प्रतिक्रिया काय येणार ते पाहिलं पाहिजे . . . . .

म्हणता ते पटलं आहे बरंचसं . . . !

स्पर्श व भारतीय पुरुष, याबाबतीत तुमचे मत पटतंय.

खरंय. तुम्ही म्हणता आहात तसं होत खरं.

स्पर्शाची भाषा ही व्यक्तीच्या जीवनातील गुंतण्याशी समप्रमाणात वाढते वा कमी होते. स्त्रियांची सामाजिक व कौटुंबिक गुंतणूक (इनवोल्वमेंट) ही वय वाढेल तसतशी वाढत जाते, तर पुरुषांची कमीकमी होत जाते. यावर विस्तृत संशोधन झालेलं आहे. जिज्ञासूंनी आंतरजालावर धांडोळा घेऊन पाहावा.

विषय पटला.

खरय. स्त्रियांच्या आयुष्यात स्पर्शाची भाषा जास्त असते.

या विषयाला लेखनस्पर्ष फारसा झाला नसावा. आपले म्हणणे वरवर पाहता बरोबर वाटत आहे.
दणकून प्रतिसादास वाव आहे पण स्पर्षाची भाषा शब्दात कशी सांगणार?
मुलांना मोठे झाल्यावर आईबापांनी फार अंगाशी आलेले आवडत नाही म्हणून आम्ही येताजाता मुलाला मिठ्या मारणे हे तो लहान असतानाच करून घेतले.
आता दमून आल्यावर कुठं पाठीला तेल लावून दे, कुठं पाय दाबून दे, केसाना तेल लावून दे असे रोज काही ना काही चालू असते. यात माझा नवराही मागे नाही.
खरंतर आईबापाशी असे कनेक्टेड राहणे मुलांना आवडते. आपणही ते करावे.
तुम्हाला जर अस्पर्ष असल्यासरखे वाटत असेल तर आपल्या वयस्क आत्या, मावशी, आई यांचे पाय दाबून द्या. मग मायेनं त्यांनी डोक्यावरून हात फिरवला की मनातून ही गोष्ट निघून जाईल.
मला कधी मैत्रिणींशी गळाभेट घेणे आवडले नाही. सगळ्यांपासून लांब आल्यावर वर्षानुवर्षे भेटी न झाल्यामुळे आता जमेल तितक्या नातेवाईक महिला व मैत्रिणींची गळाभेट घेते.
अनेक वर्षांपूर्वी एक लेख वाचनात आला होता. फारसे काही आठवत नाही पण त्यात तान्ह्या बाळांचे दोन गट करून निरिक्षण केले गेले होते. एका गटातील बालके कायम आई, वडील, घरातील सदस्यांनी जवळ घेतलेली अशी राहतील असे पाहिले व दुसर्‍या गटातील बालके कमी स्पर्षित राहतील असे पाहिले. त्यांना हा प्रयोग अर्थातच फार दिवस करता आला नाही पण जितका केला गेला त्यात कमी स्पर्षित बालके असुक्षित होती हे साहजिकपणे लक्षात आले. आणखी कुठल्याश्या देशात काही प्रौढ लोक कमी वयात का निवर्तले असा सर्व्हे केला असता त्यातील बरेच लोक हे लहानपणी कमी मायेचा स्पर्ष झालेले होते असे लक्षात आले. त्यांच्या पालकांना घरातून लवकर कामासाठी बाहेर पडावे लागे व रात्री उशिरा घरी यावे लागे. ही मुले नंतर मोठेपणी खूप असुरक्षित व चिडचिडी झाली असल्याचे लक्षात आले.

लोकल ट्रेनने प्रवास करा. किंवा नुसते रस्त्यावर चाला. हवेत तितके आणि/किंवा नकोत तितके स्पर्शच स्पर्श!

बाकी, जीवनात (आणि समाजजीवनात) इतके प्रश्न आहेत की त्यापुढे हा मुद्दा गौणच.

