनचे उत्पादन कमी होणे, २. शरीर पेशी इन्सुलीनच्या कार्यास दाद न देणे आणि ३. काही कोविडग्रस्त रुग्णालयदाखल व्यक्तींना steroidचे उपचार चालू असतात. हे औषध इन्सुलीनच्या विरोधी गटातील आहे. अशा तऱ्हेने वरील तिहेरी परिणामातून मूळचा मधुमेह अधिक बिघडतो. त्यातून कोविडची गुंतागुंत वाढून तो गंभीर होतो .......................... मद्यपान करणारे >>> त्यांच्यात यकृत (आणि परिणामी अन्य अवयव) किती बिघडले आहे ते पहावे लागेल. सर्वांना लागू असे एक विधान नाही.

लस आणि त्याच्या चाचणीची गुंतागुंत मोठीच असणार नक्की पण सामान्य रुग्णांना लस कधी आणि कितपत effective यावर थोडे लिहाल का?

कोविड विरोधात सध्या ज्या ३ प्रकारच्या लसींचे प्रयोग चालू आहेत त्यांचा तुलनात्मक तक्ता :

गेल्या चार दिवसांत Ab8 या नव्या संशोधन- उपचाराबद्दलचे ढकलपत्र बरेच फिरलेले दिसते. म्हणून त्याबद्दलची सद्यस्थिती : १. ही सूक्ष्म आकाराची अँटीबॉडी आहे. २. ती मानवी रक्तातूनच वेगळी काढून विकसित केली आहे. ३. ती सार्स-२ ला मारक आहे. ४. तूर्त तिचे उंदीर व अन्य प्राण्यांवरच प्रयोग झालेले आहेत. त्याचे निष्कर्ष आशादायक आहेत. ५. ती औषध रुपाने शरीरात गेल्यावर मानवी पेशींना इजा करणार नाही. त्यामुळे तिचे दुष्परिणाम कमीत कमी होतील. ६. तिच्या सूक्ष्म आकारामुळे हे औषध नाकाद्वारेही देता येऊ शकेल. ७. तिचा रोगप्रतिबंधक म्हणूनही उपयोग होऊ शकेल.

कुमार१ आपले लेख वाचतो आहे. चायनीज व्हायरोलॉजिस्ट Dr. Li-Meng Yan यांनी कोव्हिड -१९ लॅब मध्ये बनवल्याचा दावा केला आहे, यावरचा एक लेख पाहण्यात आला आहे. Unusual Features of the SARS-CoV-2 Genome Suggesting Sophisticated Laboratory Modification Rather Than Natural Evolution and Delineation of Its Probable Synthetic Route आपल्याला जमल्यास वरील लेखातील आपणास महत्वाचा वाटणारा भाग इथे समजवल्यास आभारी असेन.

मदनबाण.....

आजची स्वाक्षरी :- बन जा तू मेरी रानी तेनु महल दवा दूंगा बन मेरी महबूबा मैं तेनु ताज पवा दूंगा... :- तुम्हारी सुलू

मबा, धन्यवाद. संबंधित अहवाल तब्बल 26 पानी आहे. त्यात सूक्ष्मजीवशास्त्र आणि जनुकशास्त्र यातील बरेच किचकट भाग देखील आहेत. मला जमेल तसे मी सवडीने त्यातल्या निवडक भागावर नजर टाकेन. तूर्त एक सांगतो. या विषयावर सहा महिन्यांहून अधिक काळ प्रचंड काथ्याकुट झालेला आहे. तो नैसर्गिकच आहे असे म्हणणारेही काही संशोधन मागे वाचण्यात आले होते. प्रस्तुत संशोधन हेही अपुरेच आहे. तेव्हा हा वाद लवकर मिटेल असे मला काही वाटत नाही. मला मनापासून असे वाटते, की विषाणूचा उगम कसाही असला तरी उपचारांमध्ये असा काय फरक पडणार आहे ? सामान्य माणसाच्या दृष्टीने उपचार आणि प्रतिबंध हेच तरसर्वात महत्त्वाचे आहेत. ‘संशोधन हे निव्वळ संशोधनासाठीच की थेट जनहितार्थ’ असा विचार मनात येतो. अर्थात मी संशोधक नसल्याने ते स्वाभाविक आहे. तरी पण बघतो एक नजर टाकून. मलाही त्यांचा हेतू समजू शकेल. अर्थात वेळ लागेल.

