शुभेच्छा. आजच्याच लोकसत्ता वृत्तपत्राच्या लोकरंग पुरवणीत 'असला कुणी नास्तिक तर बिघडलं कुठं ? लेख आहे. वाचकांनी आनंद घ्यावा. -दिलीप बिरुटे

प्रसन्न जोशी, असीम सरोदे, विश्वंभर चौधरी ही नावे पाहूनच ह्या परिषदेचा अजेंडा काय असेल ह्याची पुरेशी कल्पना येते.

फक्त मतं उराशी बाळगून चालत नाही. आस्तिकांच्या मोठ्या सैन्याला एकट्याने भिडायचं असतं. या परिषदेच्या वक्त्यांनी त्यांच्या जीवनातील स्वतःवरचे प्रसंग सांगावेत. फक्त मतं नकोत. यावर चर्चा पुण्यातल्या चौका चौकांत होत असतील. सात फुलांवर होतात का माहिती नाही.

राष्ट्रीय नास्तिक परिषद ह्याचे उर्दू मध्ये भाषांतर करुन त्याची प्रसिध्दी केले तर काय होईल?

धाग्यावरील प्रतिसाद वाचल्यावर 'नास्तिक परिषद' योग्य मार्गावर चालली आहे, असे वाटले. परिषदेला अजुन फार काम करावे लागेल असे दिसते. आधुनिक विचार, विज्ञाननिष्ठा, बाळगणे आणि तो विचार नव्या पिढीला देणे किती आवश्यक आहे, हे लक्षात येते. बाकी, २०१४ नंतर तर 'ही' बजबजपूरी फार वाढलेली दिसते, असे माझे व्यक्तिगत निरीक्षण आहे. -दिलीप बिरुटे

विरोधक परिषदेत जाऊन विरोध करणार की. इथेच पाट्या टाकण्यात धन्यता मानणार हे लौकरच कळेल

भिन्न / विरोधी मतांच्या आदरासहित माझं निरीक्षणाधारित मत - १. भारतीय धर्म (सनातनी हिंदू, शीख, बौद्ध, जैन, लिंगायत इ) धारण करणारे आस्तिक हे त्यांचं आस्तिक्य इतरांवर लादण्याचा प्रयत्न करत नाहीत. ते त्यांच्या आस्तिक्यचे नास्तिकांपुढे प्रदर्शन करत नाहीत. नास्तिकांना ते आस्तिक बनवण्याचा प्रयत्न करत नाहीत. नास्तिकांना आंधळे, गतानुगतिक, अंधश्रद्ध, बुजगावणे, डोळ्यांवर झापड लावलेले, बजबजपुरीवासी अशी किंवा अश्या प्रकारची इतर नकारार्थी विशेषणे लावत नाहीत. त्यांना "सुधारण्याचा" प्रयत्न करत नाहीत. सदर आस्तिकांचे आस्तिक्य हे व्यक्तिगत असते. त्यांच्या चर्चांमध्ये त्यांचे पूज्य स्थान हा विषय असतो. आणि तो कुणावर लादण्याचा प्रयत्न होत नाही. खरंतर, त्यांच्यालेखी नास्तिक्य हे, नास्तिकांवर चर्चा करावी, इतके दखलपात्र नसते. भिन्न / विरोधी मतांच्या आदरासहित सदर आस्तिक्य हे अंगिकारलेले असते. आस्तिक परिषद असे काही कुणी कुठे ऐकलेले / पाहिलेले आहे का? --- २. भारतीय नास्तिक्य हे आस्तिक्याच्या आधारावर अस्तित्वात असते. त्यांच्या चर्चांमध्ये इतरांचे आस्तिक्य हाच विषय असतो. आणि स्वतःचे नास्तिक्य इतरांवर लादण्याचा प्रयत्न होत असतो. आस्तिकांची मानहानी करणे, त्यांना न्यूनगंड देणे, त्यांच्या श्रद्धास्थानांची अवमानकारक हेटाळणी करणे हीच त्यांची साध्य आणि साधने असतात. --- मागच्या आठ-नऊ वर्षांत वरील क्र २ च्या परिस्थिती काही सकारात्मक फरक पडेल असे वाटले होते. भारतीय धर्मीय आस्तिकांना सन्मानाने शिल्लक राहता येईल अशी परिस्थिती निर्माण होईल असे वाटले होते. पण तसे काही झालेले अजून तरी आढळून आलेले नाही.

नास्तिकांना ते आस्तिक बनवण्याचा प्रयत्न करत नाहीत. कार्यकारणभाव समजावून देऊ शकत नसल्याने ते असल्या फंदात पडत नाही, सरळ मॉर्निंग वॉकला विषय संपवून टाकतात. घरात एक व्यक्ती जरी आस्तिक असेल तर श्रावणात घरातील इतर नास्तिक व्यक्तींना घरात मांसाहार करू देत नाही.