(व्यक्तिशः, पुरुषाने मिठी वगैरे मारलेली मला आवडत नाही. आणि 'ऐशा ललना स्वये येऊनि, देती आलिंगन त्या धावुनी...' ह्या 'तेचि पुरुष दैवाचे' कॅटेगरीतला माणूस मी कधी नव्हतो!)

कॉलेज ला जात असताना बस मध्ये त्याचा तिच्या हाताला स्पर्श होतो. अवचितच एका क्षणा साठी फक्त . पण दोघेही अंगभर मोहरून जातात. ती आठवण त्यांच्या मनात आजही कोरलेली आहे.
नंतर प्रेमात पडतात 3-4 वर्षाच्या प्रेम प्रकरणात कित्तेकदा एक मेकाचा हात हातात घेऊन बगीचात बसतात. तो स्पर्श खूप हवाहवासा वाटत असतो. तिने घरी जाऊच नाही अस वाटत असत . तरीही आता त्या पहिल्या स्पर्शा सारखं मोहरून जायला नाही होत.
आता तर लग्न बंधनात अडकून 15 वर्ष झालीत. .कित्ती तरी कामा निमित्ताने एकमेकांचा हस्त स्पर्श होतोही. पण जाणवत देखील नाही.
पण याचा अर्थ असा आहे का की वयाच्या बेचाळीशीत त्याच्या संवेदना गोठून गेल्या आहेत ? तर नाही. कालच नाहीका चिंटू च्या मित्राच्या मम्मी चा हात चुकून हाताला लागला. बस ने ते दीर्घ वळण घेतलं होत तेव्हा. किती मोहरून गेला होता तो ?
म्हणजे स्पर्शा स्पर्शात पण फरक असतो की काय ?
असेलच.
आई चेहर्‍या वरून हात फिरवते तर त्यातला भाव वात्सल्याचा असतो
आणि सलूनवाल्याने चेहर्‍या वरून हात फिरवला तर त्याचा भाव 30 रुपये असतो.

चांगल्या विषयाला स्पर्श केला. खरयं लहान असतांना आजी, आई डोक्यावरून हात फिरवायची तो स्पर्श आजुनही आठवतो. कधी कधी आत्याकडे गेल्यास आत्याही डोक्यावरून हात फिरवतात. तोही स्पर्श हवाहवासा वाटतो. कधी कधी बहिणीकडे गेल्यावर 4 वर्षांचा भाचा पळत येऊन गळ्याभोवती घट्ट मिठी मारतो. आताच गणपतीत आँफीसच्या ठीकाणी एक मित्र त्याच्या 1.5 वर्षांच्या मुलीला घेऊन आलेला.ती मुलगी माझ्या खांद्यावर डोके टेकवून शांत झोपली. असे स्पर्श खरचं भावनिक गरज पूर्ण करतात.

अवांतर : तिचा पहिला स्पर्श ही कथा उगीच आठवली.

-गा.पै.

