उत्तर सांगा...

विचारपूर्वक आणि गंमतीने प्रतिसाद देणार्‍या सर्वांचे आभार... (विशेषतः दोन-तीन प्रतिसादक उत्तराच्या जवळपास पोचले त्यांचे अभिनंदन) जंबूकाचार्यांनी दोघांचेही म्हणणे शांतपणे ऐकून घेतले. प्रथम त्यांनी स्थिरबुद्धीचे समाधान केले. ते म्हणाले, ' मी तुझा पिता होऊ शकत नाही कारण १) तू माझा रक्ताचा मुलगा नाहीस २) मी तुला दत्तक घेतलेले नाही अथवा मुलगा मानलेले नाही. ३) तुझा जन्मदाता पिता अद्यापही अज्ञात असला तरी कदाचित या भूतलावर कुठेतरी जिवंतही असू शकेल/किंवा नसेलही. पण समान शक्यता असताना तुला अनाथ मानता येत नाही. जर मी तुझे पितृत्व स्वीकारले नाही तर मी कशा प्रकारचे पालकत्व स्वीकारावे? मी स्वतःला तुझा मामा (मातुल) मानले तर तुला 'मातुलकन्यापरिणय' प्रथेनुसार मेधाशी विवाह करण्यास समाजाचीही हरकत नसेल. पितृकुळाकडे जाणारा संबंध नसल्याने, तसेच सगोत्र विवाह नसल्याने त्याचाही दोष नसेल. आता तुझा दुसरा मुद्दा. विद्या शिकवून संपल्यावर, शिष्य ज्ञानात बरोबरीचा झाल्यावर आणि ब्रह्मचर्याश्रमातून गृहस्थाश्रमात गेल्यावर गुरुचा त्याच्यावरील अधिकार संपुष्टात येतो. तू आता स्वतंत्र झाला असल्याने माझे गुरुत्वही संपुष्टात आले आहे. तरीही तुला हा विवाह अडचणीचा वाटत असेल तर तू गोंधळशील अशी उदाहरणे मी देतो. महाभारत काळात दुर्योधन हा बलरामाचा शिष्य आणि अर्जुन हा श्रीकृष्णाचा शिष्य. दोघांनाही आपली सख्खी भगिनी सुभद्रा हिचा परिणय आपल्या शिष्यांशी व्हावा, असे वाटत होते. गुरु हा पित्यासमान असेल तर त्याच्या भगिनीशी परिणय हा आत्याशी विवाहासम ठरला पाहिजे. पण तरी तो सर्वांनी कसा मानला? दुसरे उदाहरण - एखाद्याला केवळ कन्या हेच अपत्य असेल तर तिच्या विवाहानंतर जामाताचे श्वशुराशी नाते मुलासम ठरते. पण मग म्हणून कन्या आणि जामात परस्परांना बंधू-भगिनीसम ठरावेत का? मेधाच्या शंकेचे समाधान तुलनेने सोपे होते. जंबूकाचार्य तिला म्हणाले, ' तुला अडचण केवळ तुम्ही दोघांनी माझ्या घरी राहण्याची वाटते. स्थिरबुद्धीने स्वतःचे गुरुकुल काढले तर हा प्रश्न संपतो. स्थिरबुद्धीला घर नसल्याने विश्व हेच त्याचे घर. अर्थात तो जिथे नेईल तेच तुझे सासर. त्यामुळे मी असा निर्णय घेतो, की सर्वप्रथम मी माझ्या गुरुकुलातील निम्मा हिस्सा स्थिरबुद्धीला वरदक्षिणा म्हणून देतो. तेथे त्याने स्वतःचे गुरुकुल सुरु करावे. उर्वरित निम्मा हिस्सा माझा असेल. मेधा स्थिरबुद्धीच्या हिश्श्यात म्हणजे माहेरुन सासरी राहायला गेल्याने परधन स्वतःच्या घरी ठेऊन घेतल्याचा दोष मला लागणार नाही. पुन्हा माझ्या वाट्याच्या हिश्शात मी महिलांसाठी नवे गुरुकुल सुरु करेन. तेथे मेधाने महिलांना विद्यादान करावे. अशा रीतीने मेधा व स्थिरबुद्धीचा परिणय झाला. स्थिरबुद्धीने नवे गुरुकुल काढले. मेधाला स्वतःचे सासर मिळाले. जंबूकाचार्यांचा वृद्धापकाळचा निवारा कायम राहिला व त्यांना व मेधाला उत्पन्नाचे नवे साधन मिळाले. सगळे एकत्र गुण्यागोविंदाने राहू लागले. बालमित्रांनो! आवडली का ही गोष्ट तुम्हाला? :)