या सभेत कोण काय बोलले? किती सदस्य जमले होते? पुढील काळात अस्तिकांना कसे नास्तिक करायला हवे? नास्तिकांचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी उपाय योजना काय करावी? लेख, मासिके, चर्चा, पुरस्कार परती, या शिवाय इतर जालिम उपाय करायला सामाजिक माध्यमातून भोळसट, मती भ्रम होऊ शकणारे शोधून त्यांना आपल्या बाजूला वळवाचे प्रयत्न कसे करता येतील? यावर चर्चा सत्रे करायला पैशाची तजवीज कशी करायची? नव्या विदेशी एनजीओ कडून अर्थिक मदतीवर बंदी घालण्यात आली तर त्याला कोर्टातून कसा लढा द्यायला हवा? वगैरे विचार मांडले होते का? ते समजून घ्यायला आवडेल.

हे बरय राव, म्हणजे धागारुपी काडी घालुन इथे झुंजी तुम्हि लावायच्या अन वरतुन झुंजणार्या कोंबड्यांनाच विचारायचे त्या परीषदे बद्द्लचे अपडेट्स. इधर ऐसाईच कोइ होने का बाबा आदम के जमाने में अबी नाम नयी याद आरे ला हय लेकिन वो बी ऐसाइच काडी वाला धागा डाल के भाग जात था. काय ते जुने मिपा काय त्या जुन्या आठवणि

मनुवादी आणि भाजप विरोधी परिषद हे नाव दिले असते तरी चालले असते. चुकीचे नाव देऊन खर्‍या नास्तिकांचा अपमान करणे उचित नाही. (अर्थात चार्वाक आणि माल्या यांच्या मार्गावर चालणारे)

https://brightssociety.org/

झाकीर नाईकच्या एका युटुब विडिओ मध्ये एका नास्तिकाने झाकीर नायकाला नेहेमीसारखे काहीतरी बाळबोध प्रशन विचारला होता. झा.ना ने त्याला विचारले कि तू कुठल्या धर्माचा वगैरे आहे. प्रश्नकर्त्याने ऐटीत उत्तर दिले कि मी नास्तिक आहे. पुढे झा.ना ने चतुर उत्तर दिले. म्हणजे तुम्ही अर्धे मुस्लीम अगोदरच आहात आता पूर्ण मुस्लीम व्हा. कसे? मुस्लीम प्रार्थनेच्या पूर्वार्धानुसार.. जगात कुठलाही देव नाही... हा भाग तुम्हाला लागु होतो उत्तरार्धानुसार... त्या एका अल्लाशिवाय... हा भाग आत्मसात केला कि झालाकी मुस्लीम. ह्या परिषदे मागचा अजेंडा सुध्दा असाच काहीसा वाटतो. ह्या परिषदेचे हिंदुधर्माव्यतिरिक्त असे किती सदस्य असावेत. कारण विठ्ठलाला काळतोंड्या म्हणणार्याला सुध्दा हिंदु समाजाने वाळीत टाकल्याचे ऐकिवात नाही. जग्गी वासुदेवांच्या म्हणण्यानुसार एका हिंदु घरात वेगवेगळ्या देवांना पूजणारे व नास्तिक असणारे सदस्य असतात व ते नेहेमीसारखेच राहतात.

स्वामी गटाने काढला आहे. पण अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीने त्यास आव्हान दिलंय. ***** (मोठ्यांचं प्रथम सोडवा. मुलांचं नंतर पाहू.)

बुद्धिजीवी लोकांत अस्तिक - नास्तिक शब्द योजना करून आपले अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी हा वार्षिक कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला असावा. नास्तिक शब्द आजकाल एक्स मुस्लिम चळवळीत फार वापरला जातो. मोमिन लोक सचवाला, समीर, ॲडम, मुन्नाभाईच्या युट्यूबवरील तासंतास चालणाऱ्या झकाझकीत धार्मिकतेचा पगडा किती पक्का आहे हे इतर हजारो ऐकणार्‍यांना सुनावतात. आमच्या समाजात हे निधर्मी म्हणवणारे एक्स मुस्लिम धर्म आतून पोखरून नष्ट करू पहात आहेत...ही विदाकर सत्यता त्यांना भेडसावत आहे.

बुद्धिजीवी लोकांत अस्तिक - नास्तिक शब्द योजना करून आपले अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी हा वार्षिक कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला असावा. नास्तिक शब्द आजकाल एक्स मुस्लिम चळवळीत फार वापरला जातो. मोमिन लोक सचवाला, समीर, ॲडम, मुन्नाभाईच्या युट्यूबवरील तासंतास चालणाऱ्या झकाझकीत धार्मिकतेचा पगडा किती पक्का आहे हे इतर हजारो ऐकणार्‍यांना सुनावतात. आमच्या समाजात हे निधर्मी म्हणवणारे एक्स मुस्लिम धर्म आतून पोखरून नष्ट करू पहात आहेत...ही विदाकर सत्यता त्यांना भेडसावत आहे.