स्पर्शाला असलेला गंड (taboo -- निषिद्ध किंवा अब्रह्मण्यम या अर्थाने) हा मराठी लोकांमध्ये खूप जास्त आहे. त्या मानाने पंजाबी आणि उत्तर भारतीय लोकांमध्ये तो खूप कमी आहे. लष्करात राहिल्यामुळे या बाबतीत असलेला एक मानसिक अडथळा (mental block) माझ्या कुटुंबात( मी बायको आणि मुलं) नाही.. आजही आम्ही लष्करातील वर्गमित्र आणि मैत्रिणी भेटलो तरी गळामिठी मारतो. हि गळामिठी बायकोसमोरही वर्गातील मुलींना मारताना कोणताही संकोच वाटत नाही किंवा माझा जिवलग मित्राने कितीतरी दिवसांनी भेटल्यावर माझ्या बायकोलाही गळा मिठी मारली यात मलाही काही वावगे वाटले नाही इतकी उत्स्फूर्त प्रतिक्रिया होती ती.
बऱ्याचदा कृती करणाऱ्या माणसांच्या मनात नसलेल्या गोष्टी गंड(taboo) असलेल्या माणसांच्या मनात असतात.
आजही मी हॉटेलातहि माझ्या मुलीला आणि मुलाला खेटून बसतो किंवा तिचा गालगुच्चा घेतो. हे इतर लोकांना किती आवडते किंवा पटते याच्याबद्दल आम्ही फार विचार करत नाही. यात आम्हा दोघांना कोणताही कमीपणा वाटत नाही उलट अतिशय समाधान वाटते. मुलांना परीक्षेत अपयश आले तरीही त्यांना मिठी मारून सांत्वन करण्यात आम्ही दोघेही कोणतीही कसर ठेवत नाही.
आपल्या भावनांना आवर घालून जगाला मोठेपण दाखवण्यात आम्हाला कोणताही रस नाही.
पण अशी परिस्थिती आमच्या आईवडिलांची किंवा भावाची सुद्धा नाही. मी एम बी बी एस पास झाल्यावर लष्करात कमिशन झाले तेंव्हा आमचे वडील गळामिठी मारून रडले होते. अन्यथा असे सहसा होत नाही.
अर्थात मी आणि बायको डॉक्टर असल्याने आईवडील किंवा सासू सासरे यांची तब्येत पाहताना स्पर्श करतोच.
एखाद्या दुखऱ्या भागावर स्पर्श केल्यावर त्या माणसाला मिळणारे समाधान हे वेगळे असते शिवाय व्यवस्थित तपासले याचे समाधानही असते.
सारांश काय?-
रोजचेच ते वारे रोजचेच तारे
वाटते तरी नवीन विश्व आहे सारे
हि किमया स्पर्शाची.
भारिते जिवा
हात तुझा हातातून धुंद हि हवा
हे गाणे परत एकदा नीट ऎका.

एका अत्यंत अवघड प्रसंगातून जात असताना जवळच्या मित्राने दोन्ही हात खांद्यावर दोन सेकंद दाबले होते. तेव्हा प्रचंड आधार वाटला होता.

लेखक महोदय,

ह्याबद्दल जगात इतक्या भिन्नभिन्न पद्धती प्रचलित आहेत की काय योग्य काय अयोग्य ह्याचा विचार करू नये. जे आपल्याला योग्य / करावेसे वाटते व जे इतरांना खटकणारे किंवा प्रथेच्या नाहीतर कायद्याच्या विरुद्ध नाही*, (किंवा ज्यामुळे मार पडणार नाही) ते करावे.

तुम्हाला स्पर्श करणे / केलेले आवडत नसतील तर त्यात काहीही गैर नाही. मीही त्यातलाच आहे. मुंबईत दोनच ऋतू असतात;
उन्हाळा आणि जास्त उन्हाळा. दुसर्यांचा काय, आपला स्वतःचासुद्धा स्पर्श नको वाटावा अशा हवामानात आम्ही वाढलो. एकमेकाला आलिंगन देणे हे थंड प्रदेशात कदाचित उचित असेल, कुणास ठाऊक? (पण मग मध्य पूर्वेचे काय?)

* मध्य पूर्वेत बायकांशी हस्तांदोलन किंवा कोणत्याही प्रकारे स्पर्श,
* पाश्चिमात्य देशांमध्ये कुठल्याही परक्या लहान मुलाला हात लावणे (जसा खूप भारतीय 'सो स्वीट' असे म्हणत लावतात) कारण असे केल्यास तुम्हाला pedophile असल्याच्या संशयावरून पोलीस पकडून नेऊ शकतात, किंवा
* साधारणपणे जगात कुठेही स्त्रीला आपला हात हस्तांदोलनासाठी प्रथम ऑफर करणे (shake hand with a woman only if she offers her hand, is the rule),
* आपण भारतात करतो तसा कुणालाही पायाला हात लावून नमस्कार,
* इ. इ. (इंटरनेटवर ह्यावर खूप मजकूर उपलब्ध आहे.)