डी डा, धन्यवाद. मबा , प्रथम लवकर बरे होण्यासाठी शुभेच्छा. गरजेनुसार डॉ चा सल्ला अवश्य घ्या. धीर धरून सकारात्मकतेने याला सामोरे जायचे.

@ मबा संदर्भ त्याचा सारांश : सध्याची महासाथ घडवणारा सार्स-२ हा नक्की कसा उगम पावला याबाबत सध्या दोन थिअरीज आहेत - नैसर्गिक आणि कृत्रिम( प्रयोगशाळेत घडवलेला). १. नैसर्गिक थिअरीनुसार वटवाघूळातील करोना विषाणू आणि माणसातील सार्स-२ यांच्यात 96% जनुकीय साम्य आहे. मूळ वटवाघूळात असलेला हा विषाणू पुढे खवलेमांजरात गेला आणि तिथे त्याची उत्क्रांती झाली. त्यामुळे त्याला माणसात प्रवेश करणे सोपे झाले. बरेच वैज्ञानिक या थिअरीचे समर्थक आहेत. २. आता या थिअरीला प्रस्तुत अहवालातून आव्हान दिले गेले आहे. ३. कृत्रिमची थिअरी मांडणाऱ्या वैज्ञानिकांच्या मते त्यांच्याकडे याचे काही पुरावे आहेत. त्यांच्या थिअरीतील काही मुद्दे असे: a. वटवाघुळातील विषाणू हा पायाभूत म्हणून वापरला गेला. पुढे त्याच्यावर प्रयोगशाळेत बदल केले गेले. त्यामुळे त्याच्या टोकदार प्रथिनाचे गुणधर्म बदलले. b. म्हणून हा विषाणू मानवी शरीरातील एका विशिष्ट एंझाइम शी (ACE 2) संयोग करू शकला. त्यातूनच मानवी आजार घडला. c. एवढेच नाही तर हा आजार प्रचंड संसर्गजन्य, सुरुवातीस कमालीचा लक्षणविरहित आणि पुढे खूप घातक क्षमतेचा झाला. त्यामुळेच सध्याचा हाहाकार घडला. ४. या वैज्ञानिकांनी या अहवालात नैसर्गिक विषाणूवर प्रयोगशाळेत कसे बदल करता येतात याचे साद्यंत वर्णन केलेले आहे. आता यावर नैसर्गिक थिअरीचे समर्थक काय स्पष्टीकरण देतात हे पाहणे औत्सुक्याचे ठरेल. एकूणच, एकमत होणारा हा विषय नाही. विषयाच्या दोन्ही बाजूंना खंदे समर्थक आहेत.

आमच्या सोसायटीतील एक केस .. दुपारी दीडच्या सुमारास पती घरून डबा घेऊन गेला ( रुग्णालय खाजगी ). ट्रीटमेंटला वीस दिवस झालेले . पत्नीने थोडेसे जेवण केले. पती घरी आला तो फोन " त्या सिरीयस झाल्या आहेत. पती तिथे पोचताच खुलासा त्या आता या जगात नाहीत. फक्त १ तासाचा खेळ ! ( सायटोकाईन स्टॉर्म ......?)

चौरा, यात बऱ्याच शक्यता असतात. रुग्ण समोर नसताना इथून नक्की काय ते सांगता येणार नाही. तसेच अन्य कुठला दीर्घ आजार आहे का हे पाहणे फारच महत्त्वाचे आहे. दोन प्रकारच्या केसेस पाहण्यात आल्या : १. मधुमेही + कोविड झाला. तो बरा झाला पण पुढे हृदयविकाराचा झटका आला व मृत्यू . २. दाह प्रक्रियेतील चढउतार >> अचानक श्वसनअवरोध >> गंभीर होणे, हेही शक्य आहे.