म्हणजेच आस्तिक वाद. यांतून तीन संकल्पना निर्माण होतात. १) आस्तिकवाद २) आस्तिकवादास विरोध ३) "देव आहे!"? "बरं मग?" नास्तिकवादी लोक क्रमांक (२) किंवा (३) असू शकतात. ** मेंदूचा एवढा गैरवाजवी तल्लखपणा नसलेले प्राणी यातून मुक्त आहेत.

नास्तिक परिषदेविषयीची चर्चा करुन वाचून उत्सुकता आणि ओढ वाढत चालली आहे.

मन वढाळ वढाळ त्याचा थांग लागेना....

माझ्या मते नास्तिक वा आस्तिक असणे, किंवा यापैकी काहीही नसणे ही एक नितांत वैयक्तिक बाब आहे. आपल्या मताविरुद्ध वागणार्‍या लोकांची निंदा करणे वा त्यांना आपल्या कळपात ओढण्याचा प्रयत्न करणे, त्यासाठी परिषदा वा धार्मिक कार्यक्रम वगैरे आयोजित करणे हा एक आक्रामकपणा/धंदेवाईकपणा/दुकानदारी म्हटली पाहिजे. एका अर्थी जबरदस्ती धर्मांतरण करणे आणि असल्या परिषदा वगैरेत फारसा फरक नसावा. मी स्वतः (आणि आम्ही सर्व भावंडेच काय, पण १८९६ साली जन्मलेले आमचे वडील आणि त्यांचे वडील सुद्धा) 'नास्तिक' (खरेतर या सर्व प्रकाराबद्दल एकूणातच उदासीन) असून देवपूजा, धार्मिक वा अशा परिषदा वगैरे कोणत्याही प्रकारच्या कार्यक्रमात उत्सुक नव्हतो, तसेच माझी बायको बरीच वर्षे श्रद्धाळू असूनही मला त्यात कधी वावगे वाटलेले नाही. तिला सोबत म्हणून मंदिरात मी जायचो, पण स्वतः आत न जाता बाहेर गाडीत बसून रहायचो. आताशा तिला पण ते निरर्थक वाटू लागलेले आहे. ... अर्थात अध्यात्मिक साधना, योग, ज्योतिषविद्या वगैरे अगदी वेगळ्या गोष्टी असून कोणत्याही धार्मिक श्रद्धेचा त्यांचेशी काही संबंध नाही. या आणि अशा काही गोष्टींमधेच काय, पण गीता, बायबल, कुराण, वेद-पुराणे वगैरेंमधे तथाकथित 'नास्तिक' व्यक्तींची रूचि आणि अभ्यास असू शकतो.

धंदेवाईकपणा, दुकानदारी म्हणजे आपल्या 'माला' चा प्रचार-प्रसार. त्यात पैशांची देवाणघेवाण वा मिळकत असलीच पाहिजे असे नाही. "कंपनी प्रचार के लिये ये २०० रुपये की चीज आप को फ्री मे दी जा रही है" ही जशी दुकानदारीच असते तसे काहीसे. 'धर्मांतरण' म्हणजे 'आपला' कंपू वाढवून मोठा करणे. त्या अर्थी 'विशाल भागवती जागरण' किंवा 'राष्ट्रीय नास्तिक परिषद' हे सारखेच, असा आशय आहे.

आत्ताशी कुठे 'काथ्याकूट' मुख्य वळणावर उभा राहून गालातल्या गालात हसत आहे, असे वाटले. मस्त हं !

अगदी खरे. एकदाची नाडी सुटली की हायसे वाटते.