१. घरातल्या सदस्यांची संख्या ५० वरून ३ झालेली असणे.
२. शहरांत मनुष्य आणि निर्जीव वस्तू यांत फारसा फरक मानला जात नाही. कुरियर माणसाने आणलं काय आणि रोबोटनं काय, काही फरक नाही.
३. सिनेमांत लोक महान पातळीवर प्रेम, त्याग, सेवा, इ इ करतात. ते आदर्श समोर असताना तुमच्या क्षुद्र बाबींना कोणी मोजत नाही. म्हणून लोकं मोठी, महान, भारी, आदर्श, जवळ जावीशी वाटणं बंद झालेलं आहे. सिनेमात रोज ३०-४० गुंड मरतात, २-३ अजिबात न मरावी अशी माणसं मरतात, महिन्यातनं एकदा जगबुडी होते, म्हणून आजचे लोक कालच्च्यासारखं कुणी प्रत्यक्ष मेलं तर ढोरासारखे त्याच्या मुडद्याला स्पर्श करून रडत नाहीत.
४. जवळिक करायला पैसे पडतात.
५. खांद्यावर हात ठेवणं, अगदी मोठ्या लोकांत कॉमन होतं भारतात. आता ते गे लोकांशी जास्त वा पूर्णतः निगडित झाल्यामुळे खांदे मोकळे झालेत.
६. बॅक्टेरिया, व्हायरस यांचं वनस्पती ते प्राणी आणि अन्य प्राणी ते मनुष्य हे संक्रमण त्यामानानं थोडं अवघड. मनुश्य ते मनुष्य सोपं. हे ज्ञान सार्वत्रिक झालं आहे. नवं जन्मलेलं बाळ लोकं आता हातात देत नाहीत.
७. स्पर्श करायला वेळ लागतो. मंजे वेळ असावा लागतो.
८. स्पर्श करायची लोकं आपली असावी लागतात. इथे सगळे लहानपणीचे , घरचे लोक वाईट प्रकारे विखुरतात.
९. तुम्हाला फक्त तुमच्या ओळखीच्याच लहान मुलांना प्रेम करायचा अधिकार आहे. आम्हाला लहानपणी गावी कोणिही रँडमली खेळवायचे तसे करणे आम्हाला आता अलौड नाही. अपहरण, पेडोफिलिया, संसर्ग, इ इ शंभर शंका.
१०. फेमिनिस्ट चळवळीमुळे, इ इ स्त्री एक वेगळी स्पेसिस झाली आहे. हार्मोन्सच्या उनाडपणाला नक्की कोणत्या पातळीपर्यंत क्षमा आहे हे ठरवणं भयंकर रिस्की आहे. काहीही चालवून घेणार्‍या ते अजिबातच काही न चालणार्‍या स्त्रीया, आणि असल्याच रेंजमधले पुरुष भारतात असल्याने इथे जेन्यूइन लोकांना ऑडियन्स आयडेंटिफाय करता येत नाही. जी अन्य स्त्री पुरुष नाती आहेत, ती स्पर्शाबाबत नॉर्मल आहेत का सांगता येत नाही. नवरा एका ऑफिसात, बायको दुसर्‍या वा घरी असल्यामुळे जिथे क्वाम्स नाहित तिथेदेखिल स्कोप कमी झालाय.
११. दृश्ट काढायच्या परंपरेमुळे मिठी, जी उत्स्फूर्त असते, तिचा चान्स जातो. किमान ठेसनावर तरी मारली पाहिजे.
१२. भारताची लोकसंख्या वाढल्याने (१३ ते २६ पट झाल्याने) प्रायवसी कमी झाली आहे.
१३. सार्वजनिक लगट आपली संस्कृती नाही.
१४. अति लोकसंख्येमुळे लोकांचा लोकांना असलेला तिटकारा वाढला आहे.
१५. जवळीक नावाचं सामाजिक मूल्य त्याचं प्राधान्य हरवून बसलं आहे. त्याची जागा लोकांनी आपल्या यशाचं कौतुक करावं या इच्छेनं घेतली आहे. यशाच्या मागे असणारांस साहजिकच अशा गोष्टींसाठी प्राधान्य नसते.
==============================================
स्पर्श हे नव्या व्यवस्थेचं कंज्यूमेबल गुड नाही. त्याची अजून खूप वाट लागणार आहे.