मी नास्तिक आहे , मात्र मी काही या परिषदेला उपस्थित नव्हतो. पण परिषदेबद्दल थोडं नंतर आधी इथल्या काही रंजक प्रतिक्रियांची मला दखल घ्याविशी वाटते १) या परिषदेच्या निमित्ताने "असला कुणी नास्तिक तर बिघडलं कुठं" हा लेख लोकसत्तामध्ये प्रकाशित झाला , ज्याचा दुवा पहिल्या प्रतिक्रियेत डॉ बिरुटे सरांनी दिला आहे. मग या लेखातील मुद्द्यांवर प्रतिक्रिया आल्यात जसे "नास्तिक बिचारे मवाळ आणि पापभीरू असतात. त्यांनी कुणाला पाव देऊन, शाळा-दवाखान्याच्या व्यूहात भुलवून बाटवलेले नाही. " या वाक्यावर आलेली ही प्रतिक्रिया :”हास्यास्पद दावा. चीन, कोरिया, बल्गेरिया, रूमेनिया अश्या साम्यवादी देशातील नास्तिक सत्ताधाऱ्यांनी किती कोटी माणसे मारली याची मोजदादच नाही” माझा प्रतिसादः पण सदर लेखात एक वाक्य आहे "पोलपॉट, स्टॅलिन वगैरे नास्तिकांनी अत्याचार केले, पण त्यामागे नास्तिकत्वाचा प्रचार हे कारण नव्हते" , या वाक्याकडे दुर्लक्ष केलेले दिसते. २) लेखातील वाक्य : अर्थातच अज्ञानाची शक्यता मान्य असणारी विनम्र आहे हे उघड आहे. मग सृष्टीच्या रीतीपासून ते समाजाच्या नीतीपर्यंत अंतिम सत्य गवसल्याचा दावा करणारे उर्मट? का हा दावा धाडसाचा आहे असं म्हणणारे? धाग्यावरील प्रतिसाद : कोणते आस्तिक मला सर्व समजले आहे असा दावा करतात? माझा प्रतिसादः होय. अस्तिक असा दावा करतात , म्हणूनच "ईश्वराने विश्वाची निर्मिती केली वा ईश्वर विश्वाचे नियंत्रण करतो" वगैरे सिद्धांताच्या पुनरावलोकनाची गरज अस्तिकांना वाटत नाही. "ते तसेच आहे" हे त्यांनी मान्य केलेले आहे. असो. आता पुढे .. ३) धाग्यावरील प्रतिसाद : प्रसन्न जोशी, असीम सरोदे, विश्वंभर चौधरी ही नावे पाहूनच ह्या परिषदेचा अजेंडा काय असेल ह्याची पुरेशी कल्पना येते. माझा प्रतिसादः नास्तिक वा अस्तिक असणे हा व्यक्तिगत विश्वासाचा प्रश्न आहे. मुळात अस्तिक म्हणजे काय तर - हे विश्व ईश्वराने निर्मिलेले आहे व ईश्वराकडून विश्वाचे नियंत्रण होते वगैरे स्वरुपाच्या विश्वनिर्मितीच्या ढोबळ सिध्दांतावर विश्वास असणारा तो अस्तिक तर या सिद्धांतावर विश्वास नसणारा तो नास्तिक असे इतके साधे आहे. अस्तिक व नास्तिक यांचा राजकीय कल कोणताही असू शकतो. अस्तिक = अमुक एक राजकीय पक्षास वा विचारास पाठिंबा देणारा तर नास्तिक = तमुक राजकीय विचारास वा पक्षास पाठिंबा देणारा असे ते नसावे. त्यामुळे परिषदेला कुणाची उपस्थिती होती त्यावरुन परिषद राजकीय स्वरुपाची आणि विशिष्ट राजकीय उद्दिष्ट असलेली असावी हा निष्कर्ष पटत नाही. मुळात अस्तिकता वा नास्तिकता यांकडे राजकीय परिप्रेक्ष्यातुन बघण्याची गरज नाही. अर्थात परिषदेत जर असा उद्दिष्ट ठेवून जर खरेच काही कार्यक्रम पार पडला असेल तर ते योग्य नाही असेच मी म्हणेन पण केवळ उपस्थितांच्या यादीवरुन ते तसेच झालेले असेल असा निष्कर्ष काढणे घाईचे ठरावे. ४) धाग्यावरील काही प्रतिसादांत नास्तिकांकरिता निधर्मांध असा काहीसा हेटाळणीजनक उल्लेख करण्यात आलेला आहे. माझा प्रतिसादः मुळात निधर्मांध असा कोणताही शब्द माझ्या माहितीनुसार मराठी शब्दकोषात नाही. धर्मांध हा शब्द धर्माचा अतिरेकी आग्रह धरणार्‍याकरिता वापरला जातो. त्यात मुख्यतः धर्माच्या अनुषंगाने येणार्‍या चालिरीती , लिखित वा अलिखित नीतिनियम यांचे कठोर पालन व इतरांनी त्याचे पालन करण्याचा आग्रह, दुसर्‍या धर्माबद्दल काहीशी कटूता वा वैरभाव वगैरे गोष्टी अभिप्रेत आहेत. असे व्यक्ती एकत्र येवून दबावगट निर्माण करत इतरांवर धार्मिक चालिरीतींचे पालन करण्याचा दबाव आणू बघतात तेव्हा ते समाजाच्या स्वास्थ्याला आणि प्रगतीला बाधा आणतात म्हणून धर्मांध असा त्यांचा नकारात्मक उल्लेख केला जातो. निधर्मी व्यक्ती कोणताच धर्म पाळत नाही तेव्हा ते कोणत्या तत्वांच्या पालनाचा आंधळा आग्रह धरणार ? काही नास्तिक / निधर्मी व्यक्ती आपल्या जवळच्या व्यक्तींबाबत धार्मिक बाबींत आडकाठी करत असल्याची शक्यता नाकारता येत नाही (उदा: एखाद्या नास्तिक पुरुषाने आपल्या पत्नीसही देवपुजेस मज्जाव करणे ई). अशा असहिष्णू नास्तिक व्यक्तीचा निषेध करण्यास नक्कीच हरकत नाही. पण म्हणून जसे सगळ्याच धार्मिक लोकांना धर्मांध म्हणणे अन्यायकारक ठरेल तसेच सर्व नास्तिक/निधर्मी लोकांची निधर्मांध म्हणून हेटाळणी करणे अयोग्य होईल. अर्थात इथे "निधर्मांध = धर्मांध नसलेला" असा सकारात्मक अर्थ अभिप्रेत असेल तर मात्र स्वागत आहे :) ५) आणखी एक प्रतिसाद : भारतीय धर्म (सनातनी हिंदू, शीख, बौद्ध, जैन, लिंगायत इ) धारण करणारे आस्तिक हे त्यांचं आस्तिक्य इतरांवर लादण्याचा प्रयत्न करत नाहीत माझा प्रतिसादः एकुणच धर्मांबद्दल विशेष रुची नसल्याने कोणत्याही धर्माचा खोलवर अभ्यास केलेला नाही हे कबूल करुन माझ्या अल्पज्ञानानुसार जैन व बौद्ध हे निरिश्वरवादी धर्म आहेत हे मी नमूद करु इच्छितो म्हणजेच त्यांच्या तत्वज्ञानांत अस्तिक्य नाही मग नसलेले आस्तिक्य कुणावर कसे लादणार ? तरी माझ्या समजुतीत काही गैरसमज असल्यास कृपया निदर्शनास आणून द्यावे ६) त्याच प्रतिसादात पुढे : आस्तिक परिषद असे काही कुणी कुठे ऐकलेले / पाहिलेले आहे का? माझा प्रतिसादः धार्मिक परिषदा , कुंभमेळ्यासारखे मेळावे, धार्मिक सणानिमित्ताने साजरे झालेले उत्सव, जागरण गोंधळ, वारी ई ई सगळे अस्तिकांचे मेळावेच नाहीत काय ? अगदी "अस्तिक परिषद" असे नेमके नाव नसल्यामुळे बहुधा लक्षात आले नसावे, असो. ७) या प्रतिसादातील पुढचा मुद्दा : भारतीय नास्तिक्य हे आस्तिक्याच्या आधारावर अस्तित्वात असते. माझा प्रतिसाद : हा मुद्दा योग्यच म्हणायला हरकत नाही. म्हणजे नास्तिक या शब्दाला अस्तिक या शब्दामुळेच अर्थ प्राप्त होतो असे कुणी म्हणत असेल तर तांत्रिकदृष्ट्या ते योग्यच. म्हणजे असे की आजकाल सगळेजण भ्रमणध्वनी (मोबाईल फोन) वापरतात पण मग भ्रमणध्वनी न वापरणार्‍यांकरिता एखादी संज्ञा निर्माण झाली तर त्या संज्ञेला खरा अर्थ भ्रमणध्वनी वापरणार्‍यांमुळे प्राप्त झाला असा युक्तिवाद केल्यास तो तांत्रिकदृष्ट्या योग्यच म्हणता येईल. पण भ्रमणध्वनी अस्तित्वात येण्यापुर्वी सगळेच लोक भ्रमणध्वनी न वापरणारेच होते हे वास्तव कदाचित दुर्लक्षिले जाईल. तद्वतच ईश्वराच्या अस्तित्वाचा सिद्धांत प्रचलित होण्यापुर्वी सगळे लोक नास्तिकच नव्हते काय ? ८) आणखी प्रतिसाद : माझ्या मते नास्तिक वा आस्तिक असणे, किंवा यापैकी काहीही नसणे ही एक नितांत वैयक्तिक बाब आहे. माझा प्रतिसादः पुर्ण सहमत याच प्रतिसादातील पुढचा मुद्दा: आपल्या मताविरुद्ध वागणार्‍या लोकांची निंदा करणे वा त्यांना आपल्या कळपात ओढण्याचा प्रयत्न करणे, त्यासाठी परिषदा वा धार्मिक कार्यक्रम वगैरे आयोजित करणे हा एक आक्रामकपणा/धंदेवाईकपणा/दुकानदारी म्हटली पाहिजे. एका अर्थी जबरदस्ती धर्मांतरण करणे आणि असल्या परिषदा वगैरेत फारसा फरक नसावा. माझा प्रतिसाद : अंशतः सहमत. म्हणजे कळपात ओढणे वा दुकानदारीचा उद्देश्य हा मुद्दा पटतो. पण त्यात गैर असे काहीच नाही. आणि जबरदस्ती धर्मांतरणशी त्याची तुलना गैरलागू व्हावी. निदान जबरदस्ती शब्द तर निश्चितच अयोग्य. तसे म्हंटले तर कोणत्याही विचाराचा प्रचार आणि प्रसार हा करावा लागतोच , तसा केल्याशिवाय तो जनमानसात पसरत नाही की रुजत नाही. मग ती स्वातंत्र्यासाठीची चळवळ असेल, इन्किलाब जिंदाबादचे नारे असतील किंवा शांततापुर्ण केलेला धर्मप्रसार असेल .. त्यात वावगे काही नाही. जर नास्तिक लोक नास्तिकतेचा प्रचार करु पहात असतील तर त्यात त्यांचा कुटील हेतु आहे असे नसते तर नास्तिकतेमुळे जीवन अधिक सुलभ होते असा त्यांचा वैयक्तिक अनुभवांवर आधारलेला विश्वास असू शकतो आणि त्यामुळे इतर लोकांनीही नास्तिक बनुन स्वतःचे जीवन अधिक सुखकर करावे या सदहेतुने हा प्रचार असतो . काही अपवाद असतीलही - कुणा एखाद्याचा काही वेगळा स्वार्थ असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही पण म्हणून सरसकटपणे अशी दुकानदारी (खरेतर प्रचार हा योग्य शब्द आहे - दुकानदारीला नकारात्मक छटा वाटते) वाईट म्हणता येणार नाही. प्रचाराबद्दल आणखी खोलात जावून उहापोह करता येईल - मला असं वाटतं की नास्तिकतेचा प्रचार हा फारसा होतच नाही. किंबहुना नास्तिक विचारांची बहुतांशी गळचेपीच होते. ज्या संस्कारक्षम वयात एखाद्या व्यक्तीला म्हणजे एखाद्या मुलाला आपण अस्तिक असावे की नास्तिक हे ठरवायचे त्या वयापर्यंत नास्तिकतेची ओळखही नीटशी करुन दिली जात नाही. घरात , शाळेत सगळीकडे धार्मिक गोष्टी चालू असतात - तु ईश्वराची प्रार्थना कर कारण ईश्वराची प्रार्थना करणे हे सुसंस्कारित व्यक्तीचे लक्षण आहे. तु असे केल्यास तु गुड बॉय (वा गर्ल) म्हणून समजला जाशील अशा अर्थाच्या विचारांचा मारा कमीअधिक प्रमाणात सुरु असतो. फार काय , माझ्या शालेय इतिहासाच्या पुस्तकांत भगतसिंग हे क्रांतिकारी म्हणून परिचय दिला गेला होता पण भगतसिंग हे नास्तिक होते ही बाब नमूद केल्याचे आठवत नाही. जरी तुम्ही (पालक) इंजिनिअर असाल तरी आणि तुमच्या मुलानेही इंजिनिअर व्हावे अशी तुमची इच्छा असेल तरी इंजिनिअरिंग हा करिअरचा एकमेव मार्ग आहे असे तुम्ही त्याला कधी सांगत नाही ना ? त्याचप्रमाणे अस्तिक पालकांनी संस्कारक्षम वयाच्या एका टप्प्यावर " 'हे जग ईश्वराने निर्माण केले आहे आणि ईश्वर ते चालवतो' अशा आशयाचा एक सिद्धांत आहे आणि आम्ही त्या सिद्धांतावर विश्वास ठेवतो , तु सुद्धा या सिद्धांतावर विश्वास ठेवावास असे आम्हाला वाटते पण तरी साधक बाधक विचार करुन अंतिमतः असा विश्वास ठेवायचा की नाही हे तुझे तुच ठरवायचे आहे"असे स्वच्छपणे आपल्या पाल्यास सांगण्यास व त्याचा मार्ग निवडण्याची मोकळीक त्याला देण्यास काय हरकत आहे ? फार काही नाही तर किमान "ईश्वर आहे" असे ठासून सांगण्यापेक्षा "ईश्वर आहे या सिध्दांतावर माझा विश्वास आहे" असे सांगणे अधिक योग्य होणार नाही का ?(अर्थात नास्तिक पालकांनीही अशाच प्रकारचे वर्तन आपल्या पाल्याशी करावे) [या मुद्द्याच्या अनुषंगाने - तळटीप १ ] आता थोडं परिषदेबद्दल मी परिषदेबद्दल वाचलं होतं पण परिषदेचा उद्देश्य नेमका लक्षात आला नाही. आणि अंगभूत आळशीपणामुळे केवळ उतुस्कतेपोटी परिषदेला जाण्याचे कष्टही काही घेतले नाहीत. पण या परिषदेला येणारे बहुतेक सर्व सदस्य हे नास्तिकच असतील तर त्यातुन नास्तिकतेचा प्रचार वा प्रसाराचे कार्य कसे काय पार पडेल ही मला एक शंका आहे ? पण अशा प्रचार वा प्रसाराच्या दिशा व मार्गाबद्दल विचारमंथन केले गेले असावे. पण त्यातून ठोस काही साध्य होईल का याबद्दल मी साशंक आहे. दुसरे म्हणजे - कोणत्याही समविचारी गटांचा असा एक आधारगट निर्माण होतो तसे काहीसे असू शकते. म्हणजे काही नास्तिकांना आपल्या व्यक्तिगत जीवनात नास्तिक असल्यामुळे वा धार्मिक चालिरिती , कार्ये यांत सहभागी होण्याचे नाकारल्यामुळे विरोध/दबाव यांना सामोरे जावे लागू शकत असेल (खास करुन नास्तिक स्त्रियांना) तर त्यांना समविचारी लोकांकडून पाठिंबा मिळणे , वैचारिक पाठबळ मिळणे उपयुक्त ठरु शकते. मला स्वतःला धार्मिक कार्यांत वा उत्सवात सहभागी होण्याविषयी काही अपवादात्मक वेळी अनुभवलेला दबाव वगळता नास्तिक असल्याने फारसा त्रास सहन करावा लागला नाही. किंवा नास्तिकतेच्या मार्गावरुन उघडपणे चालताना काही प्रमाणात थोडी हेटाळणी वा निंदा यांना सामोरे जावे लागू शकते याची तयारी मी नेहमीच ठेवल्याने मी या गोष्टींचा त्रास करुन घेत नाही (पण तरी एक प्रसंग खाली लिहीत आहे- तळटीप २). त्यामुळे अशा आधारगटाची मला कधी गरज भासली नाही. पण तरी पुन्हा संधी मिळाल्यास अशा परिषदेला नक्की जाईन. आणि जमल्यास माझे विचार तेथे मांडण्याचाही प्रयत्न करेन मला वाटते अशा परिषदेला येताना नास्तिक सदस्यांना असे आवाहन करण्यात यावे की आपल्या बरोबर आपल्या निकटच्या एका तरी अस्तिक व्यक्तीस सोबत आणावे (अर्थात प्रेमळ आग्रह करुन- जबरदस्ती नसावी). तळटीप १ - गिफ्टेड या सुंदर आणि ह्रुद्य चित्रपटातला एक छोटासा प्रसंग - लहानशी मेरी आणि तिचा मामा फ्रँक यांच्यातील एक छोटेसे दृश्य आवर्जुन बघा असे सुचवेन. तळटीप २ - नास्तिक म्हणून कुचंबणा झाल्याचा प्रसंग - आम्ही पाच मित्र एकदा महाबळेश्वरला फिरायला जाताना वाईच्या गणपतीला गेलो. म्हणजे वाईच्या गणपतीचे दर्शन हे खरे तर ठरलेले नसतानाही इतर चौघे धार्मिक असून त्यांच्या मनात आल्याने वाईमध्ये वळलो. तेव्हा मी मंदिरात दर्शनाला न जाता बाहेर थांबलो यावरुन एका मित्राने टिप्पणी केली की "काय मासिक अडचण (मासिक पाळी) असल्याप्रमाणे बाजूला थांबला आहेस?" . तो माझा मित्रच असल्याने मी हसण्यावारी नेले आणि प्रसंग फारसा गंभीरही नव्हता पण तो इथे लिहिण्याचे कारण इतकेच की जसे नास्तिकांनी जर धार्मिक लोकांच्या श्रद्धांची हेटाळणी केली किंवा काही खोचक टिप्पणी केली तर धार्मिक लोकांना ते खटकते , त्यांच्या भावना दुखावतात त्याचप्रमाणे धार्मिक मंडळींनीही नास्तिकांची हेटाळणी करु नये. असो. प्रतिसाद मोठा झाला आहेच, तरी सर्व मुद्द्यांना स्पर्श झाला असेल असे नाही. पुढे चर्चा चालू राहिल्यास आणखी मुद्दे मांडता येतील.

विचार केला पाहिजे.

तुम्ही ज्यांना प्रतिसाद दिले आहेत ते मूळ मुद्दे दखल घेण्यासारखेसुद्धा नव्हते कारण त्यांचा उद्देश परिषदेची किंवा परिषदेच्या हेतूंची चिकित्सा करण्याचा नव्हताच. मला नेहमीच एक खंत वाटते ती अशी - खंत सुरु -- भारतीय लोक अध्यात्मात बरेच पारंगत आहेत आणि आस्तिक्याततर त्यांचा हात कुणीही धरू शकणार नाही. तरीही खूप वेळा नास्तिकांना त्यांच्या मुद्द्यांचा आणि विचारांचा प्रतिवाद करायला नेहमीच खूप उथळ मुद्दे उचलेले जातात. त्यामुळे हा वाद सध्याच्या भारतीय वातावरणात ९९ टक्के वेळेस अगदीच बेसिक आणि बोअरिंग होऊन जातो. शिवाय नास्तिकांना त्यांच्या वैचारिक पातळीवर/उंचीवर येऊन नास्तिकपक्षाच्या तोडीचा विचार आस्तिक देऊ शकत नाहीत. ते एकतर गुळमुळीत उत्तरे देतात किंवा छद्मविज्ञानाचा आधार तरी घेतात. त्यामुळे हा वाद/प्रकार मराठी संस्थळावर नेहमीच शिळ्य कढीला वादागणिक बेचव होणारा ऊत इतकाच उरला आहे. खंत समाप्त -- काही मुद्दे मी सुचवू इच्छितो. त्यांना आस्तिक कोणत्या पातळीवर याचा प्रतिवाद करतात हे पाहणे रोचक ठरेल. १. अधार्मिकता आणि नास्तिक्य : सुबत्ता असलेल्या समाजांत आणि विशेषतः स्त्रियाही स्वतंत्र आणि प्रगत आहेत अशा समाजांत अधार्मिकता नि:संशय वाढलेली दिसते. उदा. जर्मनीमध्ये जवळजवळ ४०/५० टक्के लोक अधार्मिक आहेत आणि मला वाटते पर्यायाने प्राथमिक पातळीवरचे नास्तिक किंवा अ‍ॅग्नोस्टिक आहेत. सांस्कृतिक नास्तिक असा प्रकार नसतो पण सांस्कृतिक धार्मिक पण नास्तिक असा प्रकार जरूर असतो. दुसरे उदाहरण म्हणजे दक्षिण कोरिया. आर्थिक. शैक्षणिक, सामाजिक प्रगतीप्रमाणे नास्तिक्याचे प्रमाणही वाढले आहे. माझ्या मते अधार्मिकीकरण हे नास्तिक्याकडे पडलेले सुरुवातीचे पाऊल आहे. खूप लोकांना त्यापलिकडे कट्टर नास्तिक व्हायची गरज वाटत नाही. २. माझ्या मते श्रद्धा हा सुद्धा उत्क्रांतिजन्य मानसिकतेचाच भाग आहे. त्यामुळे संपूर्ण मानवजातीचे मुलभूत अस्तित्त्व आमूलाग्र बदलल्याशिवाय आस्तिक्य संपणे जवळ जवळ अशक्य आहे. श्रद्धा आणि सौंदर्यानुभव यांचा खूप जवळचा संबंध आहे. त्यामुळे श्रद्धेवर घाला घालणे आणि अश्रद्ध नास्तिकतेकडे वाटचाल करणे हे खूप अशक्य आहे. ३. अधार्मिकतेने प्रश्न सुटतात, नास्तिक्याने नाहीत - काही महत्त्वाचे भौतिक प्रश्न धर्म आणि धर्माचे अवडंबर यांनी तयार झालेले आहेत. उदा. इस्लामी मूलतत्त्ववाद. धर्माची ज्ञानाशी आणि सत्तेची सांगड आधुनिकीकरण आणि सुबत्तेने तुटते. त्यामुळे मानवी मनाच्या गरजांमध्ये श्रद्धेला खूप वरचे स्थान आहे. श्रद्धा आणि धर्म यांचा सांधा तुटणे चांगलेच आहे. परंतु श्रद्धा आणि मानवी मन यांचा सांधा तुटणे काही फारसे लाभदायक नाही. ४. मूलतत्त्ववादांमधला फरक - इस्लामी मूलतत्त्ववाद हा जैन मूलतत्त्ववादापेक्षा जास्त घातक आहे. उलट काही प्रसंगी जैन मूलतत्त्ववाद हा मानवजातीला, निसर्गाला उपकारक ठरू शकेल. तरीही कट्टर होणे वाईटच. कट्टर होणे म्हणजे रिजिड होणे. रिजिडिटी कधी चांगली असते? ५. मूलतत्त्वे आणि प्रॅक्टिस यांच्यातल्या तफावती - नास्तिकांना दोन पातळ्यांवर भांडावं लागतं. त्यांना मूलतत्त्वे कशी निरर्थक आहेत हेही पटवून द्यायला लागते आणि प्रॅक्टिस कशी चुकीची आहे हेही. हिंसेसाठी बदनाम झालेल्या गुजरात राज्यात अहिंसा हे मूलतत्व असणार्‍या जैन धर्माचा पगडा आहे!! ६. पंथांचे केंद्रीकरण/संस्थाकरण वाईट - भारतीय धार्मिक पंथांचे मुख्य प्रवाहाला जोडून घेण्याची धडपड, त्यांची उन्नयन करून घेण्याची लालसा घातक आहे. उदा. वारकरी पंथ. वारकरी पंथ स्वत:ला उन्नयन करून घेऊन अधिकाधिक रिजिड होत गेलेला आहे. त्यातली सोशल इक्विटी ही नावापुरतीच उरलेली आहे. वेश्येने अभंग रचण्याची मुभा देणारा आणि कालांतराने संतत्व देणारा हा पंथ आज 'स्त्रियांना चपलेची जागा द्यावी' (इंदुरीकर) इथवर येऊन पोचला आहे. त्यामुळे नास्तिकांनी अशा गोष्टींना टूल म्हणून वापरणे कितपत फायद्याचे आहे? ७. नास्तिकांनी नव्या परंपरा तयार केल्या पाहिजेत- अग्नि आणि पुरोहितांच्या साक्षीने लग्न नाही करायचे. ओक्के! मग त्याला पर्याय कोर्ट मॅरेज हे होऊ शकत नाही. नास्तिकांना अशा परंपरा तयार करता येतील का? त्यांचे सौंदर्यशास्त्र रचता येईल का? भारतीय नास्तिक याबाबतीत किती सृजनशीलता दाखवतात? एकाही नास्तिकाने याबाबतीत काही विशेष काम केले आहे हे मला तरी आठवत नाही. उलट ते १० रुपयांचा फॉर्म भरून आम्ही लग्न केले वगैरे नीरस गोष्टींनाच कौतुकाने सांगतात. त्यात काय बोडक्याचे कौतुक? मंगल अष्टकांचे उदाहरण घ्या - गेय काव्याचा उपयोग करून लाखो लोकांची लग्ने होतात. इथे साहित्य, कला आणि देवाचा संगम झाला आहे. नास्तिकांना देव वगळून काही असं साहित्य प्रसवता येईल का? ही परंपरा मूळातच नष्ट करून काय विशेष फायदा आहे?